سۇحبات • 14 قاڭتار، 2020

وتباسى – مەملەكەت قۇندىلىعى، قوعام بىرلىگى

609 رەتكورسەتىلدى

ءاربىر جەكە ادام ءومىرىنىڭ ماڭىزدى باستاۋى، رۋحاني وزەگى – وتباسى. مۇنداعى نەگىزگى ماقسات – وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋ، وتباسى ۇعىمىنىڭ قوعامدىق سانامەن ساباقتاسقان ىشكى ۇيلەسىمىن قالىپتاستىرۋ، الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ نەگىزى بولار بالا مەن ونىڭ قۇقىعىن قورعاۋ. وسىعان وراي ءبىز وتباسىن ساقتاۋ جانە كامەلەتكە تولماعان بالانىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جايىندا نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتىنىڭ توراعاسى قىدىربەك القوجاەۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.

– قىدىربەك قورعانبەك ۇلى، ۇلت بولاشاعى مەن مەملەكەت تۇعىرىندا وتباسى – ەڭ باستى قۇندىلىق. بالا­نىڭ قالىپتاسۋى دا، ۇرپاقتىڭ ءوسىپ وركەندەۋى دە وتباسىنان باستالا­دى. وسى ورايدا ءوزىڭىز كامەلەتكە تولما­عان­داردىڭ ىستەرى جونىندەگى مامان­دان­دىرىلعان اۋدانارالىق سوتى­نىڭ توراعاسى رەتىندە ءتۇرلى جاع­داي­لارمەن كەزدەسىپ ءجۇرسىز. وتباسى قۇن­دى­لىق­تا­رىن ساقتاپ قالۋ جونىندە نە ايتار ەدى­ڭىز؟

– بۇگىن جاھاندىق وزگەرىستەر زامانىن­دا وتباسى قۇندىلىقتارىن ساقتاپ قالۋ، ونىڭ جاستار ساناسىنداعى بەدەلىن ارتتىرۋ، سول ارقىلى «جاڭا الەۋمەتتىك جاڭ­عى­رۋ كەزەڭىنە» بىرلەسە اياق باسۋ، بالا تاع­دى­رىنا اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ – اسا قاجەت قادامداردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى دەپ بىلەمىن. حالقىمىزدا «اتا كورگەن، وق جونار، شەشە كورگەن تون پىشەر»، «بالا­پان ۇيادا نە كورسە، ۇشقاندا سونى ىلەدى»، «اكەگە قاراپ ۇل وسەر، شەشەگە قاراپ قىز وسەر»، «قىزىم ۇيدە، قىلىعى تۇزدە»، «بالانى ۇل قىلىپ تاربيەلەسەڭ ۇل بو­لادى، قۇل قىلىپ تاربيەلەسەڭ قۇل بولا­دى» دەگەن ومىردەن تۇيگەن دانالىق ولشەم­دەرى، تاجىريبەمەن كەلگەن وردالى وي تۇ­جى­رىم­دا­رى وتباسىنان باستالاتىن ءتالىم مەن تاربيەنىڭ اقيقاتتىعىن دالەلدەيدى. مىنە، وسى ماسەلەنى نۇر-سۇلتان قالا­سى­نىڭ كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىس­تە­رى جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدا­نا­ر­ا­لىق سوتىندا دا كۇن تارتىبىنە قويىلۋى ءارى زاڭ­دىلىق، ءارى قاجەتتىلىك ەكەنىن دالەلدەپ وتىر. سوتقا جۇگىنەتىن اتا-انالار دا، جاس­وس­پى­رىمدەر دە سول ءبىر وتباسىلىق ءداستۇر­دىڭ، رۋحاني ساباقتاستىقتىڭ ۇزىلە باستا­عا­نىن ءارى سىرتقى ىقپالدىڭ جاستار ساناسىندا ورنىعىپ جاتقانىن كورسەتۋدە.

– جاڭا عاسىر تالابى تاربيەدە كەتكەن اعاتتىقتىڭ سالدارىن سارالاۋعا ەمەس، قوعامدىق ورتا ىقپالىمەن قا­لىپ­­تاساتىن ادامي قاسيەتتەردى ۇلىق­تاۋ­­عا، قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋ­شى­لىق­تىڭ الدىن الۋعا، ەڭ باستىسى، بالا­نىڭ قوعامداعى ورنىن تۇسىنە وتىرىپ، كا­مە­لەت­كە تولماعان بالالاردىڭ قۇقى­عىن قور­عاۋعا باعىتتالۋعا ءتيىس قوي.

– دۇرىس ايتاسىز. نەگىزىنەن وتباسىنىڭ ءرولى تومەندەگەن كەزدە بالا سىرتقى ورتا­نىڭ اسەرىنە بەيىم بولادى. دالا مەن وزگە ورتا ەرەجەلەرى باسىمدىق العاندا اتا-انانىڭ ءتالىمى ازايىپ، ابىروي-بەدەلى كەمي باستايتىنى شىندىق. ءبىز جاستارمەن جاس­تار تىلىندە ديالوگقا شىعا وتىرىپ، زامان مىندەتتەگەن قارىم-قاتىناس پلاتفورماسىن تاڭداۋىمىز كەرەك. بۇگىنگى الەۋمەتتىك جە­لىلەر، قوعامدىق ينستيتۋتتار مەن ورتا­لىق­تار تاريح تاعىلىمىن، حالىق ءداستۇرىن جاستار ساناسىنا قولجەتىمدى ەرەكشە ماز­مۇندا ترانسلياتسيالاۋعا دايىن بولسا عانا ۇرپاقتار اراسىندا بايلانىس، ياعني سا­باق­تاستىق ورناۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە وت­باسىلىق قۇندىلىقتاردى ءار ەلدىڭ بىرە­گەي سيپاتىمەن توعىستىراتىن تاربيە مەك­تە­بىنىڭ ۇستانىمدارىنا جۇگىنگەن دۇرىس. كەشە عانا كوپشىلىك نازارىنا تارتۋ ەتىلگەن «توميريس» تە، الدىندا عانا رۋحىمىزدى كوتەرگەن «جاۋ جۇرەك مىڭ بالا» دا، ءارتۇرلى تۇلعالاردىڭ ومىر­باياندىق دەرەكتەرىنە نەگىزدەلگەن بەينە­تۇ­سى­رىل­ىمدەر دە بالانىڭ ساناسىنا، ەرەسەكتەر قا­بىلداۋىنا اسەر ەتپەي قويمايدى. ويتكەنى بۇل ونەر تۋىندىلارى ادامزات بالاسىنا ەڭ قىمبات قازىنا-بايلىعىن، جۇرەگىنىڭ تۇكپىرىندە جاتقان بويتۇمارىن تاريحپەن بايلانىستىرا، ونەگەگە تولى ەموتسيونالدى رەڭكپەن كورەرمەن نازارىنا ۇسىنا بىلەدى. بالا ەستىگەنىنە ەمەس، كورگەنىنە، بايقاعانىنا كوبىرەك سەنەدى، سون­دىقتان قاسىندا جۇرگەن اتا-اناسى مەن باۋىرلارى – ونىڭ ۇلگى تۇتار ىرگە­سى دە، سەنىم ارتار تۇعىرى دا. ءبىز وتباسىن ساقتاۋ، ونىڭ قوعامدىق قىزمەتىن اسا ماڭىزدى ينستيتۋت رەتىندە باعالاۋ ارقى­لى عانا مەملەكەتتىڭ بولاشاعىنا زور ۇمىت­پەن قاراي الامىز. بۇل باعىتتا سوتتار اكىم­شىلىك ورىندارىمەن، مەكتەپتەرمەن، جوعا­رى وقۋ ورىندارىمەن تىعىز قارىم-قاتى­ناس ورناتۋى كەرەك. سوت قاراۋىنا تۇسكەن ىستەر، شىنايى ءومىر وقيعالارى بالا قاۋىپسىزدىگىنە، ونىڭ قۇقىقتىق ساۋات­تى­لىعىنا جۇمىس ىستەگەن جاعدايدا عانا قىل­مىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق سانىن ازاي­تۋعا بولار. سوتتار پسيحولوگتارمەن، پولي­تسيا قىزمەتكەرلەرىمەن، مەدياتورلار­مەن بىرلەسە بالا قۇقىعىنا قاتىستى مۇددە ورتاق­تىعىن ۇستانعان كەزدە عانا ماسەلەنىڭ ءتۇپ تور­كىنى ءوز شەشىمىن تابادى دەگەن ويدامىز.

– وكىنىشكە قاراي، قازىرگى قوعامدا وتبا­­سى قۇندىلىقتارى ەسكەرۋسىز قا­لىپ، وتباسىنداعى جىلۋلىق، اتا-انا مەن بالا اراسىنداعى تۇسىنىستىك تومەن­دەپ بارا جاتقانى – اششى دا بولسا اقي­قات ەمەس پە؟ بۇعان نە دەيسىز؟

– ءسىزدىڭ قويىپ وتىرعان سۇراعىڭىزعا وراي، دالەل رەتىندە جاس وتباسىلاردىڭ ارا­­سىنداعى اجىراسۋدىڭ، اتا-انالىق قۇ­قىق­تان ايىرىلعان ادامداردىڭ، اليمەنت تولەۋدەن جالتارعان اكەلەردىڭ كەيىنگى جىلدارى تىم كوبەيىپ كەتكەندىگىن، اتا-انا­لاردىڭ بالاسىمەن ارالاسۋ ءتارتىبىن انىق­تاۋدا، بالالاردىڭ تۇرعىلىقتى جە­رىن بەلگىلەۋدە تۋىندايتىن داۋلاردىڭ كو­بەيۋىن كەلتىرۋگە بولادى. ستاتيستيكالىق كور­سەتكىش بويىنشا قازاقستاندا وتاۋ قۇر­عان ءار ءۇش وتباسىنىڭ بىرەۋى اجىراسادى ەكەن. مىسالى، قالالىق جەرلەردەگى اجى­راسۋ دەڭگەيى 40% بولسا، اۋىلدىق جەر­لەردەگى اجىراسۋ دەڭگەيى 27% جەتكەن. اجىراسۋلاردىڭ 40%-ى العاشقى بەس جىلدا ورىن الاتىندىعى دا ويلاندىرادى. اجىراسۋلاردىڭ كەسىرىنەن رەسپۋبليكا بويىنشا تولىق ەمەس وتباسىلاردا تاربيەلەنىپ جاتقان بالالار سانى جىلىنا 40 000-نان اسىپ وتىر. بۇل – جاي عانا جالاڭ تسيفرلار ەمەس، قازىرگى قوعامدىق دەرتتىڭ كورسەتكىشى. 2018 جىلدىڭ 9 ايلىق مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك، قالا بويىنشا اتا-انالىق قۇقىعىنان ايىرۋ تۋرالى 195 ءىس قارالسا، 2019 جىلدىڭ 9 ايىندا بۇل كورسەتكىش 188 ءىستى قۇرادى. اليمەنت كولەمىن ازايتۋ بويىنشا قارالعان ىستەر سانى 133-تەن 153-كە كوبەيدى، ال اكەلىكتى ان­ىقتاۋ مەن اليمەنتتى ءوندىرۋ تۋرالى ىس­تەر وتكەن جىلى 118 ءىس بولسا، بيىل 102 ءىستى قۇرادى. بۇل ءتىزىمدى بالا اسىراپ الۋ نە­مەسە اسىراپ الۋدىڭ كۇشىن جويۋ، اتا-انا­لىق قۇقىعىن شەكتەۋ سياقتى ىستەردىڭ سانات­تارىمەن جالعاستىرۋعا بولادى. جال­پى اتالعان كەزەڭدەردە قارالعان ىستەر سانى 748-دەن 767-گە ارتىپ وتىر.

– ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اجىراسۋ سەپ­تەرىن اتاپ وتسەڭىز؟

– ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اجىراسۋ سەبەپ­تە­رى نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتبا­سى تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كو­دەك­سى­نىڭ 19-بابىنىڭ 2-تارماعىنا سايكەس انىقتالادى. ستاتيستيكا كورسەتكەندەي، قازاقستاندا كوبىنەسە اجىراسۋدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن: ءوزارا تۇسىنىستىك، بايلانىس جانە تەرەڭ قارىم-قاتىناستىڭ بولماۋى; زورلىق-زومبىلىقتىڭ ورىن الۋى: وزىمشىلدىك; ءوز قاتەلىكتەرىن مويىنداۋعا قا­بىلەتسىزدىگى: ەرلى-زايىپتىلاردىڭ بى­رە­ۋىندە وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىڭ بولماۋى; الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروب­لەمالاردىڭ ورىن الۋى جانە ءدىني كوزقاراستىڭ قايشىلىعى سياقتى ماسە­لەلەر كورسەتىپ وتىر. سول ارقىلى وتبا­سى­نىڭ ەمەس، كەيدە ادامداردىڭ جەكە با­سى­نىڭ مۇددەلەرى العا شىعىپ جاتادى.

–  دەمەك،  بۇگىندە  نەكە  ينستيتۋتىنىڭ قۇن­سىزدانۋى جانە الەۋمەتتىك وتبا­سى­لىق قۇندىلىقتاردىڭ وزگەرۋى، اجى­را­سۋدىڭ سەبەپتەرى مەن سالدارىن جان-جاق­تى تالداۋدى تالاپ ەتەدى دەيسىز عوي.

– اجىراسۋ ءراسىمى كەزىندە سوتتا شەشىلۋى قاجەت قۇقىقتىق ماسەلەلەردى ءبىر­نەشە توپقا بولۋگە بولادى: بالا­لار­عا قاتىستى شەشىمدەر; تۇرعىن ءۇي ماسە­لە­لە­رى; م ۇلىك پروبلەمالارى. وتباسى بۇزىل­عان كەزدە ءاردايىم بالالار زارداپ شەگەدى. اتا-انالاردىڭ اجىراسۋى­نا، سوت ءىسىن جۇرگىزۋگە جانە اكە مەن شە­شە­نىڭ اجىراسۋىنا اكەلگەن پروبلەمالار ءبى­رىنشى كەزەكتە بالانىڭ پسيحيكاسى م­ەن مۇددەلەرىنە اسەر ەتەدى، سوندىقتان رەسمي نەكە ينستيتۋتىن تۇبەگەيلى جا­ڭار­تۋ قاجەت­تىلىگى تۋىندايدى. ماسەلە وتبا­سى­لىق قاتىناستاردىڭ، نەكە مەن اجى­را­سۋ­دىڭ قۇقىقتىق جانە قۇقىقتىق نورمالارىنا قاتىستى. بۇگىن وتباسىنا دەگەن قو­عامدىق پىكىردىڭ وزگەرۋىنە قول جەتكىزۋ كە­رەك. ماسەلەنى شەشۋگە زاڭگەرلەرمەن قاتار، پسيحولوگتار، تاربيەشىلەر، باق قىز­­مەتكەرلەرى مەن ءدىن قىزمەتكەرلەرى اتسا­­لىسۋى قاجەت.

ال الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي، اجىراسۋلاردىڭ دەڭگەيى بويىنشا العاش­قى وندىققا ەنەتىن ەلدەردىڭ باسىم بو­لىگى ەكونوميكاسى دامىعان ەۋروپا ەل­دە­رى ەكەن. زەرتتەۋشىلەر ءتىپتى ءداستۇرلى قۇن­دى­لىقتارىن بەرىك ۇستاناتىن مۇسىلمان ەلدە­رىنە دە بۇل ىندەتتىڭ كەڭ تاراي باستا­عا­نىن ايتادى. قايتا الەمدەگى ەڭ دامىعان سەگىز ەلدىڭ قاتارىنا ەنە وتىرىپ، ءوز سالتى مەن ءداستۇرىن، رۋحاني قۇندىلىقتارىن، وتباسىنداعى مادەنيەتىن ساقتاپ وتىرعان جاپونيا، وڭتۇستىك كورەيا سياقتى ەلدەر­گە نازار اۋدارعانىمىز ءجون بولار. كور­شى­لەس وزبەكستاندا نەكەنىڭ بۇزىلۋ دەڭگەيى 10%-دان اسپايدى.

ال بىزدەگى ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك، بۇ­گىندە بالالار ۇيىندەگى 69-دان استام ءسابي­دىڭ 11-ءنىڭ اتا-انالارى قۇقىعىنان باس تارتقاندار، 12-ءسى تاستاندى بالالار، 22-ءسى ۋاقىتشا ورنالاستىرىلعاندار، 2-ەۋى – جەتىم بالالار. بىلتىر دەنساۋلىعى كەم­شىن بالالاردىڭ 4-ەۋى وتباسىنا بەرىلدى. بالا اسىراپ الاتىن ازاماتتاردىڭ جانە باسقا وتباسىنا باراتىن بالالاردىڭ قۇ­قىق­تارىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا (بيىل ءسا­ۋىر ايىندا) «قازاقستان رەس­پۋب­لي­­كاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتى­لە­رى­نە جەتىم بالالار مەن اتا-انا قام­قور­لى­عىن­سىز قالعان بالالاردىڭ قۇقىق­تا­رىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگە­رىس­تەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قا­بىلداندى. بۇل باستامانىڭ بالا اسىراپ الۋ ىسىنە وڭ وزگەرىستەر اكەلگەنى ءسوزسىز. باس­تى ماقسات – ونەگەلى وتباسى مودەلىنە سۇيە­نە وتىرىپ، وتباسى قۇندىلىقتارىن ساق­­تاۋ.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

الەكساندر تاسبولات،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتىدا تاعى 37 ادام Covid-199 جۇقتىرعان

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:20

الاشتىڭ ارداقتىسى ۇلىقتالدى

رۋحانيات • بۇگىن، 10:02

تاپا-تالتۇستەگى توتەنشە جاعداي

ايماقتار • بۇگىن، 08:55

ەرتىستىڭ سۋى ەگىستىككە پايدالى

ايماقتار • بۇگىن، 08:40

ۇقساس جاڭالىقتار