بارشا الەۋمەتتىك ينستيتۋتتار سەنىمگە ارقا سۇيەيدى. ادامدار دا سەنىممەن ءومىر سۇرگەندى قالايدى. سەنىمدى ادام دەۋ, سەنىمدى اقتادى دەۋ, سەنىمگە كىردى دەۋ قانداي جاقسى بولسا, سەنىمنەن شىعۋ, سەنىمسىز اتانۋ, سەنىمسىزدىك ءبىلدىرۋ سونداي جامان. سەنىمنىڭ باستى شارتى – ادالدىق. ادالدىقتىڭ باستى شارتى – ادامدىق. قوعام مۇشەلەرىنىڭ بويىندا ادامدىق كوبىرەك بولعان سايىن قوعامدا دا ادالدىق كوبەيە بەرەدى, ادالدىق كوبەيگەن جەردە ادامدار دا ءبىر-بىرىنە كوبىرەك سەنەدى. ءبىر نارسەگە, بىرەۋگە كوزى جەتىپ يلانۋشىلىق سەزىمى دەپ سيپاتتالاتىن بۇل ۇعىم ادامدار اراسىنداعى نەمەسە ادامدار مەن قوعام اراسىنداعى قاتىناستىڭ دا ساپالىق ولشەمى. سوندىقتان دا ەلدەگى قازىرگى جاڭارۋدىڭ, جاڭعىرۋدىڭ ءبىر تەتىگى, بىرەگەي تەتىگى رەتىندە سەنىم العا شىعارىلىپ وتىر. ادامنىڭ قورشاعان ورتاعا جانە اقيقاتقا كوزقاراسىن, قارىم-قاتىناسىن انىقتايتىن تۇسىنىك رەتىندە سەنىمنىڭ ماڭىزى قاي زاماندا دا, قاي قوعامدا دا بولەكشە بولعان, ال زىمىرانداي زاۋلاعان مىنانداي زاماندا, قىمىراننان اۋماعان مىنانداي قوعامدا ونىڭ ءمانى ءتىپتى ەرەكشە. قوعامنىڭ قىمىراننان اۋمايتىنى قىمىراننىڭ اشۋى نەمەسە اشىماۋى تۇيە يەسىنىڭ وزىنە عانا بايلانىستى بولىپ تۇرماعانىندا. جاھاندانۋدىڭ جەلى جۇلقىنا سوعاتىنى سونداي, قالانى قويىپ, دالانى دا شارپىپ بارا جاتىر. الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ الەمگە جەتۋىمەن بىرگە الەۋمەتكە الىمجەتتىگى دە ارتىپ كەلەدى. «قۇلاق بۇزىلسا, ق ۇلىق بۇزىلادى», دەپ ەدى كەشەگى وتكەن ابىز ءابىش. سول ايتقانى دا كەلىپ تۇر.
سوڭعى جىلداردا قازاقستان قوعامىندا جۇرتشىلىقتىڭ كوڭىل تولماۋشىلىق اۋانىنىڭ بۇرىنعىدان كوبىرەك ءبىلىنۋىنىڭ سان ءتۇرلى سەبەبى بار. باستى سەبەبى – تالاپتىڭ ءوسۋى. ءبىر كەزدەگىدەي «زامان تىنىشتىعىن بەرسىن» دەپ, قاناعاتتى قورەك ەتىپ وتىراتىن ۋاقىتتىڭ وتكەندىگى, باسقاشا ءومىر سۇرەتىن ۋاقىتتىڭ جەتكەندىگى. ايتپەسە جاعداي ناشارلاي تۇسكەن جوق. جاعداي جاقسارىپ كەلەدى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ جىل سايىنعى ءۇش جارىم پايىزبەن ءوسۋى – بۇلتارتپايتىن فاكتى. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەشە عانا, تاۋەلسىزدىكتىڭ 28 جىلدىعىنداعى قۇتتىقتاۋ سوزىندە: «قازاقستان ينۆەستيتسيا تارتۋ جونىنەن, ەكونوميكاسىنىڭ كولەمى بويىنشا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ دارا كوشباسشىسى» دەپ انىق ەتىپ ايتتى. ءدال سولاي. ءبارى دە سالىستىرۋ ارقىلى تانىلادى دەگەن قاراپايىم قاعيدانى مويىنداماۋدىڭ ءجونى جوق. ال سالىستىرا سويلەسەك, ءبىر عانا قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى ورتالىق ازياداعى باسقا باۋىرلاس ءتورت ەلدىڭ ىشكى جالپى ونىمدەرىن قوسقانداعىدان كوپ ەكەنىن ايتۋعا تۋرا كەلەدى. بىزدەگى حالىق سانى – 18 ميلليون, ولارداعى حالىق سانى 54-55 ميلليون بولسا دا سولاي. بىراق سولايى سولاي ەكەن دەپ, باسقالار بىزدەن الدەقايدا ناشار تۇرىپ جاتىر عوي دەپ, قولدا بارعا قاناعات ەتەتىن, ءوزىمىزدى ءوزىمىز الدارقاتاتىن, جۇباتاتىن ءجونىمىز تاعى جوق. ءبىزدىڭ مەجەمىز باسقا, ءبىزدىڭ ماقساتىمىز باسقا. ءبىزدىڭ مۇمكىندىگىمىز دە باسقا. بار ماسەلە ءبىزدىڭ مۇمكىندىگىمىزدى ەسكەرگەندە جاعدايدىڭ بۇدان گورى جاقسىراق بولا الاتىندىعىندا. قوعامنىڭ العا قاراي بۇدان گورى قارقىندى دامي الاتىندىعىندا. قازىرشە ءدال سولاي بولا قويماي تۇرعاندىعىندا.
ساياساتتاعى ساباقتاستىقتى ساقتاۋدى ءا دەگەننەن سەرت سوزىندەي ۇستانعان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاق ەلىندەگى جاقسىلىقتاردى جالعاستىرۋدى مۇرات ەتكەندە قوعامدا وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىتتا ورنىققان وزىقتى العا اپارۋدى, وسى كەزەڭدە توتىعىپ قالعان توزىقتى زامان كوشىندە قالدىرۋدى الدىمەن ەسكەرىپ وتىر. وزىقتىڭ جايى بەلگىلى. توزىقتىڭ جايى بىلاي. ۋاقىت شىركىن تالاي نارسەنى, سونىڭ ىشىندە ءتىپتى ءبىر كەزدەگى وزىقتى دا توزدىرماي تۇرمايدى. ونىڭ ۇستىنە اتقارۋشى بيلىكتىڭ دەر كەزىندە ايتىلعان قۇندى قاعيدانىڭ ءوزىن قاساڭ قالىپقا اينالدىرىپ, بىرجاقتىلىققا ۇرىناتىنى, ءسويتىپ بارا-بارا تەرەڭ ويدىڭ تونىن تەرىس كيگىزىپ جىبەرەتىنى تاعى بار.
«الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن – ساياسات», دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. بۇل ۇستانىم ەگەمەندىكتىڭ ەڭ ءبىر قيىن جىلدارىندا نەگىزگى نازاردى ەكونوميكالىق رەفورمالارعا اۋدارۋعا, از قاراجاتتىڭ ءوزىن الدىمەن شارۋاشىلىق مىندەتتەرىن شەشۋگە جۇمساۋعا بۇلجىماس باعىت-باعدار سىلتەدى, ەلدى تاۋەلسىزدىكتىڭ تاۋەكەلگە تولى تار جول, تايعاق كەشۋىنەن امان-ەسەن الىپ وتۋگە مۇمكىندىك بەردى, ەكونوميكاسى قۋاتتى مەملەكەتكە, ينۆەستيتسيا ءۇشىن تارتىمدى ەلگە اينالدىردى, ەڭ باستىسى – قوعام ءومىرىن ارتىق ساياسيلاندىرۋدان, دەموكراتيالانعاننىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ دالاقتاي بەرۋدەن, دۇنيەلىك دۇرمەككە تىم ەرتە ەرۋدەن, ىشتەي ءپىسىپ-جەتىلمەگەن ۇدەرىستەردى قولدان تەزدەتۋدەن ساقتاپ قالدى, قوعامدىق تۇراقتىلىققا قول جەتكىزدى. ال قوعامدىق تۇراقتىلىق ەكونوميكامەن الاڭسىز اينالىسۋعا جاعداي جاسادى. وعان داۋ جوق. بىراق ەلباسى الدىمەن ەكونوميكامەن اينالىسايىق, سودان كەيىن ساياساتپەن اينالىسايىق دەدى عوي, تەك ەكونوميكامەن اينالىسايىق, ساياسات ەشقايدا قاشپايدى, كۇتە تۇرادى دەگەن جوق قوي, ساياساتتى ەكىنشى قاتارداعى نارسە دەگەن جوق قوي, تەك جۇمىستىڭ ءجونىن, جولىن, رەتىن ايتتى عوي. وكىنىشكە قاراي, ەكونوميكا مەن ساياسات مەملەكەتتىڭ اسپانداپ كوتەرىلۋى ءۇشىن قۇستىڭ قوس قاناتىنداي قاجەت ەكەنى, الىسقا شابۋى ءۇشىن ارعىماقتىڭ قوس تىزگىنىندەي كەرەك ەكەنى بارلىق كەزدە بىردەي كوڭىلدەگىدەي ەسكەرىلە بەرمەگەنىن بۇگىندە كورىپ-سەزىنىپ كەلەمىز. وزگەرگەن الەمدەگى جاڭا ءومىر ەكونوميكا مەن ساياساتتى قاتار جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەتىن سىڭايلى. قازىرگى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق قۋاتى سولاي ەتۋگە مۇمكىندىك جاساي الاتىنى دا انىق. سونىڭ وزىندە دە باسىمدىق ەكونوميكاعا بەرىلەدى, ارينە. «سانانى تۇرمىس بيلەيدى» دەگەندى ماركس ايتىپ كەتكەن. ءبىز ساياساتتان جاسالعان ەكونوميكانىڭ نە كۇيگە تۇسىرەتىنىن بىلەمىز. ءبىز, سونىمەن بىرگە ەكونوميكادان جاسالعان ساياساتتىڭ قانداي بيىككە جەتكىزەتىنىن دە بىلەمىز.
قوعامدىق ديالوگ پەن سەنىم الاڭى رەتىندە قۇرىلعان ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ تاياۋداعى ەكىنشى وتىرىسى ەل ومىرىندەگى وسى جاڭا ساياسي ينستيتۋتتىڭ از ۋاقىتتىڭ اياسىندا ايتارلىقتاي جۇمىس اتقارعانىن, قازىردىڭ وزىندە ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزە باستاعانىن كورسەتىپ وتىر. كونسۋلتاتسيالىق-كەڭەسشى ورگان بولعانىمەن, وزدىگىنەن ەشقانداي شەشىم قابىلداماعانىمەن, ۇلتتىق كەڭەس قوعامداعى سان الۋان پىكىرلەر توعىساتىن, ەلدەگى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ كوزقاراسى ورتاعا سالىنىپ, ەكشەلەتىن ورىنعا اينالىپ كەلەدى, حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەتتىڭ سيپاتىن قالىپتاستىرۋعا سەپتىگىن تيگىزۋگە اۋىسۋدا دەي الامىز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ كەڭەس وتىرىسىنداعى ءسوزى ونىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىنداعى, ەل حالقىنا جولداۋىنداعى تۇجىرىمدامالىق ويلارىنىڭ ءبىرازى تاياۋ ۋاقىتتىڭ وزىندە ناقتى جۇزەگە اسۋى مۇمكىن ەكەندىگىنىڭ داۋسىز دالەلى.
كەيبىرەۋىن عانا اتاپ-اتاپ وتەيىكشى.
جەردى يگەرە الاتىن ادام عانا ونىڭ يەسى بولادى. پايدالانىلماعان جەرگە سالىناتىن سالىق مولشەرلەمەسى 20 ەسە وسىرىلەدى. جەردى سوت شەشىمىمەن كۇشتەپ الىپ قويۋ ءۇشىن قاجەتتى ۋاقىت ەكى جىلدان ءبىر جىلعا شەگەرىلەدى. جەر ۋچاسكەلەرىنە عارىشتان مونيتورينگ جاسالادى.
بيۋدجەتتىڭ يگەرىلۋىنە حالىقتىق باقىلاۋ ورناتىلادى.
شەتەلدىك جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنان ءوز ازاماتتارىمىزدى كەمسىتۋدىڭ جولى بىرتە-بىرتە بولسا دا كەسىلەدى. ولاردىڭ وزدەرىمەن الىپ كەلەتىن ادامدارىنىڭ كۆوتاسى قىسقارتىلادى, ناقتى ايتقاندا, 2019 جىلعى 49 مىڭنان 2020 جىلى 29 مىڭعا ازايتىلادى. سوندا بوسايتىن 20 مىڭ جۇمىس ورنى كىمگە تيەدى؟ وزىمىزگە تيەدى. وعان قوسا جۇمىسشى سانى 250-دەن اساتىن, 30-دان استام شەتەلدىك جۇمىسكەر تارتاتىن كاسىپورىندار تۇراقتى تۇردە تەكسەرىلەتىن بولادى.
اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك ەندى كوپ بالالى انالارعا وتباسى تابىسىنىڭ كولەمىنە قاراپ ەمەس, بالاسىنىڭ سانىنا قاراپ بەرىلەدى.
ميتينگىلەردى ۇيىمداستىرۋدا بۇرىنعىداي رۇقسات سۇراۋ قاعيداتى ەمەس, ەسكەرتۋ قاعيداتى ورنىعادى. ميتينگ وتكىزۋ جاۋاپكەرشىلىگى بەكىتىلەدى.
پارتيانى تىركەۋ ءۇشىن جينالاتىن قول سانى قازىرگى 40 مىڭنان 20 مىڭعا ازايتىلادى.
پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتى ورنىقتىرىلادى. بيلىك ەندىگى جەردە كەلىسپەۋدى قوعامدىق قاۋىپتى قۇبىلىس دەپ قارامايدى.
جالا جاپقانى ءۇشىن جازا قىلمىستىق كودەكستەن اكىمشىلىك كودەكسكە اۋىستىرىلادى.
سونىمەن قاسىم-جومارت توقاەۆ ء«تۇرلى پىكىرلەر – ءبىرتۇتاس ۇلت» قاعيداتىن ورنىقتىرۋدىڭ ناقتى قادامدارىن جاساي باستادى. سىنداردى ديالوگ ارقىلى جاڭا ساياسي مادەنيەتتىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرۋعا كىرىستى. ءبىز بۇل رەفورمالار تەك رەفورما ءۇشىن جاسالمايتىنىنا, باستى ماقساتى دامۋ باعىتىمىزدان اۋىتقىماي, وعان تىڭ سەرپىن بەرۋ بولاتىنىنا سەنەمىز. مەملەكەت باسشىسى دەموكراتيا بيلىك ءۇشىن دە, ازاماتتار ءۇشىن دە ءبولىنۋ مەن ىدىراۋعا ەمەس, دامۋ مەن جاسامپازدىققا قىزمەت ەتۋگە ءتيىس زور جاۋاپكەرشىلىك دەپ اتاپ ايتىپ, قاداپ كورسەتىپ وتىر.
ءوتىپ بارا جاتقان جىلداعى وقيعالار حالقىمىزدىڭ ساياسي جانە قۇقىقتىق مادەنيەتى ارتقانىن ايقىن ايعاقتاپ بەردى. بيلىك ءتۇبى ءبىر اۋىسپاي قويمايتىنىن بىلەتىن ەدىك. قالاي بولار ەكەن, قالاي جۇزەگە اسار ەكەن دەپ ويلايتىن, الاڭدايتىن ەدىك. شۇكىر, ءبارى جاقسى ءوتتى – ەلدىگىمىزدى كورسەتتىك. ەلباسىنىڭ تاڭداۋى مەن ەل حالقىنىڭ تاڭداۋى ءبىر جەردەن شىقتى. تاڭداۋىمىزدىڭ دۇرىستىعىنا كۇن وتكەن سايىن كوز جەتۋدە. مەملەكەت باسشىسىنىڭ يناۋگۋراتسيا ءراسىمى وتە سالىسىمەن نەبارى 12 كۇننەن كەيىن ارىس جارىلدى. ەرتەڭىنە قالاعا سۋىت جەتكەن توقاەۆ العاشقى سىناققا ءتۇستى. ابىرويمەن ءوتتى. قالا تەز ارادا تولىق قالپىنا كەلتىرىلدى. مىنە, جىل اياقتالاردا تاعى ءبىر سىناق الدان توسىلدى – الماتى تۇبىندە ۇشاق اپاتقا ۇشىراپ, ادامدار قۇربان بولدى. ءبىز وسى جولداردى جازىپ وتىرعاندا – 28 جەلتوقسانداعى جالپىۇلتتىق ازا تۇتۋ كۇنىندە راديودان ازالى سارىندار تالىپ ەستىلىپ, تەلەديداردان اپاتقا جان اۋىرتقان قازاقستاندىقتاردىڭ كۇيزەلىسى كورسەتىلىپ جاتتى. وسىنداي ساتتەردە قينالا, قايعىرا وتىرىپ, ەلدىگىمىزگە, بىرلىگىمىزگە, تاتۋ تىرلىگىمىزگە تاۋبە دەيمىز. قازاقستاندىقتار بۇل سالادا دا ءتارتىپ ورنايتىنىنا, ايدىڭ-كۇننىڭ امانىنداعى تاڭعى تراگەدياعا كىنالىلەر ءادىل جازالاناتىنىنا سەنەدى. ويتكەنى ولار ەل باسشىلىعىنىڭ ادىلدىكتى, ادالدىقتى تۋ ەتىپ ۇستاۋعا بەكىنگەن ساياساتىنىڭ ساليقالىلىعىنا سەنەدى.
ەلدىك كەپىلى – ەلدىڭ سەنىمى.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى
