بيزنەس-ومبۋدسمەن ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسىن «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى تولىق قامتاماسىز ەتەدى. ايماقتاردا ورتالىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيلەردەگى بولىمشە قىزمەتكەرلەرى تارتىلدى. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل ەلدىڭ بارلىق كاسىپكەرلىك قاۋىمداستىعىنىڭ مۇددەلەرىن شوعىرلاندىرۋ جانە قورعاۋ ءۇشىن قولدا بار رەسۋرستاردى ۇتىمدى جانە ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەردى.
بىزدە ناقتى مىندەت بولدى, ول – كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ. بۇل, ەڭ الدىمەن, بيزنەستىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن توسقاۋىلدار, قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-اكىمشىلىك كودەكستەردە كەزدەسەتىن ولقىلىقتار, سالاۋاتتى باسەكەلەستىكتى جانە وتاندىق بيزنەستى دامىتۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن بارلىق رۇقسات بەرۋ, ليتسەنزياعا قاتىستى كەدەرگىلەر مەن سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرى.
بيزنەس-ومبۋدسمەن قىزمەتىمەن اينالىسقان 4 جىل ىشىندە ءبىز قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرىندەگى كاسىپكەرلەرمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدىك, ءجيى ۇشىراساتىن پروبلەمالاردى تالدادىق. ءبىرىنشى كەزەكتە شەشىلۋى ءتيىس ماسەلەلەردى كاسىپكەرلەر وزدەرى ناقتى كورسەتىپ بەردى.
وتىنىشتەردىڭ باسىم بولىگى زاڭسىز قىلمىستىق ءىس قوزعاۋ ماسەلەسىنە قاتىستى بولدى. جالپى العاندا, قىلمىستىق كودەكستىڭ رەپرەسسيۆتىلىگىنە قاتىستى شاعىمدار سانى باسىم ەدى. سوندىقتان ءبىز ەكونوميكالىق قىلمىستار بويىنشا قىلمىستىق زاڭنامانى ىزگىلەندىرۋ جانە ونى قىلمىستىق سيپاتتان ارىلتۋعا باسىمدىق بەردىك. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا وراي جاسالعان راقىمشىلىق ناتيجەسىندە 600-دەن استام باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان كاسىپكەرلەر ەكونوميكالىق قىزمەتكە قايتا ورالدى.
قىلمىستىق كودەكستىڭ رەپرەسسيۆتى سيپاتىنىڭ باسىمدىعى مەن بولماشى قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشىن جازالاۋ, كۇدىك تۋىنداعان جاعدايدا ءۇش تاۋلىككە قاماققا الۋ ءتارىزدى شارالار كاسىپكەرلەردى الاڭداتىپ كەلدى جانە ولاردىڭ جۇمىسىنا بارىنشا كەدەرگى كەلتىردى. شىن مانىندە, ءبىز قىلمىستىق كودەكستىڭ ەكونوميكالىق قىلمىستار بولىگىن زەرتتەي باستاعاندا, وندا جازالاۋ سيپاتىنىڭ باسىم ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. مۇنداي جاعدايدا بيزنەستى دامىتۋ قيىن ەكەنى تۇسىنىكتى. كاسىپكەردىڭ ءاربىر ارەكەتى قىلمىس رەتىندە باعالانىپ كەلگەن. ەكى قايتارا وقىلىمدى – تۇسىندىرمەنى الىپ تاستاۋ ءۇشىن كودەكستىڭ ءاربىر بابىن مۇقيات زەرتتەۋ قاجەت بولدى. ادامي فاكتوردىڭ دا ورىن العانى انىق, كوبىنەسە شەنەۋنىكتەر وسىنداي «ولقىلىقتاردىڭ» سالدارىنان بيزنەستى تىعىرىققا تىرەگەن. وسىدان بارىپ جەمقورلىق تاۋەكەلدەرى ورىن العان. ەرتەڭگە دەگەن سەنىمدىلىكتى تەك ليبەرالدى زاڭ بەرە الادى.
ەلباسى ءوزىنىڭ جىل سايىنعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا باسەكەگە قابىلەتتى وتاندىق بيزنەستى دامىتۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى, ونى زاڭسىز اكىمشىلىك قىسىمنان, قاۋىپ-قاتەردەن جانە قىلمىستىق قۋدالاۋدان قورعاۋ ساپاسىن ارتتىرۋ تۋرالى بىرنەشە رەت ايتقان بولاتىن. بۇگىندە قازاقستاندا باس پروكۋراتۋرامەن بىرلەسىپ, بيزنەسكە قىسىمدى ازايتۋ بويىنشا جۇيەلى جانە ءتيىمدى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر دەپ باتىل تۇردە ارالىق قورىتىندى جاساي الامىن.
قىلمىستىق كودەكسكە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. باس پروكۋراتۋرا مەن «اتامەكەننىڭ» ەكونوميكالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن سانكتسيالاردى ازايتۋ جونىندەگى بىرلەسكەن ۇسىنىستارى ەسكەرىلدى. اتاپ ايتقاندا, «جالعان كاسىپكەرلىك تۋرالى» 215-باپ الىنىپ تاستالدى. ەگەر ارەكەت العاش رەت جاسالسا جانە مەملەكەت پەن قوعامعا قاۋىپ توندىرمەسە, كاسىپكەر زالالدى ءوز ەركىمەن وتەگەن بولسا, جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتىلادى. مۇنداي ەسكەرتپەلەر التى باپقا ەنگىزىلدى. وسىلايشا, بيزنەستىڭ تىنىسى كەڭەيىپ قالدى.
قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى حابارلامالاردى تىركەۋ راسىمدەرىنە ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ناتيجەسىندە ەكونوميكا سالاسىنداعى قىلمىستىق ىستەردى تىركەۋ 8 ەسە قىسقاردى – 2015 جىلعى 8 170 ىستەن 2019 جىلدىڭ 11 ايىندا 1013-كە دەيىن قىسقاردى. سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باقىلاۋ-قاداعالاۋ فۋنكتسيالارىنا جانە كاسىپكەرلىك قىزمەتكە كەلتىرىلەتىن كەدەرگىلەرگە قاتىستى زاڭناماعا تالداۋ جۇرگىزىلدى. بىرلەسكەن جۇمىس وسى ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان.
2018 جىلى 24 مامىردا ەلباسى كاسىپكەرلىك قىزمەتتى رەتتەۋدى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭعا قول قويدى. ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ جۇيەسى تۇبەگەيلى قايتا قارالدى.
كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن تىكەلەي قورعاۋ تۋرالى ايتاتىن بولساق, 2016 جىلدان باستاپ 20 مىڭنان استام ءوتىنىش قارالدى, ولاردىڭ ەشقايسىسى نازاردان تىس قالعان جوق جانە تۇراقتى باقىلاۋدا بولدى. بيزنەس پروبلەمالارىنىڭ 70%-دان استامى وڭىرلىك دەڭگەيدە شەشىلدى. 2019 جىلدان باستاپ وبلىس اكىمدەرى جول كارتالارىنا قول قويا باستادى.
بۇگىندە قازاقستان الەمنىڭ ونداعان ەلىمەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى جۇزەگە اسىرىپ وتىر. سوندىقتان دا ءبىز ءۇشىن وتاندىق بيزنەسمەندەردىڭ شەت مەملەكەتتەردىڭ اۋماعىندا ءوز پروبلەمالارىمەن جالعىز قالماۋى وتە ماڭىزدى. وسى ماقسات ءۇشىن مەن رەسەيدىڭ, وزبەكستاننىڭ جانە گرۋزيانىڭ بيزنەس-ومبۋدسمەندەرىمەن ءوزارا كومەك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدىم. وسى ەلدەردىڭ بيزنەس-ومبۋدسمەندەرىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل اياسىندا بيزنەستى قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا اقپارات الماسۋ جولعا قويىلدى, كاسىپكەرلەرگە قاتىستى زاڭعا قارسى ارەكەتتەر جاساعان تۇلعالاردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋعا جانە ولاردىڭ مۇلكىن (تاۋارلاردى, اقشا قاراجاتىن جانە ت.ب.) قايتارۋعا جاردەم كورسەتىلەدى, سونداي-اق داۋلاردى سوتقا دەيىن رەتتەۋگە قاتىستى شارالار قابىلدانىپ جاتىر. وسى ۋاقىتقا دەيىن ونداعان پروبلەمالىق ماسەلە شەشىلدى.
جالپى, قازاقستاندا بيزنەستى جۇرگىزۋ ءۇشىن جاعدايدى جاقسارتۋ بويىنشا قابىلدانىپ جاتقان شارالاردى حالىقارالىق رەيتينگتىك ۇيىمدار وڭ باعالايتىنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. ەگەر دۇنيەجۇزىلىك بانك ەسەبىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا «Doing Business 2017» رەيتينگىندە قازاقستان 35-ءشى ورىن يەلەنگەن بولسا, «Doing Business 2020» (2019 جىلعى 24 قازاندا جاريالانعان) ناتيجەسى بويىنشا قازاقستان 25-ءشى ورىنعا كوتەرىلدى.
ەگەر باس پروكۋراتۋرا, ۇكىمەت, پارلامەنت تاراپىنان جان-جاقتى قولداۋ بولماسا, بۇعان قول جەتكىزۋ مۇمكىن بولماس ەدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىس جالعاسۋدا. بۇگىندە وتە وزەكتى بولىپ تۇرعان تالاپتار بار, ەرتەڭ ولار قاجەت بولماي قالۋى دا مۇمكىن, سوندىقتان ساراپتاما مەن پىسىقتاۋ قاجەت.
بۇگىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاندا بيزنەس-ورتانى جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇيەلى جانە اۋقىمدى جۇمىستار جالعاسۋدا. بيزنەس-ومبۋدسمەن ينستيتۋتى وسى باعىتتا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستى تولىقتىرۋعا جانە كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ءبىز بيزنەستى قولداۋ جانە قورعاۋ ماسەلەلەرىندە ايتارلىقتاي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدىك. بۇل ۇلكەن جۇمىس بولدى جانە بۇل ورايدا «اتامەكەنگە» ءتيىستى باعاسىن بەرۋ كەرەك. ونىڭ قولداۋىنسىز بيزنەس-ومبۋدسمەن ينستيتۋتى بيزنەستىڭ ماسەلەلەرىن جالعىز ءوزى شەشە الماس ەدى. «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر قۇقىعىن قورعاۋداعى قۋاتتى كۇش بولىپ تابىلادى!
ارينە وتاندىق بيزنەستىڭ پروبلەمالارى تۇبەگەيلى شەشىلدى دەۋ ارتىق بولار. ۋاقىت ءوتىپ جاتىر, كاسىپكەرلەر مەن مەملەكەتتىك ورگاندارعا قويىلاتىن تالاپتار دا وزگەرۋدە, ياعني بارلىق ماسەلەلەر كۇن تارتىبىنەن الىنىپ تاستالعان جوق. زامان تالابىنا ساي بيزنەس تالابى دا وزگەرىپ وتىرادى. بىراق, ەڭ باستىسى, جۇمىستىڭ ناقتى ناتيجەcىن كورىپ وتىرمىز, ول بيزنەس-قوعامداستىق تاراپىنان ءوز باعاسىن الدى جانە قولداۋ تاپتى. كوكجيەك اشىلدى, ياعني بيزنەستىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ جونىندەگى ميسسيا الداعى ۋاقىتتا دا جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى.
بولات پالىمبەتوۆ,
قازاقستان كاسىپكەرلەرىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ۋاكىل
