اۋزىنان اينالايىنى تۇسپەيتىن ادام
جازۋشى راحىمجان وتارباەۆ شىعارماشىلىعىن تانۋ ءبىر بولەك تە, جازۋشىنىڭ ادامي, تۇلعالىق قالىبىنا ءۇڭىلىپ, «اينالايىن» دەپ ءتىل قاتار اعالىق مەيىرىمىنە بولەنۋ – قولىنا قالام ۇستاعان كەز كەلگەن جاس تالاپكەر ءۇشىن ۇلكەن ونەگە مەكتەبى بولعانى انىق. سونىڭ اسەرى بولسا كەرەك, اعانىڭ «اينالايىنى» اتىراۋدىڭ ەكىنشى اتىنداي بولىپ كوڭىلگە ءسىڭىپ كەتكەنى. جايىقتىڭ جاعاسىن جايلاعان قوناقجاي قالاعا اسىعا جەتۋىمىزدىڭ دە سىرى وسىندا جاتسا كەرەك.
ۇشاقتان تۇسە سالا ۋاقىت وزدىرماي بىردەن تەاتر جاقتى بەتكە الدىق. بۇل جاقتا قازاقتىڭ اياۋلى جازۋشىسى, دراماتۋرگ راحىمجان وتارباەۆ اتىنداعى ءىىى رەسپۋبليكالىق تەاتر فەستيۆالىنە دايىندىق قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. قۇرمانعازى اتىنداعى مادەنيەت سارايىنىڭ الدى قاراقۇرىم حالىق. اتىراۋ اردا ۇلىن ساعىنىپتى. قىزىل كىلەم بويىمەن تەاتر ەسىگىنە بەت العان رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ات ارىتىپ جەتكەن تەاترلار كوشى سۇڭعىلا سۋرەتكەردىڭ ەكىنشى ماڭگىلىك ءومىرىنىڭ باستالعانىن ايگىلەپ تۇر. جانى قالماي جايراڭداي قارسى الىپ جاتقان جايىق جۇرتىنىڭ اعەدىل پەيىلى دە وسىعان سەندىرەدى. كوڭىل ورنىنا تۇسەيىن دەدى.
راس, بىزدە دراماتۋرگ كوپ ەمەس. الىس-جاقىنعا ساۋىن ايتىپ, جەكە فەستيۆالىن وتكىزۋ بىلاي تۇرسىن, جازعان ەڭبەگىن لايىقتى رەجيسسەرىنە تابىستاپ, كوڭىلىندەگىدەي قويىلىمعا اينالدىرۋعا الەۋەتى جەتىپ جۇرگەنى دە تىم سيرەك. الەم كلاسسيكاسىنا ءجيى يەك ارتىپ, اۋدارما پەسالارعا جالتاقتاۋدى الىمساقتان قالىپتى جاعدايعا اينالدىرعان قازاق تەاترلارىنىڭ ونەر تۋدىرۋ داعدىسىنا ابدەن ۇيرەنىپ قالعان حالىق ءۇشىن جازۋشى-دراماتۋرگ راحىمجان وتارباەۆتىڭ اسقان جانكەشتىلىكپەن جىل سايىن تۋعان جەرى اتىراۋدى بىلاي قويعاندا, شىمكەنت پەن قىرعىزستان استاناسىندا جەكە تەاتر فەستيۆالىن وتكىزۋى كەزىندە ۇلكەن جاڭالىق بولعانى انىق. سونداي ساتتە جازىپ قانا قويماي, ءار تۋىندىسىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن الاڭداپ, بايەك بولعان جازۋشى جانىنىڭ سەرگەكتىگىنە ءھام جانكەشتىلىگىنە ءتانتى بولاتىنبىز. دراماتۋرگتىڭ ءوزىنىڭ شاقىرۋىمەن سونداي تاماشا ونەر وقيعاسىنىڭ بىرنەشە مارتە كۋاسى بولۋ باقىتى بۇيىرعانى جاس تەاتر زەرتتەۋشىسى رەتىندە بۇگىندە كوڭىلگە ۇلكەن مەدەۋ.
«باتىستىڭ ورالحانى»
جالپى, راحىمجان وتارباەۆتىڭ اسىرەسە جاستار كوڭىلىنە ەرەكشە جاقىن بولۋىنا جاقسى ماعىناسىندا جازۋشىنىڭ ءوزى «كىنالى». بىرىنشىدەن, سۇلۋ ءسوزدىڭ قايماعىن ءسۇزىپ جازعان تاماشا تۋىندىلارى بولسا, ەكىنشىدەن – قالام ۇستاپ, جازۋ الەمىن ەندى اتتاعان جاس تالاپكەرلەرگە ايرىقشا مەيىرىمىن توگىپ, قامقورلىعىن اياماۋى. «اينالايىن!» دەپ ماڭدايدان سۇيەر اعالىق اعەدىل پەيىلى دە قالامگەردىڭ الاقان جىلۋىن سەزىنگەن ءار جاستىڭ جۇرەگىندە جاتتالعانى انىق.
ءالى ەستە, راحىمجان اعانى سىرتتاي كورىپ جۇرگەنىمىزبەن, جاقىنىراق تانىسۋ, تىلدەسۋ مۇمكىندىگى اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەتتىڭ 60 جاسقا تولعان مەرەيتويىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان سالتاناتتى جيىندا شىرايلى شىعىس جەرىندە تۋعان ەدى. سىرتتاي سۇستى كورىنگەنىمەن, ساحناعا شىقسا ايرىقشا شابىتتانىپ, ادۋىنداپ سويلەپ كەتەر جازۋشىنىڭ ەرەك بولمىسى سوندا جاس جۋرناليست ءۇشىن ءدال كىتاپتارىنداي تىم-تىم قىزىق كورىنگەن. جيىن اياقتالعان سوڭ پىكىر سۇراي بارىپ, سوڭىندا: «وسى توپىراقتىڭ تۋماسى, تاماشا جازۋشى ورالحان بوكەيدى كورمەي قالۋىمىز – ءبىزدىڭ بۋىننىڭ ۇلكەن ءبىر وكىنىشى بولسا, بۇگىن ءسىزدىڭ كەربۇعىداي ساحناعا كەرىلە شىعىپ, يىعىڭىزعا تۇسكەن شاشتى كەرى قايىرىپ تاستاپ, ەكپىندەپ سويلەۋىڭىز ەستەلىكتەن وقىپ تانىعان مۇزتاۋدىڭ مۇزبالاعى – ورالحاندى كوز الدىمىزعا اكەلگەندەي بولدى. مۇنىڭ اسىرەسە شىعىس توپىراعىنداعى اسەرى ءتىپتى ەرەكشە ەكەن» دەگەنىمىزدە, سۋرەتكەر جارقىراي, ارقىراي ءبىر ك ۇلىپ الىپ: «اينالايىن, ورالحان شىعىستىڭ شايىرى بولسا, مەن سەن ءۇشىن باتىستىڭ ورالحانى بولايىن. اتىراۋدا دا ءبىر جازۋشى اعام بار دەپ ءبىل» دەپ, ماڭدايدان ءسۇيىپ, اعالىق اق تىلەگىمەن ء«بىزدىڭ اۋىلدىڭ امازونكالارى» كىتابىن ۇسىنىپ ەدى سوندا. مىنە, سودان باستاپ وتارباەۆ الەمىنىڭ سۇلۋلىق تۇنعان سىرلى الەمى قول بۇلعاپ شاقىرا بەرگەن. ادەبيەتتەن باستالعان ادەمى اسەر دراماتۋرگياسىنداعى ويلى سيۋجەت, شىم-شىتىرىق قايشىلىقتار قىزىعىنا ۇلاسىپ, ەندى كىتابى عانا ەمەس, تەاتر ساحناسىنداعى قويىلىمدارىن دا ءبىرىنشى بولىپ كورۋگە اسىعاتىن بولدىق.
تۇلعالاردى تىرىلتكەن تالانت
«ول شىعارماشىلىققا بىردەن ءوز بيىگىن الىپ كەلدى دە سودان تومەندەگەن جوق. قازاق پروزاسىندا جازۋشىلار كوپ, تالانتتى جازۋشىلار دا از ەمەس. بىراق يۋمور, ساركازم ارقىلى قوعامنىڭ شىندىعىن ايتقان سۋرەتكەرلەر سيرەك. مىنە, سول سيرەك سۋرەتكەردىڭ ءبىرى – راحاڭ بولاتىن» دەيدى جازۋشى شىعارماشىلىعى جونىندە ادەبيەت سىنشىسى امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى. بۇل انىقتاما قالامگەردىڭ دراماتۋرگياسىنا دا ءتان دارالىق. كوركەم تىلمەن كەستەلەنگەن سۇلۋ سيۋجەت, قىزىقتى وقيعا ءھام وتكىر ويلار نەگىزىنەن تۇلعالار تابيعاتىن, باتىرلار بولمىسىن تىرىلتۋگە باعىتتالعان تالانتتى تۋىندىلار دەسەك, تيتتەي دە ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ويتكەنى راحىمجان دراماتۋرگياسى – سۇلتان بەيبارىس, ءور ماحامبەت, حان جاڭگىر, سىرىم باتىر, مۇستافا شوقاي, تەمىربەك جۇرگەنوۆ, امىرە قاشاۋباەۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆا سىندى اياۋلى تۇلعالاردى تىرىلتكەن ۇلتتىق دراماتۋرگيا. وتارباەۆتىڭ تەاتر الەمىندەگى ورنى سونىسىمەن دە باعالى. ونىڭ دالەلى رەتىندە راحىمجان وتارباەۆ اتىنداعى تەاتر فەستيۆالىنىڭ بيىلعى باعدارلاماسىنا ەنگەن سپەكتاكلدەردى سانامالاپ بەرسەك تە جەتكىلىكتى دەپ ويلايمىز. سپەكتاكل شىمىلدىعىن اشىپ بەرگەن ەلوردالىق ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ «امىرە» دراماسى (رەجيسسەرى – ن.جۇمانيازوۆ), ودان ءارى رەتىمەن تىزبەلەنىپ كەتە بەرەتىن – ر.سەيتمەتوۆ اتىنداعى تۇركىستان وبلىستىق سازدى دراما تەاترىنىڭ «مۇستافا شوقاي» (رەجيسسەرى – ا.ناۋرىزباەۆ), ق.جانداربەكوۆ اتىنداعى جەتىساي دراما تەاترىنىڭ «تۇنەك تورى» (رەجيسسەرى – ە.قابدىل), ت.احتانوۆ اتىنداعى اقتوبە وبلىستىق دراما تەاترىنىڭ «تەمىر – ناركوم» (مەيرام حابيبۋللين), ج.شانين اتىنداعى شىمكەنت قالالىق اكادەميالىق قازاق دراما تەاترىنىڭ «باس» (رەجيسسەرى – ق.قاسىموۆ), اقمولا وبلىستىق ورىس دراما تەاترىنىڭ «سۇلتان بەيبارىس» (ولگا لۋتسيەۆا), س.سەيفۋللين اتىنداعى قاراعاندى وبلىستىق اكادەميالىق قازاق دراما تەاترى مەن ن.ءجانتورين اتىنداعى ماڭعىستاۋ وبلىستىق مۋزىكالىق دراما تەاترى قاتار دوداعا قوسقان رەجيسسەر نۇرلان جۇمانيازوۆتىڭ «مۇقاعالي مەن فاريزا» جانە فەستيۆالدى تۇيىندەگەن ماحامبەت اتىنداعى اتىراۋ وبلىستىق اكادەميالىق قازاق دراما تەاترىنىڭ «جالعىزدىق» (رەجيسسەرى – م.تومانوۆ) قويىلىمدارى تولىقتاي دالەل بولادى.
ءباسى بيىك «باس»
بەس كۇن بويى اتىراۋ توپىراعى اقجارما تالانتىن ەسكە الىپ, تۇلعا رۋحىنا باس ءيدى. شىعارماشىلىق مۇراسىنا جان-جاقتى قىرىنان باعا بەرۋگە بىرقاتار تالپىنىس جاسالدى.ادەبي تۋىندىلارىن تالداۋدى ادەبيەت سىنشىلارى مەن ادەبيەتتانۋشىلاردىڭ قۇزىرىنا قالدىرا تۇرىپ, ءبىز ءوزىمىز كۋا بولعان قويىلىمداردىڭ كوركەمدىك الەمى تۋرالى وي قورىتىپ كورسەك.
راحىمجان وتارباەۆ – كوركەمدىك قۋاتى مىقتى تالعامپاز قالامگەر. ءار ءسوزىنىڭ استارىندا مازمۇنعا باي ماعىنا مەن باتپانداي اۋىر سالماق تۇرادى. تۇيدەك-تۇيدەك توگىلىپ كەتە بەرەتىن كەستەلى ءتىلىن بىلاي قويعاندا, سۋرەتكەر قالامىنا ساۋلە قۇيعان شىعارمالارىنىڭ قاي-قايسىسىندا دا پسيحولوگيالىق تەرەڭدىك, استارلى ماعىنا, پاراساتتى پايىم جاسىرىنىپ جاتادى. كەيبىر قالامگەرلەر سىبىرلاپ ايتۋعا قورقاتىن ويلار اشىق ايتىلادى. دراماتۋرگتىڭ سۋرەتكەرلىك سۇڭعىلالىعىنىڭ سىرى سول – ادام جانىن قوزعاي, اينالاسىن قاۋزاي جازۋىمەن قۇندى. قالامگەر الەمى سۇلۋلىققا, تازالىققا ءھام ساعىنىشقا تولى. جازۋشى تۋدىرعان بەينەلەر ءوزىنىڭ ويلىلىعىمەن, ۇلتتىڭ ءۇنىن, قوعامنىڭ نەبىر ءتۇيىندى تۇيتكىلدەرىن تارقاتۋعا, ءمان-ماعىناسىن اشۋعا ۇمتىلۋىمەن دە كورەرمەنىن بەيجاي قالدىرمايدى. كەيىپكەرلەرىنىڭ قاي-قايسىسى دا ۇلتتان, قازاق دەگەن ەلدەن ءوزىن بولەك الىپ كورگەن ەمەس, قازاقى قالىپ, داعدى-داستۇرىمەن بىرگە تىنىستايدى, بىرگە جاسايدى. ساحنادان كورەرمەن ءوزىن كورەدى, جوعالتقانىن تابادى. باستىسى – ادامى ازىپ, پيعىلى توزعان قوعامنىڭ توز-توز كەلبەتىنە ونەر بيىگىنەن كوز تىگەدى. وزىنشە ويلانىپ, وزىنشە تولعانادى.
ماسەلەن, تاقىرىپ وزەكتىلىگى تۇرعىسىنان دا, فورمالىق ىزدەنىس جاعىنان دا راحىمجان وتارباەۆ دراماتۋرگياسىنىڭ شىڭى سانالاتىن «باس» دراماسىن الىپ قارايىق. بۇل جولى بىزگە رەجيسسەر قۋاندىق قاسىموۆتىڭ قولتاڭباسىندا ساحنا كورگەن ج.شانين اتىنداعى شىمكەنت قالالىق اكادەميالىق دراما تەاترى ۇجىمىنىڭ «باسىن» كورۋ مۇمكىندىگى بۇيىردى. وقيعانىڭ بارلىعى ساحنانىڭ ورتاسىنان ويىپ ورىن العان جارىق جارتى باستىڭ اينالاسىندا ءوربيدى. كەرەكسىز كۇي كەشكەن ماحامبەتتىڭ باسى... ءا دەگەندە تاڭىرقاي ءھام ۇرەيلەنە وقيعا ىشىنە ەنگەنىڭىزبەن, سيۋجەت دامي كەلە جانىڭىز ءتىپتى تۇرشىگەدى. بۇل جەردەگى باس – سيمۆول. ياعني, ماحامبەت قازاقتىڭ ءوزى بولسا, باس – سول ۇلتتىڭ بولمىسى, تەگى مەن تامىرى. ماحامبەتتىڭ باسىنا دەگەن نەمقۇرايلىلىق ۇلتتىق بولمىسقا, قازاقى قاسيەتكە, مىزعىماس قۇندىلىقتارعا, جالپى تامىرلى تاريحىمىزعا دەگەن نەمقۇرايلىلىق دەپ تۇيەسىز ىشتەي. ەندى ويلاپ كورىڭىز, باسىنان ايىرىلعان ۇلتتىڭ كۇيى نەشىك؟ سپەكتاكل بويى وسى ءبىر سۇمدىق ويدىڭ شىرماۋىنان بوساي الماي, ىشتەي ءوز-وزىڭىزبەن ارپالىسىپ, قارا تەرگە تۇسەسىز. ءيا, بۇل – ونەر. ساحنا ءتىلى ارقىلى باسىنان, بولمىس-تامىرىنان ايىرىلعان قازاقتىڭ كۇيى ءدال وسىلاي بولماق دەپ ەسكەرتۋ جاسايدى اۆتور.
راحىمجان رەكۆيەمى
بايقاپ, بايىپتاپ كورگەنىمىزدەي, جالپى فەستيۆالعا قاتىسۋعا نيەت بىلدىرگەن قاي تەاتردىڭ دا راحىمجان وتارباەۆ دراماتۋرگياسىن بارىنشا جۇيەلى يگەرۋگە دەگەن تالپىنىسى, قۇلشىنىسى قۋانتتى. ءار تەاتر شاما-شارقىنىڭ جەتكەنىنشە جەلىپ كوردى. رەجيسسەرلەر جۇمىسىنان دا دراماتۋرگ شىعارماشىلىعىنا دەگەن زور قۇرمەتتىڭ لەبى سەزىلەدى. سونىقتان بولسا كەرەك, امىرەنىڭ انىندەي اسەرلى, اسەم باستالعان ونەر مەيرامى جات ەلدە ءجۇرىپ تۋعان جەرىنىڭ جۋسانىن اڭساعان بەيبارىس سۇلتاننىڭ سەزىم كۇيىندەي ماڭگىلىك ساعىنىشقا ۇلاستى. سەبەبى جازۋشى اتىنداعى فەستيۆالعا جينالعان ءار قاتىسۋشىنىڭ جۇرەگىندە ءوزى تانىپ, ءوزى قۇرمەت تۇتقان ءتول راحىمجانى سايراپ تۇرعان ەدى. سول سەزىمگە ەلىتىپ ولار ساحنادا ءسوز الدى. تەاتر ءتىلى ارقىلى ساعىنىشتارىن كەستەلەدى. اسىرەسە, راحىمجان وتارباەۆتىڭ ءوزى ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قىزمەت ەتكەن ماحامبەت اتىنداعى اتىراۋ تەاترىنىڭ «جالعىزدىق» قويىلىمى كوپ كوڭىلىندە ەرەكشە جاتتالدى. ويتكەنى سپەكتاكلدە جازۋشىنىڭ دا ىشكى مۇڭى مەن سىرى, جان جالعىزدىعى جاتقانداي سەزىلدى. بۇل ويىمىزدى قويىلىم رەجيسسەرى دە قۋاتتاي ءتۇستى:
– «جالعىزدىق» اڭگىمەسىنىڭ جازىلۋ ءستيلى وزگەشە, تەرەڭ دۇنيە. جالعىزدىقتى جانىنا سەرىك قىلعان شەرلى ادامنىڭ جالعان دۇنيەدەن ابدەن جالىعىپ, كۇيزەلگەن جان داعدارىسىن جۇمباق قۇبىلىس قالپىندا سۋرەتتەگەن. بارلىق ونەر تۋدىرۋشى حاس شەبەرلەردىڭ مۇڭىن ايتادى, جوقتايدى. اڭگىمەسىنىڭ باسىن راحاڭ «انام شامەننىڭ ء(شامسيا) رۋحىنا» دەپ باستايدى. ەستۋىم بويىنشا قالامگەردىڭ اناسى جاستاۋ كەزىندە سۋعا كەتىپ قايتىس بولعان ەكەن... «كىم بار, ەي؟ قايىق اكەل, قايىق!» دەپ جانتالاسا ءتىرى جان يەسىن ىزدەۋى راحاڭنىڭ ءوز عۇمىر كەشۋ كەزەڭىنىڭ دە از قالعانىن اڭعارتىپ, ءتىپتى ءوزى جاقىنداتىپ تۇرعانداي سەزىلدى ماعان, – دەيدى رەجيسسەر مۇقانعالي تومانوۆ.
راسىمەن دە «جالعىزدىق» فەستيۆالدىڭ جاڭالىعى بولدى. تاقىرىبىمەن دە, تەرەڭدىگىمەن دە. فەستيۆالعا قاتىسقان قويىلىمنىڭ ەشبىرىنە ۇقسامادى. اتالعان قويىلىمدى ءتىپتى «راحىمجان رەكۆيەمى» دەسە دە بولعانداي... وسى ەرەكشەلىكتى ەسكەرىپ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, كسرو جانە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ءاسانالى ءاشىموۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, رەجيسسەر ەسمۇحان وباەۆ باستاعان تەاتر ونەرى ماماندارىنان قۇرالعان قازىلار القاسى فەستيۆالدىڭ باس جۇلدەسىن ءبىراۋىزدان م.وتەمىس ۇلى اتىنداعى اتىراۋ وبلىستىق قازاق دراما تەاترى ۇجىمى ۇسىنعان «جالعىزدىق» قويىلىمىنىڭ قانجىعاسىنا بايلاپ بەردى.
– ادەبيەت پەن مادەنيەتكە تەڭدەي ۇلەس قوسقان راحىمجانداي پەرزەنتىن ەلى ۇمىتپاۋى كەرەك. ول قازاقستاندى عانا ەمەس, الىس-جاقىن شەت مەملەكەتتەردى مويىنداتقان ساناۋلى سۋرەتكەردىڭ ءبىرى. ونىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋ ءىسى قالامگەردىڭ ەلىندە ۇلكەن شاراعا ۇلاسىپ جاتىر. بۇل – جازۋشىنىڭ ەكىنشى ماڭگىلىك ءومىرىنىڭ باستالعانىنىڭ ايعاعى. اقجارما تالانتىن ۇمىتپاي, ىزدەيتىن قازاقتاي اردا ەلى باردا وتارباەۆ بيىگى الاسارمايدى, – دەدى ءاسانالى ءاشىموۆ.
جازۋشى رۋحىنا باعىشتالعان ايتۋلى ونەر دۋمانى اياسىندا, سونداي-اق, تاعى دا بىرقاتار تاعىلىمدى ءىس-شارالار ءوتتى. سونىڭ نەگىزگىسى – «راحىمجان وتارباەۆ رۋحانيات قورى» تۇساۋىنىڭ كەسىلۋى. جازۋشىنىڭ جارى ساۋلە وتارباەۆا اتاپ وتكەندەي, بۇل قور قالامگەر مۇراسىن كوپكە تانىستىرۋمەن قاتار, قولىنا قالام ۇستاعان تالانتتى جاستار شىعارماشىلىعىن قولداپ, ناسيحاتتاۋعا دا كەڭ جول اشپاق.
ءتۇيىن
...شىمىلدىق جابىلدى. فەستيۆال مارەسىنە جەتتى. بىراق راحىمجانتانۋ بيىگى استە مۇنىمەن اياقتالعان جوق. تاماشا تەاتر شەرۋىمەن بىرگە سۋرەتكەردىڭ دراماتۋرگياداعى داڭعىل جولى, سۋرەتكەرلىك سۇرلەۋى ماڭگىلىككە باعىت بۇردى.
«ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى» اتانعان تالانت شىڭعىس ايتماتوۆ كەزىندە راحىمجان وتارباەۆ شىعارماشىلىعى تۋراسىندا: «راحىمجان – ينتەللەكتۋالدى قازاق پروزاسىنىڭ حح عاسىرداعى وزىق وكىلى» دەپ جوعارى باعا بەرىپتى. بۇدان اسىرىپ ايتۋ مۇمكىن دە ەمەس. ويتكەنى وتارباەۆ الەمى – ويدىڭ الەمى.
اتىراۋ اسپانى جىلاپ تۇر...
