شوتلانديا ماتەماتيكتەرى جاقىندا عانا سەنساتسيا بولارلىق جاڭالىقتى حابارلادى. ولاردىڭ ايتۋلارىنشا, جەردەن تىسقارى جەرەگى وركەنيەت وكىلدەرى جاساعان عارىشتىق اپپارات-روبوتتار قازىردىڭ وزىندە كۇن سيستەماسىنداعى كەڭىستىكتى شارلاپ جۇرگەنسەكىلدى.
ەدينبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى بۇل اپپاراتتار تەحنولوگياسىنىڭ وتە جوعارى دەڭگەيدە ەكەنى سونداي, ءبىزدىڭ كوزىمىزگە كورىنە بەرمەيتىنىن ايتادى. وكىنىشكە قاراي, ولاردى كورە قوياتىنداي دارەجەدە جەتىلگەن تەحنولوگيا بىزدە ءالى جوق كورىنەدى.
ءبىز كۇن سيستەماسىنىڭ ەڭ شەتىنە دەيىن دەرلىك قاشىقتىققا ۇشىپ بارا العان «ۆويادجەر» عارىش اپپاراتىن تاياۋدا عانا ۇشىردىق. الايدا, بىزگە قاراعاندا تەحنولوگياسى اناعۇرلىم ەرتە دامىعان وركەنيەت ءبىزدىڭ جۇيەمىزگە كوسموس كەمەلەرىن الدەقايدا بۇرىن اتتاندىرىپ قويدى. مۇنىڭ ءوزى سول اپپاراتتاردىڭ ەندى كوپ ۇزاماي جەر بەتىنە دە جەتىپ قالاتىنىن اڭعارتادى.
وزگە پلانەتالىقتار تاسىلدەرى
شوتلاند ماتەماتيكتەرى دۋنكان فورگان مەن ارۆەن نيكولسون وزگە وركەنيەت يەلەرى ءبىز ءۇشىن اقىلعا سىيمايتىن جىلدامدىققا جەتۋ ءۇشىن جۇلدىزدار گراۆاتاتسياسىن پايدالانادى دەگەن بولجامعا ۇيىپ وتىر. عالىمدار وسى ورايدا ولاردىڭ قانداي جولمەن مۇنداي جىلدامدىققا جەتۋى مۇمكىن ەكەنىن زەرتتەپ كورىپ, ونىڭ ابدەن ىقتيمال نارسە ەكەنىنە دە كوزدەرىن جەتكىزگەن.
زەرتتەۋ بارىسىندا عالىمدار مۇنداي كورابلدەردى وزدەرىنىڭ جاساپ شىعۋلارىنا بولاتىنىن بايقاعان. بۇل گيپوتەزا بويىنشا عارىشتىڭ ءتۇپسىز كەڭىستىگىنە تەز ءسىڭىپ كەتىپ, كوزدەگەن نۇكتەگە بارۋعا بولاتىن كورىنەدى. «ەگەر ءبىز وسى كەزگە دەيىن جەردەن تىس جاراتىلىس وكىلدەرىنە كوسموس كوگىندە كەزدەسە قويماساق. بۇل ءبىزدىڭ وسىناۋ گالاكتيكادا جالعىز عانا اقىل-وي يەلەرى ەكەنىمىزدى بىلدىرمەيدى», - دەيدى ولار.
وزگە پلانەتالىقتاردىڭ 5 سيپاتى
ماتەماتيكتەر وزە پلانەتالىق كەمەلەرگە اسپان الەمىنە ساياحات جاساپ شىعىپ, ءبىزدىڭ گالاكتيكامىزدىڭ ءار بۇرىشىن 10 ميلليون جىل زەرتتەۋ ءۇشىن جارىق جىلدامدىعىنىڭ 10 پايىزىنا عانا يە بولا السا دا جەتىپ جاتقانىن ايتادى.
ال مۇنداي جىلدامدىققا ۇشۋ ءۇشىن اپپاراتتارعا جۇلدىزدار گراۆاتاتسياسىن پايدالانۋعا تۋرا كەلەدى. امەريكالىقتار ويلاپ تاپقان «ۆويادجەر» اپپاراتى بۇل ءتاسىلدى قولدانىپ ءجۇر. الايدا, ول ازىرگە تەك ءبىزدىڭ سيستەمامىزداعى پلانەتالاردىڭ گراۆاتاتسياسىنىڭ ىقپالىنا تۇسەر بولسا, بۇل كورابل ءوز جىلدامدىعىن قازىرگىدەن دە ارتتىرا تۇسەدى ەكەن.
سول سياقتى ءبىزدىڭ قاراپايىم كوزىمىزگە تۇسە قويمايتىن وزگە وركەنيەت الەمىنىڭ اپپاراتتارى وسى كەزدىڭ وزىندە جەرگە جەتىپ, مۇنداعى تىرشىلىكتىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن زەرتتەۋدى باستاپ تا كەتكەن بولۋى ابدەن مۇمكىن.
وزگە پلانەتالىقتار جەرگە نەگە كەلەدى؟
2011 جىلى اقش-تاعى پەنسيلۆانيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى ءبى ءالى بىلە قويمايتىن, سەبەبى, ەشكىم ءتىپتى ىزدەستىرىپ تە جۇرمەگەن, الايدا, كۇن سيستەماسىنىڭ شەڭبەرىنە كەلىپ قويعان وزگە پلانەتالىق ارتەفاكتىلەر تۋرالى جازدى.
وزگە پلانەتالىقتارمەن بايلانىس قاشان ورناۋى مۇمكىن؟
وسى كەزگە دەيىن جاھان عالىمدارى وزگە پلانەتالىقتارمەن جەر تۇرعىندارىنىڭ ۇشىراسۋلارى وسى جۇزجىلدىقتا ورىن الۋى مۇمكىن ەكەنىن تالاي مارتە اتاپ كورسەتتى. الەمدىك داڭقتارى بار ءبىر توپ فيزيكتەر وزگە پلانەتالىقتاردىڭ تاياۋ ارادا وزدەرى جايىندا حابار بەرەتىندىكتەرىنە دە سەنىمدى. بىراق بۇل كەزدەسۋدەن بىزگە ەشقانداي پايدا دا بولامۋى مۇمكىن. سەبەبى, جات وركەنيەت وكىلدەرى مۇنداعى رەسۋرستاردى باسىپ الۋدى كوزدەپ كەلۋلەرى دە ابدەن ىقتيمال.
«بايلانىسقاباعىتتالعان جەتى قادام»
ءبىر قىزىعى, جەر تۇرعىندارىنىڭ وزگە پلانەتا وكىلدەرىن كورىپ قالعاندارى تۋرالى اقپارلار وقتىن-وقتىن ەستىلىپ قالىپ جاتادى دا, ونى عىلىمي ورتا ەشقاشان رەسمي تۇردە دايەكتەي قويمايدى.
تۇن-مەن كەزدەسۋلەر
وسىدان ەكى جىلداي بۇرىن رەسەي ساياساتكەرى, قالماق ۇلتىنىڭ وكىلى كيرسان يليۋمجينوۆ ءوزىن 1990 جىلداردىڭ باسىندا تانىلماعان ۇشقىش نىسان (تۇن) اپپاراتىمەن كەلگەن كوسموستىق سارى كاستومدى ادامداردىڭ ۇرلاپ كەتكەنىن ايتىپ بەرىپتى. ونىڭ ايتۋىنشا, جاتجەرلىكتەر مۇنى جارتىلاي ءمولدىر كوسموس كەمەسىنىڭ بورتىنا الىپ بارعان. كەلۋشىلەر سول جەردە ءوزارا سويلەسكەن. بۇل ودان ەشتەڭە ۇقپاعان.
اقش-تىڭ كەنتۋككي شتاتىندا 1970 جىلى تۇن-دار تۋرالى كوپتەگەن الىپ-قاشتى اڭگىمەلەر گۋلەپ تۇردى. سولاردىڭ اراسىندا بىرنەشە ايەلدىڭ وزدەرىن كەلۋشىلەردىڭ ۇرلاپ اكەتكەندەرى جايلى اڭگىمەلەرى ەلدى بىردەن ەلەڭ ەتكىزدى. عالىمدار بۇل ءۇش ايەلدى گيپنوز جاعدايىنا ءتۇسىرىپ, اڭگىمەلەرىن تىڭداعاندا, ءبارى ءبىر-بىرلەرىنىڭ سوزدەرىن قايتالاپ شىققان. ولار سونداي-اق جالعاندىق دەتەكتورىنان دا وتە ءساتتى وتكەن.
مۇنىڭ ءبارى وزگە پلانەتالىقتاردىڭ جەر تۇرعىندارىن ءار كەزدە ۇرلاپ اكەتىپ تۇرعاندارى تۋرالى اڭگىمەلەردىڭ شىندىققا جاناسىمدى ەكەنىن دالەلدەي تۇسەدى. سولاردىڭ ءبىرى – تەحاستاعى مۇناي وڭدەۋشى كاسىپورىننىڭ قىزمەتكەرى رونني دوۋسون ءوزىن وزگە پلانەتالىقتاردىڭ قالاي ۇرلاعانىن جانە ودان قالاي قاشىپ قۇتىلعانىن جىر ەتىپ ايتىپ بەرگەن. بۇعان دالەل رەتىندە ول ءوزى ءتۇسىرىپ ۇلگەرگەن تانىلماعان ۇشقىن نىسان بەينەلەنگەن سۋرەتتى ۇسىنعان.
اسا ءىرى تۇن سونداي-اق تەحاستاعى دايەسس اسكەري-اۋە بازاسى اۋدانى ماڭىندا دا كوزگە تۇسكەن. وسىندا تۇراتىن بىرنەشە كۋاگەر بۇل نىساندى بىرنەشە رەت كورگەندەرىن مالىمدەگەن. الايدا, بۇلاردىڭ شىن مانىندە سىرتتان ۇشىپ كەلگەن تارەلكەلەر بولعانىن ناقتىلى دالەلدەيتىن دەرەكتەر جوق.
تۇن رەتىندە قابىلدانعان 7 نىسان
گولليۆۋدتا تۇسىرىلگەن «قارا كيىمدى ادامدار» اتتى ءفيلمنىڭ اۆتورلارى وزدەرىنىڭ تۇن وكىلدەرىمەن بايلانىستارى بولعاندارىن ءۋاجىپ ەتەدى.
سونىڭ ىشىندە تۇن-عا قاتىستى وقيعالاردى زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن دوكتور حوپكينس دەگەن بىرەۋ مىناداي قىزىقتى وقيعانى ايتىپ بەرىپتى. 1978 جىلى وعان ءبىر قۇپيالاۋ كىسى تەلەفون شالىپ, ءوزىن تۇن-مەن بايلانىستى ۇيىمنىڭ وكىلى ەكەنىن مالىمدەيدى. وسىنى ايتقان ەركەك بۇعان وڭاشا كەزدەسۋدى ۇسىنادى. ال حوپكينس كەزدەسۋگە ۋادە بەرگەن بويدا تەلەفون بايلانىسى ۇزىلەدى دە, ارتىنشا ەسىكتىڭ قوڭىراۋى شالىنادى.
بۇل كەزدە بوساعادا باس تىپ-تىقىر, قاستارى قىرىلعان, قانشاما بوياۋ جاعىلعانىمەن ەرىندەرىنىڭ جوقتىعى ءبىلىنىپ قالاتىن ءبىر ەر كىسى تۇر ەدى. كەلگەن ادام بىرسىدىرعى وزگەرمەس داۋىسپەن سويلەپ, بۇدان تۇن سالاسىنداعى بارلىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن توقتاتىپ, ماتەريالدارىنىڭ ءبارىن جويىپ جىبەرۋىن وتىنەدى. ال سوڭىندا كەلگەن قوناق كۇندىزگى جارىققا جۇتىلىپ, بىردەن جوق بولىپ كەتەدى.
كەيىن حوپكينس بۇل ادامدى تاعى ءبىر رەت, ءبىر ايەلدىڭ جانىندا كورىپ قالادى. دوكتوردىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ قۋانىشىنا قاراي, بۇل ولاردىڭ ەڭ سوڭعى رەت ۇشىراسۋلارى بولىپتى.
مۇرات ايتقوجا.
