قوعام • 20 جەلتوقسان، 2019

ءادىل شەشىم – سوت ابىرويى

105 رەت كورسەتىلدى

سوت شەشىمدەرىنىڭ مۇلتىكسىز ورىندالۋى ەلىمىزدە زاڭدىلىقتىڭ قا­تاڭ ساقتا­لا­تىن­دىعىن كورسەتەدى. دەگەنمەن كەي جاعدايلاردا سوت­تىڭ شىعارعان شەشىمدەرىن سوت ورىنداۋشىسى زاڭنامادا كور­سە­تىلگەن مەرزىمدە ورىنداي المايدى. سوت شەشىمى شىققانمەن، ول ورىن­دالمايىنشا ازاماتتىڭ نەمەسە زاڭدى تۇلعانىڭ قۇقىق­تارى قال­پىنا كەلتىرىلدى، ادىلدىك ورناتىلدى دەپ ايتا الماي­­مىز. وسى ورايدا سوت شەشىمدەرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەت­تى­گىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا ارناعان جول­­داۋىن­دا اتاپ كورسەتكەن بولاتىن.

«سۋديالاردىڭ زاڭدى جانە ىشكى سەنىمدى باسشىلىققا الىپ، شەشىم شىعارۋ قۇقىعى مىزعى­ماس سيپاتقا يە. دەگەنمەن سوت شەشىم­­دەرىن مۇقيات تالداۋ جۇ­مى­­سىن جولعا قويىپ، بىرىڭعاي سوت تاجىريبەسىن ورنىقتىرۋ قاجەت. ازاماتتارىمىز جاريا-قۇ­قىق­تىق داۋلاردا بيلىك ورگان­دارىنىڭ شەشىمدەرى مەن ارە­كەت­­تەرىنە قاتىستى شاعىم ءتۇ­سى­رۋ كەزىندە كوپ جاعدايدا تەڭ­سىز­دىك احۋالىندا قالىپ جاتادى. ولار­دىڭ مۇمكىندىكتەرىن مەم­لە­كەتتىك اپپاراتتىڭ رە­سۋر­­س­تا­رى­­مەن سالىستىرۋعا كەل­­مەيدى. سون­دىقتان وسىنداي تەڭ­سىز­دىك­تەر­دى بولدىرماۋ ماق­سا­تىن­دا داۋ­لاردى شەشۋدىڭ ەرەكشە تە­تىگى رەتىندە اكىمشىلىك ادىلەت قۇ­رى­لى­مىن ەنگىزۋ قاجەت»، دە­لىن­گەن پرەزيدەنت جولداۋىندا.

سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى زاڭ­نا­ما­داعى بارلىق قاراما-قايشى­لىق­تار مەن ءدۇدامال تۇس­تار ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرىن ەس­كەرە وتىرىپ، ءتۇسىندىرىلۋى ءتيىس ەكە­نىن دە ەسكەرتتى. بۇل ورايدا ءتيىستى ورگاندار قانداي جۇمىستار اتقا­رۋدا؟ سوت شەشىمدەرىنىڭ ساپاسى مەن ورىندالۋىنا، جۇزەگە اسى­رىلىپ جاتقان جوبالارعا قا­تىس­تى ءتيىستى ورىندارمەن حابارلاسىپ، بىرقاتار مالىمەتتەر الۋ با­رىسىندا وسى سۇراققا جاۋاپ ىز­دەگەن ەدىك.

تۇركىستان وبلىستىق سوتىنىڭ تورا­عا­سى ت.باراتبەكوۆتىڭ وكى­مى­مەن سوت القا­لارى سۋديالارىنىڭ، اۋداندىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوت­تار سۋديا­لا­رىنىڭ سوت اكتى­لە­رى ساپاسىن تەكسەرۋ ماق­­سا­تىن­­دا جۇمىس توبى قۇرىل­عان. سون­­داي-اق پرەزيدەنت جول­دا­ۋ­ىن­­دا كوتەرىلگەن سوت شەشىمىنىڭ تۇسىنىكسىزدىگى جونىندەگى ماسەلەگە قاتىستى باعىتتاعى جۇمىستاردى جان­داندىرۋ ماقساتىندا، قا­زاق­س­تان رەسپۋبليكاسى سوت­تارىنىڭ سوت اكتىلەرىن راسىم­دەۋ جونىندەگى ادىستە­مە­لىك ۇسى­نىم­عا سايكەس، وبلىس سوتتارى سۋديالارىنىڭ وندى­رىسىندە قارالىپ اياقتال­عان ىستەر بويىنشا قابىلداعان سوت اكتى­لەرىنىڭ ساپاسىنا تەكسەرۋ جۇر­گى­زۋگە تاپسىرما بەرىلىپتى. وسى ارا­دا ايتا كەتەلىك، وبلىستىق سوت مالىمەتتەرىنە قاراعاندا، سوت اك­تى­­لەرىنىڭ تۇسىنىكتى جازىلۋى مەن ولار­دىڭ ورىندالۋىنا كوڭىل اۋدا­رى­لاتىن «ساپالى ناتيجە» جوباسى اياسىندا وسى جىلدىڭ 10 ايىندا ازاماتتىق ىستەر بويىنشا بارلىعى 18 880 سوت اكتىسى شىعارىلىپ، ولاردىڭ 10 515-ءى بويىنشا شەشىم، قىلمىستىق ىستەر بويىنشا بارلىعى 1978 سوت اكتىسى شىعارىلىپ، ولار­دىڭ 1553-ءى بويىنشا ۇكىم، ال اكىم­شىلىك ىستەر بويىنشا بار­لى­عى 20509 قاۋلى شىققان. 12 195 ازاماتتىق، 1312 قىلمىستىق جانە 21678 اكىمشىلىك ىستەر بو­يىنشا سوت اكتىلەرى جاڭا فور­ماتتا شى­عا­­رىل­عان. 7440 ازا­مات­تىق، 1630 قىل­مىستىق، 20 187 اكىم­شى­لىك ىسكە قاتىستى شەشىمدەر مەن ۇكىم­دەر­گە تۇسىنىكتەمە بەرىلگەن.

سوتتاردىڭ مارتەبەسىن كوتە­رە­تىن جوبالار شەڭبەرىندە دە اۋقىمدى ىستەر اتقارىلۋدا. مىسا­لى، جەتىساي، سايرام، تۇلكىباس، سارى­اعاش اۋداندىق سوتتارىندا بيىل­عى ءساۋىر-مامىر ايلارىندا قۇرى­لىپ، ىسكە اسىرىلا باستاعان «تۇنگى سوت» جوباسىنا سايكەس 2547 ءىستىڭ 50-ءى ۆيرتۋالدى تۇردە قارالعان. ال وڭىردەگى 6 اۋدان-قالادا ىسكە اسىرىلىپ وتىرعان «وتباسىلىق سوت» قاناتقاقتى جوباسى شەڭبەرىندە قارالعان 1925 ءىستىڭ
308-ءى مەدياتسيا تارتىبىمەن، 8 ءىس پارت­يسي­پاتيۆتىك ءراسىم تارتىبىمەن شەشىلگەن جانە 50 ءىس بىتىمگەر­شى­لىكپەن اياقتالعان. مەدياتسيا قىز­مەتىمەن تىكەلەي بايلانىس­تى «تا­تۋلاسۋ سوتقا دەيىن، سوتتا» جو­­باسى اياسىندا وبلىستا 151 تا­تۋ­­لاستىرۋ كابينەتى، 7 تاتۋلاس­تى­رۋ ورتالىعى اشىلعان جانە وسى باعىتتا وبلىستىق، اۋداندىق سوتتاردا 20 تاتۋلاستىرۋشى سۋديا قىزمەت اتقارۋدا. جۇرگىزىلگەن جۇيەلى جۇمىستاردىڭ ناتي­جە­سىن­دە
14 755 ءىس مەدياتيۆتىك تار­تىپ­پەن اياق­تال­عان. ولاردىڭ 165-ءى بىتىم­گەرشىلىكپەن، 938-ءى مەديا­تسيا تارتىبىمەن، ال 65 ءىس پارتي­سي­­پا­تيۆتىك ءراسىم تارتىبىمەن اياق­تا­­لىپ­تى. سونداي-اق ەلەكتروندى جۇيە­لەر­دى كەڭىنەن قولدانىپ، قاعاز اينالىمىن بارىنشا ازايتۋدى كوزدەيتىن «ە-سوت» جوبا­سى اياسىندا وبلىستاعى 60 اۋىلدىق وكرۋگ­­تەردە، ۋچاسكەلىك تىرەك پۋنكت­­تەرىندە «ۆيرتۋالدى كابي­نەت­تەر» ورناتىلعان. جالپى، وسى قاناتقاقتى جوبا ىسكە اسىرى­لا باستاعالى، وبلىس سوتتارى 396 ءىستى جەرگىلىكتى سوتتار مەن اۋىل­دىق وكرۋگتەردەگى «ۆيرتۋالدى كابي­نەتتەرمەن» بەينە-كونفە­رەنتس­بايلانىس ارقىلى، ال 755 ءىستى ازاماتتاردىڭ سمارتفوندارىنا ورناتىلعان ارنايى باع­دارلاما كومەگىمەن، ياعني سوتقا قاتى­سۋشىنىڭ موبيلدىك تەلەفونىنا بەينە­باي­لانىسقا شىعا وتىرىپ قاراعان.

ال تۇركىستان وبلىسى ادىلەت دەپارتا­مەن­تىنىڭ باسشىسى مۇحيت تۇرعاراەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە، قازىرگى تاڭدا وبلىس بو­يىنشا 10 مەملەكەتتىك سوت ورىنداۋشى جانە 100 جەكە سوت ورىنداۋشى جۇ­مىس ىستەۋدە. ولاردىڭ ورىندا­ۋىن­دا
171 679 اتقارۋ قۇجاتى بار. ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك سوت ورىنداۋشىلارىندا – 1 291، ال جەكە سوت ورىنداۋشىلارىندا 170 388 اتقارۋ قۇجاتى ورىنداۋ­دا بولعان. جىل باسىنان كەلىپ تۇسكەن اتقارۋ قۇجاتتارىنىڭ ىشىنەن 52751-ءى (30،7%) اياقتالعان، 32833 (62،2%) اتقارۋ قۇجاتى ناق­تى ورىندالعان. دەپارتامەنت مالىمەتتەرىنە قاراعاندا، اليمە­نت ءوندىرۋ ساناتى بويىنشا 3989 اتقا­رۋ قۇجاتى اياقتالعان، 15 666 اتقارۋ قۇجاتى ورىندالۋ ۇستىندە. جال­پى 433 بورىشكەر اكىمشىلىك جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتىلعان. بورىش­كەردىڭ قىلمىستىق جاۋاپ­كەر­شىلىگىن قاراۋ ءۇشىن ىشكى ىستەر ورگاندارىنا سوت ورىنداۋشى­لا­رى­مەن 110 ۇسىنىس جولدانىپتى. بورىشكەرلەردىڭ مۇلكىن تاركى­لەۋ بويىنشا جالپى ورىن­داۋدا – 56 اتقارۋشىلىق ءون­دى­­رىسى بولعان، ونىڭ ىشىنەن اياق­تال­عانى – 48 قۇجات (85،7%). مەم­لەكەت پايداسى­نا وندىرىلگەن اتقا­رۋشىلىق سانك­تسيا بويىنشا
7 611 810 تەڭگە وندىرىلگەن. مالى­مەت­تەر­گە جۇ­­گىنسەك، مەملەكەت پايداسىنا سوما ءوندىرۋ ساناتى بويىنشا جالپى ورىنداۋ كورسەتكىشى 51%-دى، ال ناقتى ورىنداۋ كور­سەت­كىشى 26،7%-ى قۇراعان. ناقتى ورىن­داۋ كورسەتكىشى تومەن بولۋ سەبەبى بورىشكەرلەردىڭ دۇنيە م ۇلىكتەرى بولماۋىنان ەكەن. «بورىشكەردى سوت اكتىسىن ورىن­داتۋ شارالارىنىڭ ءبىرى – «ات­قا­رۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ جانە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ مارتە­بە­سى تۋرالى» زاڭنىڭ 34 بابى­نا سايكەس ليتسەنزيالاردى، رۇقسات­تار­دى جانە قۇقىقتاردى بەرۋ جانە ولاردى قولدانىلۋى سالا­سىن­داعى ۋاقىتشا شەكتەۋلەر قويۋ بولىپ تابىلادى، سول تۇرعىدا شىق­قان ۇيعارىمدار قازىرگى ۋاقىت­تا، ياعني بورىشكەرلەردىڭ جۇر­گى­زۋشىلىك كۋالىكتەرى سوت شەشىمى ورىندالعانعا دەيىن توقتاتىلماۋدا. وبلىس اۋماعىندا بو­رىشكەرلەردىڭ جۇرگىزۋشى كۋا­لىك­تەرى قازىرگى ۋاقىتتا ۋا­قىت­شا توقتاتىلعان، الايدا جۇر­گى­زۋشىلىك كۋالىكتەرىن الىپ قويۋ پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ قۇ­ز­­­ىرىندا. ال كۋالىكتى الىپ قويۋ مەحانيزمى ءالى كۇنگە دەيىن ءبىر جۇيەگە قويىلماعان. وسى مەحا­نيزم­دى ءبىر جولعا قويۋ كەرەك دەپ سانايمىن. بورىشكەرلەردىڭ سوت اكتىسىندە نەمەسە تىركەۋدە تۇرعان مەكەنجايىندا بولماعان جاع­داي­دا، سوت ورىنداۋشىسىمەن بورىش­كەرگە ىزدەۋ جاريالاۋ جو­نىندە ۇسىنىس سوتقا جولدا­نا­دى. وبلىستىڭ ميگراتسيا بو­لىم­­دەرىمەن قازىرگى ۋاقىتتا بو­رىش­­كەرلەرگە ىزدەۋ ءىسى ارنالماي قىس­قارتىلىپ جاتىر. بۇل دا وزەك­تى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى»،  دەيدى تۇركىستان وبلىسى ادىلەت دەپار­تا­­مەنتىنىڭ باسشىسى مۇحيت تۇر­عا­راەۆ.

ادىلەت دەپارتامەنتىنىڭ جانە وبلىس­تىق جەكە سوت ورىن­داۋ­شى­لا­رىنىڭ جۇ­مىس­تارىن وڭتاي­لان­دىرۋ ماقساتىندا ۇشجاقتى مەموراندۋم ءتۇزىلىپ، وندا ادىلەت ءمينيسترى جانە جەكە سوت ورىن­داۋ­­شىلار رەسپۋبليكالىق پالاتاسى، تۇركىستان وبلىسى اكىمى ۇشجاقتى قول قويى­لىپ اۋقىمدى جۇمىس اتقارۋ كوز­دە­لۋدە. دەپار­تا­مەنت باسشىسىنىڭ ايتۋ­ىنشا، اپتا سايىن ۆيدەوكونفەرەنتس­باي­­لانىس ارقىلى بارلىق اۋدان­نىڭ جەكە سوت ورىنداۋشىلا­رى­مەن جينالىس وتكىزىلىپ، قۇجات­تاردىڭ ورىندالۋ بارىسى با­قىلاۋ­عا الىنعان. جالپى، «ادىلدىك» ءسوزىنىڭ ءسينونيمى «زاڭدى­لىق» دەپ ەسەپتەيتىن سالا مامان­دارى ءادىل شەشىمنىڭ سوت ابىرو­يىن كوتەرەتىنىن جانە بارلىق جۇ­مىس­تار ازاماتتاردىڭ قۇقىق­تا­رىن قور­عاپ، قاۋىپسىزدىگىن كۇشەي­تۋ با­عىتىندا اتقارىلىپ جات­قا­نىن ايتۋدا.

 

تۇركىستان وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلىمىزدە كۇن قايتا سالقىندايدى

اۋا رايى • بۇگىن، 16:53

ەسىل وزەنىنە جاڭا كوپىر سالىنادى

ايماقتار • بۇگىن، 15:16

شىعىس قازاقستان «جاسىل» ايماقتا

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

دوللار ارزانداپ، مۇناي قىمباتتادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:36

قىركۇيەكتە حالىق ساناعى باستالادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:47

بۇگىن ەلىمىزدە قاتتى ىستىق بولادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:05

بەكىرەگە قويىلعان بەلگى

ايماقتار • بۇگىن، 07:45

«COVID-19» سپەكتاكلى قويىلدى

ونەر • بۇگىن، 07:43

ەركىن جۇرگىڭ كەلسە، ەكپە سالدىر

مەديتسينا • بۇگىن، 07:22

شابان قيمىل شاڭ قاپتىرماسىن

تەحنولوگيا • بۇگىن، 07:20

نە ەكسەڭ، سونى ورارسىڭ

قازاقستان • بۇگىن، 07:17

ۇقساس جاڭالىقتار