وتكەن جىلدىڭ ەگىن وراعى ءجۇرىپ جاتقان التىن كۇزىنىڭ ءبىر كۇنىندە شۇعىل شارۋا جايىمەن شاردارا اۋدانىنداعى كومسومول اۋىلىنا جول تۇسكەنى بار. دەس بەرگەندە ماسەلە تەز شەشىلدى دە, وسى اۋىلدان شاردارا قالاسىنداعى كومبيناتقا استىق تاسىمالداپ جۇرگەن ماشينالاردىڭ بىرىنە وتىرىپ, ىلە كەرى قايتتىم. شوفەر 25-تەر شاماسىنداعى, زور دەنەلى, سۇلۋشا جىگىت ەكەن. ءوزى سوزگە جوق بولسا كەرەك. ءلام-ميم دەمەي, دوبالداي ساۋساقتارىمەن ءرولدى سىندىرىپ جىبەرەردەي قاتتى قىسىپ, الدان كوز الماي, قىبىر ەتپەي, ءتىپ-تىك بوپ, سىرەسىپ وتىر. مەن دە ءۇنسىز وتىردىم دا الدەن ۋاقىتتا ۇنسىزدىكتەن ابدەن جالىعىپ: «اتىڭ كىم؟» دەدىم. ول سول ءتىپ-تىك بولىپ سىرەسكەن قالپى: «اپپاقباي, – دەدى سالقىن عانا. – ەگىن جيناسۋعا مۇندا جەتىساي اۋدانى جاعىنان جاردەمگە كەلىپ ەدىم. استىق تاسىمالىندا ءجۇرمىن». وسى كەزدە ءبىر نارسە شار ەتە قالدى. سودان سوڭ تاعى دا شار-شار ەتتى. شار ەتكەن اۆتوينسپەكتوردىڭ ىسقىرىعى ەكەن. مىنە, ءوزى دە كەلدى. «تىم قاتتى كەلەسىزدەر. سونى ەسكەرتەيىن دەپ ەدىم», – دەدى ول قولىن شەكەسىنە اپارا بەرىپ, ءسويتتى دە ك ۇلىمسىرەپ قويىپ, ءسال كەيىن شەگىندى. مۇنىسى: «جۇرە بەرىڭدەر, بوگەمەيمىن» دەگەنى ەدى. بىراق, كەنەتتەن ول قايتادان ىلگەرى ۇمتىلىپ, جۇرگىزۋشىگە قولىن سوزدى: – ايتپاقشى, جىگىتىم, جول قاعازىڭدى كورسەتشى؟ – ينسپەكتور قاعازعا ءبىراز شۇقشيا قاراپ تۇردى. – اتىڭ قالدىباي ما؟ بىلاي بولسىن, قالدىباي مىرزا, قۇيىنداتپاي, ابايلاپ جۇرەيىك!
ماشينا ەندى جايلاپ ءجۇردى. جۇرگىزۋشى تاعى دا ۇنسىزدىككە باسقان, مەن دە ءۇنسىزبىن بىراق ىشىمنەن: «ماعان ءوزىن «اپپاقبايمىن» دەپ ەدى. قاعازدا قالدىباي ەكەن...» دەپ ءارى-ءسارى بولىپ وتىرمىن. ءبىر كەزدە ول ماعان سەزىكتەنە قاراپ: «ۇندەمەي قالدىڭىز. ءسىرا, ءداۋ دە بولسا, «مىنا جىگىتتىڭ ەكى ەسىممەن جۇرگەنى قالاي؟» دەگەن ويداسىز-اۋ, – دەدى. سودان سوڭ كەنەتتەن قاباعىن شىتىنىپ: – جامان ويلاماڭىز. ونىڭ سەبەبى بار», – دەپ سويلەدى دە, تاعى دا ۇنسىزدىككە بەرىلدى.
كۇز ايى بولعانىمەن, كۇن دەگەنىڭ جانىپ تۇر. ءتىپتى ءورت. تىنىس تارىلىپ, باس اينالادى. ونىڭ ۇستىنە مىنا جىگىتتىڭ قوس ەسىممەن ءجۇرۋ سەبەبىن بىلگىڭ كەلىپ, تاعى دا جانىعا تۇسەسىڭ. بۇل دا دەنەڭدى ودان ءارى ىسىتا تۇسەدى ەكەن. ال, اپپاقباي ما, الدە قالدىباي ما – مىنا جىگىت سويلەر ەمەس. سول ءرولدى قىسا ۇستاپ, ءتىپ-تىك بوپ سىرەسكەن قالپى. ءبىر كەزدە بارىپ:
– مەن ورداباسى اۋدانىنداعى تەمىرلان اۋىلىنىڭ جىگىتىمىن, – دەدى-اۋ اقىرى. – اكەم مەن انام جانە ەكى ءىنىم قازىر دە سول جەردە تۇرادى. مەن تەمىرلاندا جۇرگىزۋشى بولىپ ىستەپ جۇرگەنمىن. بىردە, وتكەن جىلدىڭ باس كەزىندە, الماتى جاعىنا, دەمالىس ۇيىنە بارا قالدىم. دەمالىس ۇيىندەگى جاعداي بەلگىلى عوي, ءوزىڭىز دە تالاي دەمالىس ۇيىندە بولعان شىعارسىز, بىلەسىز عوي... ورايى كەلىپ, جەتىساي اۋدانى جاعىنىڭ ءبىر قىزىمەن تانىسا قالعانىم. ءوزى ماعان ءا دەگەننەن-اق ۇناپ قالدى. بايقايمىن, ول دا كەت ءارى دەيتىن ەمەس. كەت ءارى دەيتىن ەمەس بولعان سوڭ, ۇزاققا سوزاتىن نە بار! «تەمىرلان قايداسىڭ؟» دەپ تارتتىق دا كەتتىك. ودان – جەتىسايعا. توي-دۋمان... سودان, بىرەر اپتادان سوڭ بارىپ ارەڭ ەس جينادىق-اۋ. ەس جيناعان سوڭ: «ال ەندى تەمىرلانعا, ۇيگە قايتايىق!» – دەمەيمىن بە كەلىنشەگىمە. سويتسەم, ول: «جوق!» – دەيدى. «تەمىرلانعا قازىر بارا المايمىن!» – دەيدى. «بۇكىل اۋىل بولىپ ينستيتۋتقا حات جازىپ ءجۇرىپ, مەنى وزدەرىنە دارىگەرلىككە ارنايى شاقىرتىپ العان ەدى. «كۇيەۋگە شىقتىم! ال, قوش تۇرىڭدار!» دەگەنىم ۇيات-تى. وسىندا قالايىق تا, مەنىڭ اكە-شەشەمنىڭ قولىندا تۇرا بەرەيىك», – دەيدى. – ول اڭگىمەسىن ءبولىپ, ماعان قارادى. «ءسىز نە دەيسىز؟ نە ايتاسىز؟» دەگەندەي. مەن نە دەيىن. ۇندەگەنىم جوق. وت بوپ جانعان كابينادا ماڭدايداعى مونشاق-مونشاق تەردى ساۋساعىممەن سىپىرىپ تاستاپ, ىستىقتان ولەردەي بوپ, تىرس ەتپەي وتىرمىن. مەن ۇندەمەگەن سوڭ, ول قاباعىن ءسال شىتىنا ءتۇسىپ, ءجۇزىن بۇرىپ اكەتتى. – «وي, قوي وندايدى!» دەدىم. «ورىس دوستارعا ءتان داستۇرمەن مەنى اكە-شەشەڭنىڭ قولىنا كىرگىزبەك نيەتتە ەكەنسىڭ عوي!» دەپ اشۋعا باستىم. «بۇلاي بولمايدى!» دەدىم. ال, كەلىنشەگىم قانە كونسەيشى. ءارى ايتام, بەرى ايتام, ءبىر يلىكسەيشى. يە... ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟
جىگىت كومەك كۇتكەندەي ماعان تاعى دا باسىن بۇردى. بىراق, مەنەن قايران جوقتىعىنا الگىندە كوزى جەتكەن-اۋ دەيمىن, بۇل جولى تەز-اق ءارى قاراپ كەتتى.
– نە ىستەيتىنى بار! اڭگىمەنى سوزباققا سالماي, قىسقا قايىردىم: «نە تەمىرلانعا جۇرەسىڭ, نە... ويلانۋىڭا ءۇش كۇن مۇرسات! بۇگىن جەكسەنبى, سارسەنبىدە ورالامىن» دەدىم دە, تەمىرلانعا كەتتىم دە قالدىم. ءدال ءۇش كۇن وتكەندە, سارسەنبىدە ورالىپ كەلدىم. كەلسەم, ۇيدە ادام دەگەنىڭ... اۋىل اكىمشىلىگىنەن دەيمىسىڭ, اۋىل اۋرۋحاناسىنان دەيمىسىڭ, ءتىپتى مەشىتتەن دە دەيمىسىڭ... قاعازدارىن بۇلعاپ, شۋىلداپ, ايتىپ جاتىر... بىراق, قانداي ءسوز بولۋى مۇمكىن؟! ايەلى كۇيەۋىنە ءجىب ەرىلمەسىن دەگەن زاڭ جوق قوي.
ماعان قاراپ:
– سولاي ەمەس پە؟ – دەپ سۇرادى. الايدا, مەنىڭ جاۋابىمدى كۇتكەن جوق. – سولاي, ونداي زاڭ جوق! – دەپ اشۋلاندى. – نە كەرەك, ولاردىڭ تالاپتارىنان دا, ءتىپتى وكتەمدىكتەرىنەن دە تۇك شىقپادى. مەن ءبىر مەتر دە شەگىنبەي, تۇرىپ الدىم. سودان سوڭ: «ال, مەن كەتتىم. تاعى دا ءۇش كۇننەن سوڭ كەلەمىن!» دەپ نىقتاي ايتىپ, ۇيدەن شىعىپ كەتتىم. ايتقان كۇنىمدە كەلسەم, قىزىل گالستۋكتى ءبىر كىسى مەنى كۇتىپ وتىر ەكەن. ءوزى ايتتى, وسى اۋىلدىڭ اكىمى ەكەن. «سەن ءبىزدىڭ قادىرلى دارىگەرىمىزدى قاشانعا دەيىن رەنجىتە بەرەسىڭ!» دەيدى. مەن: «رەنجىتكەنى نەسى؟ – دەدىم. – ول مەنىڭ ايەلىم عوي. ايەلىم بولعان سوڭ بەلگىلى, مەنىمەن بىرگە تۇرۋى كەرەك». اكىم مەنى قوستاي كەتتى. «دۇرىس, وتە دۇرىس! – دەدى, سودان سوڭ وتىرعان بولمە ءىشىن كوزىمەن مۇقيات شولىپ ءوتىپ: – مىنە, وسىندا تۇرىڭدار» دەيدى. «جو-جوق, پەيىلىڭىزگە راحمەت, بۇندا تۇرمايمىز, تەمىرلاندا تۇرامىز! جانە دە ناق بۇگىن, ءدال قازىر كەتەمىز!» دەپ مىنا كىسىنىڭ بالاعا ۇقساتىپ سويلەسكەنىنە جامان كەكتەنىپ ءتۇيىپ ايتتىم. اكىم, ءسىرا مۇنى بايقاسا كەرەك, ءتۇسىن ءبىرشاما جىلىتىپ: «بۇگىن, ناق قازىر كەتە المايسىزدار-اۋ, – دەدى جۇمساقتاۋ ۇنمەن. – نەگە دەيسىڭ بە؟ مىناداي سەبەپتەن...».
سويتسەم, اڭگىمە بىلاي ەكەن. مەنىڭ كەلىنشەگىم باسقاراتىن اۋرۋحانا ۇجىمى اۋىل تازالىعىن, اۋىل مادەنيەتىن, سالاماتتىلىقتى كوتەرۋ جونىندە باستاما جاساپ, ونى بۇكىل اۋدان قولداۋدا ەكەن. «ەگەر سەنىڭ ايەلىڭ قازىر كەتىپ قالسا, ءوزى كوتەرگەن باستامانىڭ ءساتتى بولاتىنىنا سەنبەگەنى, قاشىپ كەتكەنى بولىپ شىقپاي ما؟! ال, بۇنىڭ وزگەلەردىڭ ۇمتىلىسىنا باياۋلىق كەلتىرەرى انىق» دەيدى اكىم. ميعا سالىپ شاقسام, دۇرىس سياقتى. كەلىنشەگىمنىڭ تەمىرلانعا قازىر بارا المايمىن دەۋى ءجونسىز قياستىق ەمەس, مەملەكەتتىلىك قاجەتتىلىك ەكەن. اكىم تۋرا وسىلاي دەدى: مەملەكەتتىلىك قاجەتتىلىك! ءجون سوزگە توقتاماۋ – قىڭىرلىق! «جاقسى!» دەدىم دە, تەمىرلاننان جەتىساي جاعىنا, كەلىنشەگىمنىڭ ۇيىنە سارت ەتىپ كوشتىم دە كەلدىم.
راس, اعايىندارىم: «قوي, شىراعىم, رايىڭنان قايت! قازاقتا «كۇشىك كۇيەۋ» دەگەن بولادى. قايىن اتاڭنىڭ ۇيىنە كىرىپ الساڭ, سەنى سولاي اتايدى ءالى-اق. سۇيەككە تاڭبا, ول!» دەستى. «ءتايت, ءارى! – دەپ ولاردى قايتارىپ تاستادىم. – كۇنى وتكەندى جاڭعىرتپاڭدار! جارامسىزعا جارماسپاڭدار!». ال ەندى وسىنداي ايقاي-شۋدان سوڭ كەلىنشەگىمىز ەكەۋمىز قانداي تاتۋ تۇردىق دەسەيشى! اتتەڭ, بىراق... – دەپ جىگىت باسىن قىنجىلتا شايقاپ-شايقاپ قويدى.
«تاعى نە بولىپ قالدى ەكەن؟». مەن جانىعا ءتۇستىم. ول مەنىڭ ويىمدى وقىپ شىققانداي: «نەسىن سۇرايسىز, ەڭ كۇيىنىشتىسى, ەڭ رەنىشتىسى ەندى باستالدى, – دەدى قاپالانا. – تەمىرلاندا جۇرگىزۋشى ەدىم دەدىم عوي. مۇندا ءبىر فەرماعا مەحانيكتىككە قابىلداندىم. جاڭا جەر. جاڭا ورتا. اۋىلدىڭ كوپشىلىك ادامى ءوزىمدى تاني دا بەرمەيدى. «بۇل بالا كىم بولادى؟» دەپ سۇراپ جاتادى.
شوفەر جىگىت كەنەت ىزالانا مىرس ەتىپ قويدى.
– مەنىڭ كەلىنشەگىمنىڭ ەسىمى اپپاق ەدى. ءوزى راسىندا اققۇبا, سۇلۋ جان جانە دە كوپشىلىك ادەمى ايەلدەر سياقتى ازداپ تاسىرلاۋ, ەركەك-شورالاۋ كەلگەن. «تانىسىپ قويىڭدار, ءبىزدىڭ بايىمىز!» دەپ تانىستىرار ەدى مەنى. «ءاي, الگى ءبىزدىڭ بايىمىز قايدا ەكەن؟» دەپ ىزدەر ەدى مەنى. ال اۋىلدىق جەردە وت اۋىز, وراق تىلدىلەر كوپ قوي, جارماسا كەتەدى. كەيىن ماعان ءسويتتى دە: «اپپاقتىڭ بايى!» دەپ كەتتى. العاشقىدا سىرتىمنان ايتىپ ءجۇردى, ءبىرتىن-ءبىرتىن ەت ءولدى بولىپ, كوزىمدى باقىرايتىپ قويىپ-اق ايتا بەرەتىن بولدى. ءتىپتى ەكى ءسوزدى بىرىكتىرىپ, ونى مەنىڭ اتىم ىسپەتتەندىرىپ, «اپپاقباي» دەپ تە جىبەرگەنى. ءتۇسىنىپ وتىرسىز با... ءسويتىپ, تەگىمنەن دە, اتىمنان دا جۇرداي بولىپ, «اپپاقتىڭ بايى», «اپپاقباي» بولىپ شىعا كەلدىك. سوندا, مەنى ءبىر جەك كورگەندەرىنەن وسىلاي اتايدى دەيسىز بە؟ جوق, ءتىپتى دە ولاي ەمەس. ءجاي, ادەت بولىپ كەتكەن. بىراق, ونى قويدىرۋعا كۇش تە جوق. كۇشتى بولساڭ, قاقپاق قوي جۇرتتىڭ اۋزىنا! «اپپاقباي, سالەم بەردىك!» دەپ امانداسادى. «اپپاقباي, ال ساۋ تۇر!» دەپ قوشتاسادى...
قالدىباي تاعى دا ىزالانا مىرس ەتتى دە, قالتاسىنان سيگارەت الىپ تۇتاتتى. بىراق, ونى سوردى دا, تەرەزەدەن لاقتىرىپ جىبەردى.
– بىردە اپپاققا وسى ەرسى اتاۋ جايلى ايتقانىم بار. جىلاعانداي بولىپ وتىرىپ ايتتىم. مەنىڭ رەنىش, كۇيىنىشىمدى تۇسىنەدى عوي دەپ ايتقان ەدىم. سويتسەم, ول ك ۇلىپ تۇر. «نە, ايەل زاتىن ەركەك ارقىلى عانا: «مىنا كىسىنىڭ زايىبى!» دەپ تانىستىرۋ شارت پا ەكەن. ول وتكەن ۋاقىت. ەندى ەركەكتەردى ايەلدەر ارقىلى «مىنا كىسىنىڭ ەرى!» دەپ تانيتىن بولامىز!» دەپ شىرەندى. بالكىم, شىرەنبەگەن دە بولار. ءجاي-اق, ازىلدەپ-اق ايتقان دا بولار. بالكىم, ونىسى دۇرىس تا بولار. قازىر ءوزى دۇنيە دەگەنىڭ ءۇستى استىنا ءتۇسىپ, استى ۇستىنە شىعىپ, شىر اينالىپ بارا جاتقانداي عوي. بىرەۋلەرگە ۇنار دا, ال ماعان...
قالدىباي تاعى دا تەمەكىنى تۇتاتتى. ىلە ونى تاعى دا لاقتىرىپ تاستادى. ءسويتتى دە, قايتادان ۇندەمەي, ءرولدى ۇگىتىپ جىبەرەردەي قاتتى قىسىپ, الدان كوز الماي, كەۋدەسىن ءتىپ-تىك كوتەرىپ, سىرەستى دە قالدى. كوزىمنىڭ قيىعىمەن بىلەگىمدەگى سا عاتقا قاراپ قويامىن. ون مينۋت ءوتتى. جارتى ساعات ءوتتى. ەلۋ... مىنە, شاردارا قالاسى دا كورىندى. وسى كەزدە بارىپ ءسوزىن ودان ءارى جالعاستىردى: «وسىدان جارتى اي بۇرىن اپپاق بوسانىپ, ەدىگە ەسىمدى ۇلدى بولدىق. قۋانىشتا شەك جوق. الايدا, قۋانىشىم رەنىشكە دە اينالا جازداۋدا. قازىرگى كەزدە بالاعا پەرزەنتحانانىڭ وزىندە-اق كۋالىك جازاتىن ادەت شىقتى ەمەس پە. مەنىڭ قولىما دا قۇجات ۇستاتىلا بەردى. قاراسام: «... ەدىگە اپپاقباي ۇلى...» دەپ تۇر. بەلگىلى عوي... فەرماداعى قىزمەتىمنەن ءبىر ايعا سۇرانىپ شىعىپ, وسىندا, شاردارادا, ەگىن وراعىن وتكىزۋگە كومەكتەسۋگە كەلدىم. ءارى وزىمە ءوزىم كەلەرمىن, وي توقتاتارمىن دەگەن دە ەسەپ بار.
ءسادىل كادەەۆ.
شىمكەنت.
