جاقىندا ناتو-نىڭ دەلەگاتسياسى ۋكرايناعا كەلىپ, ەلدىڭ ەسكى اسكەري تەحنيكاسىن, قارۋ-جاراعىن, وق-ءدارىسىن ەسەپتەن شىعارىپ, جويۋ ماسەلەسىن ناقتىلاماق. بۇل شارانى بىرەۋلەر ۋكراينانى قارۋسىزداندىرۋ دەپ تە اتاپ وتىر.
جالپى, بۇل ماسەلەگە قاتىستى پىكىر ءارتۇرلى عانا ەمەس, ءبىر-بىرىنە مۇلدە قاراما-قايشى. بىرەۋلەر قۇپتايدى, بىرەۋلەر ەلدىڭ قورعانىس قابىلەتىنە بالتا شابۋ دەپ ەسەپتەيدى. مۇنداي پىكىرلەر تەك ۋكراينانىڭ ءوز ىشىندە عانا ەمەس, سىرتتا دا ايتىلادى. كوپ ادام ونى ساياساتپەن بايلانىستىرادى. ايىپتايتىندار ۋكراينا باسشىلىعى باتىستىڭ جەتەگىندە كەتتى, بۇل قادامعا ەۋرووداققا كىرگىسى كەلگەندىكتەن بارىپ وتىر دەگەنگە توقتايدى.
ۋكراينا قارۋسىزدانۋمەن قورعانىسىن كۇشەيتپەك
قازاقتا «تەنتەك شوقپار جينايدى» دەگەن ماتەل بار. ۇرىس-كەرىسكە قۇمارلىقتى ايىپتاعان ءسوز. قاجەتتەن ارتىق نارسەنىڭ قاجەتى جوقتىعىن دالەلدەۋدىڭ دە قاجەتى جوق. ەڭ بولماعاندا, سول كەرەكسىز نارسەنى ساقتاپ, قورعاپ وتىرۋ دا ءبىراز شىعىن. وسىنداي قيسىنعا جۇگىنىپ پايىمدار بولساق, ۋكراينا باسشىلىعىنىڭ ەسكى اسكەري تەحنيكادان, ارتىق قارۋدان, وق-دارىدەن قۇتىلۋ جونىندەگى قادامدارىن قۇپتاۋعا بولعانداي. جانە بۇعان ناتو وداعى قولقابىس تيگىزبەك, ءتىپتى باتىستىڭ ءبىراز ەلى قارجىلاي كومەكتەسپەك. ءساتى ءتۇسىپ تۇرعان نارسەنى پايدالانىپ قالعان دا ءجون دەرسىڭ.
اتاپ ايتاتىن ءبىر جاي, بۇل شارانى ۋكراينانىڭ قازىرگى باسشىلىعى عانا ەمەس, بۇرىنعىلارى دا قولداعان. بۇل ءوزى ەلدە ءبىرازدان بەرى قالىپتاسقان ساياسات. ۋكراينا سوناۋ كسرو-دان قالعان اسكەري مۇرانى ءتيىمدى پايدالانۋدا ءبىراز شارانى جۇزەگە اسىردى. تالاي اسكەري تەحنيكانى سىرتقا ساتىپ, قارجى دا تاپتى. كەشەگى كسرو-نىڭ قارۋلانۋ ساياساتى ۋكراينانى دا قارۋ-جاراق قويماسىنا اينالدىرىپ ەدى, ول دۇنيە ءالى دە تاۋسىلار ەمەس.
ءبىراز جۇرتقا, اسىرەسە, قازىرگى ماسكەۋگە ۇنامايتىنى – ۋكراينا سول شارالاردى ناتو وداعىمەن, باتىس ەلدەرىمەن بىرلەسە جۇرگىزەدى. بۇل رەتتە كيەۆ ناتو-نىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ اگەنتتىگى – NSPA-مەن قارىم-قاتىناسىن 2002 جىلدان باستاعان. سوندا ۋكراينا ودان 133 مىڭ توننا وق-ءدارىنى, 1,5 ميلليون دانا قارۋ-جاراقتى, مىڭداعان زەنيتتىك-زىمىراندىق كەشەندەردى جويۋعا كومەكتەسۋدى سۇراعان. كەيىنىرەك وعان جاياۋ اسكەرگە قارسى مينالاردى قوستى. مۇنىڭ بارلىعى ارتىق م ۇلىك سانالدى. ونىڭ باعاسى 1,25 ميلليارد دوللارمەن ەسەپتەلدى. ءسويتىپ, سولاردى ساتۋ, جويۋ جۇزەگە اسىپ كەلەدى. تەك بىلتىر عانا 310 ميلليون گريۆەننىڭ قارۋ-جاراعى ساتىلدى.
سودان بەرى ۋكراينا ناتو-نىڭ «بەيبىتشىلىك جولىنداعى سەرىكتەستىك» باعدارلاماسىنىڭ تراستتىق قورىنان قولداۋ كورىپ كەلەدى. وعان بۇل وتە ءتيىمدى. ارتىق قارۋ-جاراقتان قۇتىلۋ ءوز الدىنا, ودان ايتارلىقتاي پايدا دا تابادى. ايتالىق, كەڭەستىك كەزەڭدەگى جاسالعان اۋىر تانكتەردى جاڭارتىپ, باسقاعا ساتپاعاننىڭ وزىندە, جاي مەتالعا اينالدىرۋدىڭ ءوزى ءبىراز قارجى تۇسىرەدى. 2011 جىلى ەلدىڭ اتىس قارۋىنىڭ تورتتەن ءبىرى جويىلسا, 2012 جىلى 366 مىڭ اتىس قارۋىن جويۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى. 2013 جىلى قارۋدى جويۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭى باستالدى. بۇل كەزدە 73,5 مىڭ توننا وق-ءدارى, 366 مىڭ اتىس قارۋى, 3 ميلليون جاياۋ اسكەرگە قارسى مينا جويىلماق.
ارتىق قارۋدى جويۋ ارقىلى ۋكراينا ناتو-عا كىرۋدى كوزدەيدى دەگەن اڭگىمە ايتىلادى. ال كىرە الماسا, قورعانىس قابىلەتىن السىرەتىپ الماي ما دەگەن سۇراق تۋادى. وسى سۇراقپەن ءبىراز جۇرت ۋكراين باسشىلارىن ايىپتايدى. بىراق ۋكرايناعا قارسى كىم سوعىس اشۋى مۇمكىن؟ قازىر بىرلەسىپ قارۋسىزدانۋ شاراسىن وتكىزىپ جاتقان ناتو ەلدەرى وعان بارماس. سودان دا بۇل قارۋسىزدانۋ ۋكرايناعا ءتيىمدى بولماق.
جاپونيا: بۇل جاڭا ورلەۋدىڭ باسى ما؟
بۇل ەلدەگى پارلامەنتتىڭ جوعارعى پالاتاسىنىڭ سايلاۋىندا بيلىكتەگى ليبەرال-دەموكراتيالىق پارتيانىڭ جەڭىسى تۋرالى گازەتىمىزدە بۇرىن حابارلانعان. ەندى سول جەڭىستىڭ ەل ومىرىنە قانداي وزگەرىس اكەلۋى مۇمكىندىگى تۋرالى وي قوزعاماقپىز.
ەكونوميكالىق تۇرعىدا اسا قۋاتتى جاپونياداي ەلدىڭ ءومىرىندە ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولى ايرىقشا. ەلدىڭ دامۋ جولدارىن سول پارتيالار, سولار جاساقتاعان ۇكىمەت بەلگىلەپ, جۇزەگە اسىرادى. سوندىقتان پارتيالاردىڭ كۇرەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. قازىرگى بيلىكتەگى ليبەرال-دەموكراتيالىق پارتيانىڭ جوعارعى پالاتاداعى جەڭىسى دە سولاي قابىلداندى. پرەمەر-مينيستر سيندزو ابە ەندى ءوزىنىڭ رەفورمالىق قادامدارىن ەركىن جۇرگىزە الادى.
اڭگىمە مىنادا: بۇرىن لدپ تەك تومەنگى پالاتادا عانا كوپشىلىك داۋىسقا يە بولسا, جوعارعى پالاتادا وپپوزيتسيا كوپشىلىك ەدى. سودان دا كەڭەسشى پالاتا ۇكىمەتتىڭ ءبىراز ۇسىنىستارىن وتكىزبەي تاستاۋشى ەدى. جاڭا سايلاۋدان كەيىن لدپ بۋدديستىك «جاڭا كومەيتو» پارتياسىمەن بىرىگىپ, 121 ورىننىڭ 76-سىنا يە بولىپ وتىر. ەندى كەز كەلگەن ۇسىنىستارىن وتكىزە الادى. بۇل رەفورم الارعا جول اشادى.
جاپونيا سوڭعى جىلداردا بىرقاتار قيىندىقتاردى باستان كەشتى. اسا كۇشتى تسۋنامي اپاتى, اتوم ستانساسىنىڭ بۇزىلۋى, سوعان وراي ەنەرگەتيكالىق تاپشىلىق, كورشى ەلدەرمەن شەكارالىق قايشىلىق, سولاردىڭ بارىنە قوسىلىپ ەل ىشىندەگى ساياسي تارتىس الەمدىك جەتەكشى دەرجاۆانىڭ ءبىرشاما بەرەكەسىن كەتىرگەن. ساياسي تارتىس دەگەندە, جارتى عاسىرداي ەل بيلىگى تىزگىنىن ۇستاعان ليبەرال-دەموكراتيالىق پارتيا جەڭىلىسكە ۇشىراپ, بيلىككە وپپوزيتسيالىق پارتيا كەلگەندە, ۇكىمەت قايتا-قايتا اۋىسىپ, ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا, الەۋمەتتىك ومىرىندە باسشىلىق قوجىرادى. مىنە, وسى كەزدە لدپ قايتا بيلىككە كەلدى. ال ونىڭ كوسەمى سيندزو ابە باستاماشىلىق بەلسەندىلىك كورسەتىپ, ءبىرشاما تىڭ ۇسىنىستار جاسادى. بۇل ەل ەكونوميكاسىن ءبىرشاما جانداندىرىپ, وڭ ناتيجەلەر بەردى.
پرەمەر-مينيستر ابەنىڭ ىسكەرلىك بەلسەندىلىك تۋدىرۋ ءۇشىن مونەتارلىق ادىسكە جۇگىنۋى تىم تاۋەكەل قادام ەدى. وعان قارسىلار دا كوپ بولدى. كەيدە ۆاليۋتانىڭ كۇشتىلىگى دە ەكونوميكانىڭ ءوسىمىن تەجەيدى ەكەن. ابە سانالى تۇردە ەل ۆاليۋتاسىنىڭ قۇنىن ءتۇسىرىپ, ينفلياتسيانى كوتەرۋ ماقساتىندا قوسىمشا اقشا باسىپ شىعارۋدى جۇرگىزدى. بۇل ەكونوميكانى جانداندىردى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ابەنىڭ ىنتالاندىرۋ جولىمەن ەڭبەك ونىمدىلىگىن كوتەرىپ, ايەلدەردى ەڭبەككە بەلسەندى قاتىستىرا وتىرىپ, جۇمىسشى كۇشىن كوبەيتۋى ەكونوميكانىڭ وسۋىنە ىقپال ەتكەن.
سوڭعى جارتى جىلدا ەكونوميكالىق ءوسىم ايتارلىقتاي بولىپ وتىر. وسى جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا ول 1 پايىزعا وسكەن. ونى جىلدىق ولشەمگە سالسا, 4,1 پايىز بولماق. بۇل – دامىعان ەلدەر ءۇشىن وتە جوعارى كورسەتكىش. ايتالىق, جاپونيا مىسالىندا ول سوڭعى 20 جىلدا بولماعان ەكەن. مۇنىڭ ءوزى ابە ۇكىمەتىنىڭ اياعىندا تۇساۋ بار كەزدە, ياعني جوعارعى پالاتادا ازشىلىق كەزدە جۇزەگە اسقانىن ەسكەرسەك, ەندى رەفورمالاردىڭ پارمەندىلىگى ارتۋعا ءتيىس.
جاپون قاۋىمى وزدەرىنىڭ ىسكەر باسشىلارىن استە دە ۇمىتپايدى. سونداي قايراتكەردىڭ ءبىرى لدپ كوسەمى, پرەمەر-مينيستر دزيۋنيتيرو كويدزۋمي ەدى. ول توسىن ارەكەتتەرىمەن ەرەكشەلەندى, ءبىراز رەفورمالاردى جۇزەگە اسىردى, اسا قاراپايىمدىلىعىمەن جۇرتقا جاقتى. جۇرت قازىر سيندزو ابەنى دە سوعان ۇقساتادى. اسىرەسە, توسىن قادامدارىن, تاۋەكەلشىلدىلىگىن جوعارى باعالايدى. ونىڭ باسشىلىعىمەن جۇزەگە اسقان شارالارعا «ابەنوميكا» دەگەن اتاۋ دا بەرىلىپ وتىر. جاپوندار بۇگىندە ەل بولاشاعىنا سەنىممەن قارايدى.
جاپونيانىڭ تابىستارىن ءبىز جاقسى كوڭىلمەن قابىلدايمىز. ەكى ەل اراسىندا ىسكەر قارىم-قاتىناس ورنىققان. تاۋار اينالىمى 7 ميلليارد دوللار كولەمىندە.
ماماديار جاقىپ,
«ەگەمەن قازاقستان».
