كونفەرەنتسياعا الماتى, سەمەي, اتىراۋ, رەسەيدىڭ ورىنبور قالالارىنان عالىمدار قاتىستى. ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, باسقا دا جەرگىلىكتى جوعارى جانە ارناۋلى وقۋ ورىندارى وقىتۋشىلارى مەن عالىمدارى مالىمەتى مول بايانداما دايىندادى. جاھانشا تۋىپ-ءوسىپ, الاشوردانىڭ كۇنباتىس قاناتى تۋ تىككەن جىمپيتى مەن قاراتوبە وڭىرىنەن مۋزەي قىزمەتكەرلەرى ارنايى كەلدى. حاديشا بوكەەۆا اتىنداعى قازاق دراما تەاترىنىڭ فويەسىندە كونفەرەنتسيا تاقىرىبىنا ارنالعان كىتاپ كورمەسى ۇيىمداستىرىلدى.
- بۇگىن 12 جەلتوقسان – ەرەكشە كۇن. وسىدان 102 جىل بۇرىن ورىنبور قالاسىندا ءىى جالپىقازاق سيەزىنىڭ سوڭعى كۇنى بولدى. قازىر كەيبىر تاريحشىلارىمىز 13-جەلتوقساندى – الاش كۇنى دەپ اتاپ ءجۇر. تۇبىندە وسى كۇن ۇكىمەت قاۋلىسىمەن «الاش كۇنى» اتالاتىنىنا سەنەمىن. بۇگىنگى بولىپ جاتقان عىلىمي كونفەرەنتسيا سياقتى جيىندار, الاش ارىستارىن ەسكە الۋ شارالارى قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرىندە ءوتىپ جاتىر, - دەدى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بەرەكەت كارىباەۆ.
كونفەرەنتسيانى قۇتتىقتاۋ سوزىمەن اشقان باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرىك ەگىزباەۆ تا وتكەن عاسىر باسىنداعى زيالىلار قوزعالىسى مەن بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك اراسىنداعى بەرىك بايلانىس تۋرالى ايتىپ ءوتتى.
- قازاق حالقىنىڭ ساياسي ساناسىن قالىپتاستىرۋدا ەڭ بيىك بەلەس بولعان حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى شيرەگىندەگى قازاق زيالىلارىنىڭ ساياسي قىزمەتىمەن, ۇلتتىق كوزقاراستارىمەن, عىلىمي جانە ادەبي مۇرالارىمەن تانىسىپ ءبىلۋ بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن, اسىرەسە جاستار ءۇشىن وتە ماڭىزدى. الاشتىڭ اسپانىنا جارىق جۇلدىز بولىپ جانعان سول ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, جاھانشا مەن حالەل دوسمۇحامەدۇلدارى, ماعجان جۇماباي ۇلى قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە يمانداي سەندى, سول جولدا قولىنان كەلەتىن ءىستىڭ ءبارىن جاسادى. ولاردىڭ ءبىلىم-بىلىگى, جانقيارلىق ەڭبەگى, پاتريوتتىعى بىزگە ماڭگى ۇلگى. ءبىز ول بۋىندى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. بۇگىنگى جيىننىڭ رەسپۋبليكا تاۋەلسىزدىگى قارساڭىندا ءوتۋى تەگىن ەمەس, - دەدى سەرىك راحمەتوللا ۇلى كىرىسپە سوزىندە.
وسى كونفەرەنتسيانى جوعارى دارەجەدە ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى, جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلى اتىنداعى جوعارى پەداگوگيكالىق كوللەدج ديرەكتورى سۆەتلانا باقىشەۆا - ەل تاريحىندا ازاتتىق ءۇشىن, تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستەگى ۇلت زيالىلارىنىڭ ءرولىن جاستارعا جەتكىزۋ, تاعزىم ەتۋ قاجەتتىگىن سوزبەن عانا ەمەس, ىسپەن دالەلدەپ جۇرگەن ۇستازداردىڭ ءبىرى. جاقىندا عانا كوللەدج وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرىنەن قۇرالعان ەكسپەديتسيا سۆەتلانا مەڭدىعاليقىزىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن «جاھانشا ىزىمەن» اتتى ءداستۇرلى ساپارعا شىعىپ, ورىنبور قالاسىنا بارىپ قايتقان ەدى. ورىنبورداعى الاش تاريحىنا قاتىستى عيماراتتاردى كوزىمەن كورىپ كەلگەن جاستاردىڭ وي-تولعانىسى ارنايى جولساپار-فيلمدە اسەرلى باياندالعان. كوللەدجدە الاش ارىستارىنا قاراپ بوي تۇزەۋ ماقتانىشقا اينالعانداي. قوعامدىق جۇمىستا بەلسەندى, وقۋدا وزات شاكىرتتەرىنە وقۋ ورنى باسشىلىعى دا ەرەكشە قولداۋ كورسەتەدى. مۇنداي ستۋدەنتتەر بىلتىردان باستاپ جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلى اتىنداعى اتاۋلى شاكىرتاقىعا يە بولادى. كونفەرەنتسيا اياسىندا كوللەدجدىڭ مۋزىكالىق ءبىلىم بەرۋ ماماندىعىنىڭ ستۋدەنتى, 2019 جىلعى حالىقارالىق ستۋدەنت جاستار اراسىنداعى ءححى عاسىر كوشباسشىسى اتاعىنىڭ يەگەرى ايدار ايتباي, دەنە تاربيەسى جانە سپورت ماماندىعىنىڭ 4 كۋرس ستۋدەنتى ەرقانات اماندىق, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى مۇعالىمى ماماندىعىنىڭ 2 كۋرس ستۋدەنتى بەرەكە ورىنباسار, باستاۋىش ءبىلىم بەرۋ مۇعالىمى ماماندىعىنىڭ 2 كۋرس ستۋدەنتى ەرماحان ورىنباساروۆ, مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە جانە وقىتۋ ماماندىعىنىڭ 4 كۋرس ستۋدەنتى ءبيبىزادا سايىنوۆا, ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى مۇعالىمى ماماندىعىنىڭ 4 كۋرس ستۋدەنتى ءاليما يمانباەۆا, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى مۇعالىمى ماماندىعىنىڭ 2 كۋرس ستۋدەنتى اقتىلەك الىبەك ۇلى سىندى ۇزدىك ستۋدەنتتەرگە بيىلعى ستيپەنديا سالتاناتتى جاعدايدا تابىس ەتىلدى. ايتا كەتەيىك, اتاۋلى ستيپەنديا قارجىسىن جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر كوتەرىپ العان. كوللەدج باسشىسى وسى اكتسياعا دەمەۋشىلىك كورسەتكەن اقسايلىق بولات سارسەنوۆكە, ورالدىق كاسىپكەرلەر بوريس لاۆرەنتەۆ, باعدات وتەعۇلوۆا, اينۇر سۇلتانوۆالارعا العىس ايتتى.
كونفەرەنتسيا اياسىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك تۇياقباي رىسبەكوۆ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى وراز يساەۆ تۋرالى وي تەربەسە, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى بەرەكەت كارىباەۆ م.تىنىشپاەۆتىڭ ورتاعاسىرلىق قازاقستان تاريحىنىڭ نەگىزىن سالعان ەڭبەگىن باياندادى. ءدال وسى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى شولپان زابيح جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ قۇقىقتانۋعا قاتىستى كوزقاراستارىن تالداسا, باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى تەرەكتى اۋدانىنىڭ پروكۋرورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى راۆيل ءماجيتوۆ «ج.دوسمۇحامەد ۇلى جانە الاش ۇلتتىق اۆتونومياسىنىڭ كونتسەپتسياسى» تاقىرىبىنا تاعىلىمدى اڭگىمە ءوربىتتى. گەرمانياداعى بونن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, قانداسىمىز نۇرلان كەنجەاحمەتتىڭ مۇستافا شوقاي جانە باسقا ۇلت زيالىلارىنىڭ ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسى تۋرالى بايانداماسى تەلەەكران ارقىلى بەرىلسە دە وتە تارتىمدى بولدى. حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنداعى فيليالى جەتەكشىسى, ورىنبور قالاسىنداعى «دوستىق ءۇيى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى ساۋلە تايكەشەۆا حح عاسىردىڭ باس كەزىندە قازاق زيالىلارىنىڭ ورىنبور ولكەسىندەگى اعارتۋشىلىق ءرولى تۋرالى ايتقان سوزدەرى كونفەرەنتسيانىڭ ءمان-مازمۇنىمەن ۇلاسىپ جاتتى. جالپى, ساۋلە سوۆحوزقىزىنىڭ ءبىر كەزدەرى قازاق اۆتونومياسىنىڭ استاناسى بولعان ورىنبور قالاسىنىڭ تاريحىن تۇگەندەۋگە قوسقان ۇلەسى وتە ۇلكەن ەكەنىن ايتا كەتەيىك. كەلەر جىلى ورىنبور قالاسىنىڭ قازاق اسسر-ءىنىڭ استاناسى بولعانىنا 100 تولۋى قارساڭىندا مۇنداي باستاماشىل جاندارعا قازاقستان تاراپىنان قولداۋ كەرەكتىگى ءسوزسىز.
جاھانشا وقۋلارى تۇستەن كەيىن قوس وقۋ ورنىنداعى سەكتسيالىق ماجىلىستە جالعاستى. بۇل جيىندارعا جالپى سانى 500-دەن استام ادام قاتىستى.
اسىلىندا مۇنداي جيىنداردىڭ ناتيجەسى جاس ۇرپاقتىڭ جان-دۇنيەسىنە, ساناسىنا قالدىرعان اسەرىمەن ولشەنسە كەرەك. تاريحشى بەرەكەت كارىباەۆ ءوز سوزىندە ورىستىڭ اتاقتى عالىمى م.لومونوسوۆتىڭ: «ۇلتتىق سانانى وياتىپ, ونى دامىتۋدا تاريحتىڭ اتقاراتىن ءرولىن ەشبىر قوعامدىق عىلىم اتقارا المايدى. سوندىقتان دا ءار ۇلت بالالارى ءوز تاريحىن ءوز تىلىندە وقىپ ۇيرەنۋى كەرەك!» دەگەن قاناتتى ءسوزىن كەلتىرگەن بولاتىن. «جاھانشا وقۋلارى» اياسىندا وتكەن كونفەرەنتسيا ۇستىندە وسى جيىننان اسەر العان جاھانشا كوللەدجىنىڭ ستۋدەنتى اقتىلەك الىبەك ۇلىنىڭ مىنا ءبىر ولەڭىن تولىق بەرۋدى ءجون كوردىك:
ارمانىم بار – ۇلكەندەردەن باتا السام,
سول باتادان وشپەيتۇعىن وت السام!
مەن ۇلى ولەڭ سىيلايىنشى ەلىمە
بىزگە ارناپ سىي بەردى عوي جاھانشام.
جاستار جىلى – ءبىزدىڭ جىل عوي بۇل ەندى,
ءور ەكپىنمەن وركەندەتشى ولەڭدى.
سىرىمداردان سانالى ۇرپاق قالعانىن
دالەلدەيىك ءدۇر سىلكىنتىپ الەمدى!
جاستىق – جالىن, جۇرەك باراد ورتەنىپ,
سول جالىنمەن باسقالار كۇي شەرتەدى, ۇق.
كەشە قانىن توگىپ كەتتى بوزداقتار –
سول ەڭبەكتى قايتارايىق تەر توگىپ!
زامانداستار, رۋحتاستار, جولداستار,
اعالار بار ءبىزدى ەرتىپ جول باستار.
«ويان, قازاق!» دەپ كەتكەن نار ەرلەردىڭ
وياتايىق ارماندارىن, ال, جاستار!
بىلە بىلسەڭ بۇل عالامدا جالعان كوپ,
ۇمتىلايىق ءبارىن قۇداي وڭدار دەپ.
رۋحتى ەرلەردىڭ ۇرپاعى وتىر, مىنەكي,
شۇكىر, ءۇمىت, ياكي سەنىم سولعان جوق.
ءبىز سولاردىڭ تىرناعىنا تاتىساق,
سوسىن ءىزىن جالعاستىرساق ارمان جوق!
ولەڭ كەرەك, ءومىر كەرەك, جىر كەرەك,
سىرتتان كەلىپ جاتىر دەيسىڭ كىم دەمەپ.
ۇلتقا قىزمەت ەتەيىكشى, جاستارىم,
مىنەز كەرەك ول ءۇشىن دە تىم بولەك!
ءبىز بولماساق تۇسىنەر ەل جايىن كىم؟
ەل باستاۋعا بولا ءبىلسىن ساي ۇلگىڭ.
اقتايىقشى الاش سەنگەن سەنىمدى.
قازاق ءۇشىن مەن بارىنە دايىنمىن!
سۋرەتتى تۇسىرگەن رافحات حالەلوۆ
باتىس قازاقستان
