ءازىل - وسپاق, سىن - سىقاق
ەسىل دە مەنىڭ ەرلەرىم!
(اقتامبەردى جىراۋ ىزىمەن)
ەسىل دە بولعان ەرلەر-اي!
تاعدىردان نەنى كورمەدى-اي!
جاراتقان كۇننەن ادام قىپ,
قارا بۇلت باسقا تونگەنى-اي!
جانسەرىك بولار جارلارى
ايتقانعا ءجۇرىپ, كونبەدى-اي!
تالاسىپ ەركەك ىسىنە
ەشقاشان ىرىق بەرمەدى-اي!
قاتال دا قاتال ءسوز ارناپ,
ەرلەرىن تالاي جەرلەدى-اي!
جاۋابىن تاپپاي, قايتەدى,
قارا تەر بولىپ تەرلەدى-اي!
«قابىرعاسى ەدىڭ عوي»
دەگەنگە ەش ەرمەدى-اي!
قابىرعاعا قول سالىپ,
قۇلاشتى كەڭگە سەرمەدى-اي!
«جولىڭ بولسىن!» دەي الماي,
«قايداسىڭ؟» دەپ تەرگەدى-اي!
وسىنىڭ ءبارى ءجون بە ەدى-اي!
وزگەرىپ ءانى, اۋەنى,
شالباردى الدى اۋەلى!
شالبارىڭدى العانى –
شاماڭا قولدى سالعانى!
«شىعارما» دەپ «ءۇنىڭدى!»
تارتىپ الدى شىلىمدى.
شىلىمىڭدى العانى –
اۋزىڭا قول سالعانى!
اراعىڭدى ءىشىپ ءجۇر,
بەت-اۋىزى ءىسىپ ءجۇر.
اراعىڭدى العانى –
نامىسقا قول سالعانى!
شۇقىپ-شۇقىپ كوزىڭنەن,
اجىراسىپ وزىڭمەن
تاستاپ كەتىپ اناڭدى,
الىپ قويدى بالاڭدى!
ال بالاڭدى العانى –
ۇرپاققا قول سالعانى!
ماشينەڭدى ايداپ ءجۇر,
اياعىڭدى بايلاپ ءجۇر.
ءرۋلىڭدى العانى –
بيلىككە قول سالعانى!
سولار رۋل العالى,
شوپىر بىتكەن ءدىر ەتتى.
كوشەلەردە پروبكا.
ءسوز ايتامىن وسەكسىز –
اۆاريا ەسەپسىز.
كوڭىلدەرى توق كىسى,
ءبىر قولىندا سوتكاسى,
اۋىزىندا شىلىمى,
شورت كەسىلگەن بۇرىمى
ەركە ايەل-شوپىرلار
قوزعالىستىڭ «تىعىنى».
مىنە, وسىنداي قايتەسىڭ,
ەركەكتەردىڭ بۇگىنى!
سولاي دا سولاي, ەرلەرىم,
كوبەيتتى ايەل شولجاڭدى.
ءبارىن تۇگەل اپ قويدى,
ەندى الماعان نەڭ قالدى؟
تىعىرىقتان شىعاتىن
ايتشى, قانداي جول قالدى؟
تولىمبەك الىمبەك ۇلى.
الماتى.
ءبىز دە جەكەشەلەندىك
قوستانايداعى دامەر اعامنىڭ ۇيىندە وتىرىپ ول كىسىنىڭ:
– جەڭگەڭدى جەكەشەلەندىرىپ الدىم, – دەگەنىن ەستىپ ءىشىپ وتىرعان تاماعىما قاقالىپ قالعانىم بار.
– ءبىر سەن ەمەس, العاش ەستىگەن اتاۋلى وسى كەيىپتى كيگەن, – دەپ كوكەم ءمان-جايدى تۇسىندىرگەن بولدى. – قولىمنان كەلگەنى سول... باجايلاپ قاراسام, مىنا زامان تەك جەكەمەنشىكتەن تۇرادى ەكەن. ءوز باسىما جەكەشەلەندىرەتىن بىردە-ءبىر زات بۇيىرماپتى. ەڭ اياعى ءۇي, قورا-قوپسى, از-ماز مال اتاۋلىنى «تورىڭىزدەن كورىڭىز جاقىن» دەگەن ماندە ءسوز ايتقان سوڭ قولداعى كەلىن-بالاعا باسىبايلى وتكىزىپ بەرگەنبىز. سودان «بۇيرەكتەن سيراق شىعارىپ», باسقا بىرەۋدىڭ مەنشىگىنە ءوتىپ كەتە مە دەگەن قاۋىپپەن مىنا قارا كەمپىردى جەكەشەلەندىرىپ الدىم, – دەپ قارقىلداپ كەپ ك ۇلىپ, ونىڭ ءمور باسىلعان, كۋالاندىرعان قاتىرما قاعازدارىن الدىما جايىپ سالدى.
كوزىم جۇمىلىپ, اۋزىم اڭقيعان ماعان: «باياعىدا-اق ءسويتۋىم كەرەك ەكەن», دەپ الىپ جەكەشەلەنگەن جەڭگەمنىڭ جاي-جاپسارىن ايتقاندا كادىمگىدەي كوزىم اشىلىپ, بىردەن مەن دە نەگە عانا سويتپەسكە دەگەن وي كەلدى.
ءسويتتىم دە مەن دە كوكەمنىڭ ءجون-جوباسىن تاپتىشتەپ سۇراپ ءبىلىپ, بىردەن مەنشىكتەپ بەرەتىن مەكەمەگە تارتتىم.
ونداعىلار: «ەستىمەگەن ەلدە كوپ... قاتىنىن جەكەشەلەندىرۋگە كەلگەن ءسىزدى كوردىك» دەپ تاڭ-تاماشا بولىپ, رايىمنان قايتپاسىمدى بىلگەندىكتەن: «جەڭگەمىزدى جەكەشەلەندىرۋ ءۇشىن ول كىسىنى دۇنيەگە اكەلگەن اكە-شەشەسىنىڭ جازباشا كۋالاندىرعان رۇقساتى كەرەك», دەگەنى.
سالىپ ۇرىپ اتام مەن ەنەمە كەلىپ ءمان-جايدى ايتىپ ەدىم, ەكەۋى دە «استاپىراللا!» دەپ جاعالارىن ۇستاپ, ماعان اسا ءمان بەرە باجايلاپ قاراپ, «اۋرۋ-سىرقاۋدان» ءدىن امان-ەسەن ەكەنىمدى ءبىلىپ, ەنەم كورشى بولمەنىڭ ەسىگىن جاۋىپ الىپ قىزىمەن تەلەفوندا ءسال-ءپال كۇبىرلەسكەن بولىپ كەلىپ:
– ال بالام, جەكەشەلەندىرۋ ءۇشىن سەن بىزگە... – دەپ الىپ, كوكي-سوكيدى كوكتەتسىن كەلىپ. كوكي-سوكيدىڭ ۇلكەنى – مىنا وتىرعان ۇيلەرىنە كۇردەلى جوندەۋ وتكىزۋىم كەرەك ەكەن... كەنجە بالاسىنىڭ ۇيلەنۋ تويىن ءتۇپ-تۇگەل موينىما الۋىم كەرەك ەكەن...
...اشۋعا بۋلىعىپ ۇيگە كەلسەم, قاتىن:
– نە, جولىڭ بولمادى ما؟ – دەپ ىرجيادى.
– اتاڭانالەت سەن دە تابالاپ وتىرمىسىڭ! – دەپ الارا قاراپ ەدىم:
– وۋ, كوكىمە, كوزىڭدى اش. نە, جەكەشەلەندىرۋ وڭاي دەپ پە ەدىڭ! م ۇلىك, زات ەمەس, باقانداي ادامدى جەكەشەلەندىرمەك بولادى! تاعى دا اشۋلانادى, باقىرىپ-شاقىرادى! تاۋبەڭە كەل! مەنىڭ قۇنىمدى بىلەسىڭ بە ءوزىڭ!؟ وتاسقان وتىز جىلداعى وتىڭمەن كىرىپ, ك ۇلىڭمەن شىققان ماڭداي تەرىمدى باعالا! ءبىر ەمەس, باقانداي بەس بالانى توعىز اي كوتەرىپ تولعاتىپ, جەتكىزىپ ەسەيتكەندەگى ەڭبەگىمدى ەسكەردىڭ بە!.. – دەپ تەرەڭنەن تارتىپ تەبىرەنگەن ايەلىمدى ازەر دەپ توقتاتتىم-اي!
– قويدىم, ويباي! بۇيتكەن جەكەشەلەندىرۋى بار بولسىن, – دەپ سابىرعا شاقىرىپ ەدىم:
– قويمايمىن! وس ىنى ءبىلىپ, دامەر قايىن اعادان ەستىپ, مەندە ارەكەت جاساپ... سەنى مەن جەكەشەلەندىرىپ العانمىن... اكە-شەشەڭدى ەرتەرەك جۇتىپ قويعان ءوزىڭنەن كور. ونداعىلار سەنىڭ اكە-شەشەڭنىڭ قايتىس بولعاندىعى ءجونىندەگى انىقتامانى تالاپ ەتىپ, اپارا قالىپ ەدىم, سەنى ماعان باسى ءبۇتىن جەكەشەلەندىرىپ بەردى... – دەيدى.
ساسقان ۇيرەك ارتىمەن جۇزەدى دەۋشى ەدى:
– ءاپ, بارەكەلدى, وڭ بولعان. ءبىزدى بىرەۋلەر جەكەشەلەندىرىپ الماي تۇرعاندا مۇنىمىز ءجون بولعان, – دەپپىن.
ەرسۇلتان ماعجان.
تالدىقورعان.
اقىماق
ءبىزدىڭ فيرماعا ديرەكتوردىڭ ەركە بالاسى ەركەلەپ كەلگەن بولاتىن.
بالاعا ءمان بەرەتىن ەكى-ءۇش ادام ونى ەركەلەتە الدەنەنى ايتا باستادى.
– سەنىڭ اكەڭ عاجاپ ادام! – دەپ قالدى اننا كونستانتينوۆنا.
– سىپايىلىعىن, كىشىپەيىلدىلىگىن ايتساڭشى! – دەپ جىميدى تانيا كەربەز.
– ازاماتتىلىعىن, اقىلدىلىعىن ۇلگى تۇتامىن! – دەدى شارافۋتدينوۆ.
بۇلاردىڭ ايتقاندارىنا ءمان بەرگەن باستىقتىڭ بالاسى قاراپتان قاراپ كوزىنە جاس ءۇيىرىپ, جىلاسىن كەپ...
ۇركىپ قالعاندار:
– وۋ, جىلاعانىڭ قالاي؟ – دەپ باسىنان سيپاپ ەدى, ەركەتوتاي:
– اكەم ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن: ەل-جۇرت ءبىر نارسە دەسە – ويىنداعىسىن ايتپايدى, ءبار-ءبارى ايتارىن اينا-قاتەسىز كەرىسىنشە ايتادى دەيتىن, – دەدى.
العاشقى بولىپ شارافۋتدينوۆ:
– سەنىڭ اكەڭ اقىماق! – دەپ قويىپ قالدى.
لەۆ كورسۋنسكي.
جول ساقشىسىنىڭ مونولوگى
و, جاراتقان!
ريزامىن, باق بەردىڭ,
قولىما الا تاياق اپ بەردىڭ,
ريزىعىمدى تەرىپ ءجۇرمىن,
اۋزىما دۋالى ءسوز ساپ بەردىڭ.
بىلەم-بىلەم, ءتارتىپ ساقشىسىمىن,
بەدەلى زور جاقسىسىمىن.
كولىكتىلەر جەك كورەدى,
كەلتىرگەن سوڭ ولارعا شىعىن.
بۇتا-بۇتانى تاسالاپ تۇرىپ الام,
زىمىراعانداردى دۇربىممەن اتىپ الام.
«كرۋتويلاردى» سالەم بەرىپ شىعارىپ ساپ,
باسقالاردىڭ اقشاسى مەن كولىگىن تارتىپ الام.
وسىندايدا ءىشىپ السا تىم جاقسى,
كوكتەن ءتۇسىپ كەلدى دەي بەر مىڭ «باكسى»,
كولدەتكەنمەن كوز جاسىن جىبىمەيمىن,
كولەڭكەلى بيزنەستىڭ بۇل اقىسى.
اللاعا مىڭ راحمەت,
الا-تاياق ۇستاپ تۋىلعانىما,
قارىق قىلىپ جاتىر عوي قۋىرداعىنا,
سۋميلار زاڭ بۇزاتىن ازايماسىن,
ولار بار دا اۋقات تا بار,
ۇيدەگى كوپ شۋىلداعىما.
ماعاۋيا ءالىمجان.
جامبىل وبلىسى.
قىسقارتۋ
«قىسقارتۋ» ىندەتى ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سانىن كەمىتتى. اقىننىڭ ولەڭى, جازۋشىنىڭ ويى جۇقاردى. مادەنيەت مەكەمەلەرى جۇتادى. كەرەك دەسەڭ, ادام اتتارى دا قىسقاردى. توقسانباي, ناۋرىزعالي, قۇتتىبەكتەرىڭ – ميشا, ماكس, رەكسپەن, ال كۇنجامال, ءبيبىسامال, جايناگۇلدەرىڭ – بيبكا, جەنيا, كاتيامەن اۋىستى.
سوڭعى كەزدەرى «قىسقارتۋ» ىندەتى جاستار اراسىندا دا بەلەڭ الدى. جىگىتتەردىڭ اقىلى, قىزداردىڭ ەتەك-جەڭى, شاشى قىسقاردى. اۋرۋ اسقىنعان سايىن قىزداردىڭ ەتەكتەرى قىسقارا-قىسقارا انادان تۋعانداي تىرجالاڭاش قالۋى مۇمكىن دەيدى. ىندەت قوعامدى ءبىرجولا جايلادى. ونىڭ زالالى سپيد-تەن دە اسىپ ءتۇسىپ وتىر. وبلىستار قىسقاردى, اۋداندار قىسقاردى. اۋىلدار ەلەنبەي, مۇسىركەۋدەن تىس قالدى...
«قىسقارتۋدى» ەمدەپ جازۋعا بولا ما؟ شىندىعىنا كەلگەندە, ازىرگە دەرتتى جازاتىن ءدارى-دارمەكتەر تابىلعان جوق. بىراق, بىلىكتى ماماندار اۋرۋعا قارسى قولداناتىن ۆاكتسيناعا باس قاتىرىپ, تاجىريبە جاساۋ ۇستىندە. قازىر اۋرۋعا قارسى «بازار», «كاپيتال» جانە «دوللار» دەگەن ءۇش ءدارىنى ويلاپ تاپتى. بۇل دارىلەر اۋرۋدان قۇلان-تازا جازا المايدى. تەك اعزاداعى ۆيرۋستىڭ كوبەيۋ ۇدەرىسىن ۋاقىتشا تەجەپ, ناۋقاستىڭ ءومىرىن از-كەم ۇزارتادى.
«قىسقارتۋدىڭ» قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق كەسەلىنە اينالۋ قاۋپى بار... اۋرۋدىڭ الدىن الۋ جولدارى: ەگەر ناۋقاسقا شالدىقپاعىڭىز كەلسە, مىنا شارالاردى ۇدايى ەستە ساقتاپ ءجۇرىڭىز. ۆيرۋستار مەكەمە باسشىلارىنان تارايتىن بولعاندىقتان, ولاردىڭ كوزىنە وعاش كورىنۋدەن ساق بولىڭىز! قارسى كەزدەسكەندە باسىڭىز جەرگە جەتكەنشە ءيىلىپ, امانداسىڭىز. رەتىن كەلتىرىپ, ءبىر ايلىق كولەمىندەگى جالاقىڭدى قۇرباندىققا شالىپ جىبەر. وتباسىنداعى ايەلىنەن باستاپ بالا-شاعاسىنىڭ تۋعان كۇندەرىن جاتقا ءبىلىپ ال. ۋاقىتىندا سىي-سياپات كورسەتۋدى ۇمىتپا! مەرەكەلىك كۇندەرمەن الدىن الا قۇتتىقتاپ قوي... وسى قاعيدالاردى ۇنەمى قولدانىپ جۇرسەڭ, كەسەلدەن امان قالۋىڭ مۇمكىن.
تاعى دا ەسىڭىزگە سالامىن, سپيد جىنىس قاتىناسىنان تاراسا, «قىسقارتۋ» تۇرمىس قاتىناسىنان تارايدى. اۋرۋدى قازىردەن باستاپ قولعا الماسا, بولاشاقتا ءبارىمىز قىسقارىپ كەتۋىمىز ابدەن مۇمكىن.
نۇرلىبەك جۇباتقان.
اقتوبە.
بالا ءتىلى – بال
بالاسى شەشەسىنە:
– «5» الساڭ, بەس ساєات وينايسىڭ» دەپ ەدىڭءىز...
– نە بوپ قالدى؟
– بїگىن ەكى-اق ساєات وينايتىن بولدىم.
***
بالاسى اناسىنان:
– نەگە قالىڭدىق اق كءويلەك كيەدى؟
– اق تءۇس ادالدىقتىڭ, جاقسىلىق پەن قۋانىشتىڭ نىشانى عوي, بالام.
– وندا كءۇيەۋ جىگىت نەگە قارا كيىم كيەدى؟..
***
نەمەرەسى اتاسىنا:
– اتا, ءسىزدىڭ كەزىڭىزدە كومپيۋتەر بولىپ پا ەدى؟
– جوق, بالام.
– ۇيالى تەلەفون شە؟
– جوق.
– ديۆيدي دە بولعان جوق پا؟
– ءبىزدىڭ زامانىمىزدا تءۇءرلى- تءۇءستى تەلەديدار دا بولعان ەمەس.
– وندا ءسىز دينوزاۆرلاردى كءورگەن شىعارسىز...
***
اتاسى نەمەرەسىنە:
– بالام, مەكتەپتەرىڭ جاقسى ما؟
– ءيا, اتا, تاماقتارى ءدامدى...
***
بالاسى مەن اناسى:
– شەشە, نەگە اكەمىزدىڭ باسىندا شاش ءوتە از؟
– سەبەبى, ول – كءوپ ويلايتىن اقىلدى ادام.
– ا-ا! ال سەنىڭ شاشىڭ نەگە ءوتە كءوپ؟
– كءوپ سءويلەمەي, تاماعىڭدى ءىش!..
جىرتىق قالتانىڭ جىرى
(«ارمان» ءانىنىڭ اۋەنىمەن)
قالاي كۇيدىم سەنەن,
قۇلاي كۇيدىم سەنەن.
جۇرەگىمدى ۇستاپ,
جىلاي كۇيدىم سەنەن, سەنەن...
قايىرماسى:
زامان, اداستىرماي مەنى قويا تۇر,
بانك, قۇشاعىڭدى ماعان جايا تۇر.
تەڭگە, سەنى ساقتاي المادىم,
نارىق, الدادىڭ سەن مەنى,
تاعى دا الدادىڭ...
ەستىگەن ەل كوپتەن,
داعدارىس پا جەتكەن؟
قايتارۋ پايىزبەن,
قيىن ەدى نەتكەن, نەتكەن...
اقشا ىزدەپ تىنباي,
مىنا ومىرگە سىيماي.
كۇلكىدەن ايىرعان
قۇرىسىن ءومىر مۇنداي, مۇنداي...
ءۇمىت زۇلحاروۆا.
الماتى.
اۋىلدىڭ ايتقىشتارى
ەندى بىزگە ءبارىبىر
شيەلى اۋدانىنداعى سىرداريا كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى كانالبەك تاجيەۆتى الدىنا شاقىرعان اۋدان اكىمى ەردەشباەۆ شارۋاشىلىقتىڭ ءتول الۋدىڭ قورىتىندىسىندا قانداي كورسەتكىشكە توقتايتىنىن بىلگىسى كەلەدى.
– ءار ءجۇز انالىققا 105-تەن الساق دەپ وتىرمىز, – دەيدى ديرەكتور.
– بۇل از. اۋدان وبلىستىڭ الدىنا شىعۋدى جوسپارلاپ وتىر...
– وندا 110-نان كەلتىرۋدى كوزدەيمىز.
– بۇل كورسەتكىشىڭ دە تومەن. ءار ءجۇز انالىققا 120-دان كەلتىرگەندەرىڭ ءجون, – دەپ اكىم ءتۇيىندى ءسوز ايتادى.
– جوكە, – دەيدى سوندا كانالبەك. – انىق سولاي بولسا, قانشا دەسەڭىز دە قوسا بەرىڭىز...
– نەگە؟
– ءبارىبىر سوتتالامىز. وتىرىك اقپاردىڭ ازى نە, كوبى نە؟!
بيۋرو
ءوزىنىڭ شەشەندىگىمەن, ءسوز تاپقىشتىعىمەن اتى شىققان ومىرزاق قۋاندىقوۆ اعامىز كەزىندە ءبىر سەبەپپەن پارتيا بيۋروسىنىڭ قاتاڭ تالقىلاۋىنا ءتۇسىپ, قىزمەتىنەن بوساپ قالادى. اۋدان باسشىلارىنىڭ باسقا قىزمەت بەرۋ جونىندەگى ۋادەسى دە سيىرقۇيىمشاقتانىپ, ۇزاپ كەتەدى. ءوستىپ جۇرگەندە ومەكەڭە وبلىس, اۋدان باسشىلارىمەن ساپارلاس بولۋدىڭ ءساتى تۇسەدى. ومەكەڭنىڭ ايتقىشتىعىنان حاباردار ءبىر سەرىگى وعان: «جول قىسقارسىن, اڭگىمە ايتا وتىر!» – دەيدى. سوندا ومەكەڭ: «ايتسام, ايتايىن, بىراق ۇرسىپ جۇرمەسەڭىزدەر بولدى», – دەپ اڭگىمەسىن باستاپ كەتەدى.
– ەرتەرەكتە قازاق, اعىلشىن, فرانتسۋز ۇشەۋى جابايى ۇندىستەردىڭ قولىنا ءتۇسىپ قالادى. سوندا الگىلەر «سەندەر بىزگە ءبىر سۇراق بەرىڭدەر. ەگەر شەشۋىن تابا الماساق – بوساتامىز, تاپساق – جەپ قويامىز», – دەيدى. ولار اعىلشىن مەن فرانتسۋزدىڭ ساۋالىن وڭاي شەشىپ, ەكەۋىن دە تابان استىندا جەپ قويىپتى. كەزەك قازەكەڭە كەلگەندە الگىلەردەن زارەسى ۇشا قورقىپ تۇرىپ, ساسقانىنان: «بيۋرو دەگەنىمىز نە؟» – دەپتى. ۇندىستەر ءوزارا قۇج-قۇج دەسىپ ءارى اقىلداسىپ, بەرى اقىلداسىپ, بولماعان سوڭ: «جاۋابىن ءوزىڭ ايت, تابا المادىق», – دەيدى. سوندا قازەكەڭ ولىمنەن قۇتىلىپ كەتكەنىنە ماساتتانىپ تۇرىپ: «بيۋرو دەگەنىمىز – وزدەرىڭ سياقتى 5-6 ادام قۇج-قۇج دەسىپ اقىلداسىپ, ءبىر ادامدى جەپ قوياتىن ورىن», – دەپتى. باسشىلارعا ءوزىنىڭ وكپەسىن وسىلاي جەتكىزگەن ومەكەڭ كوپ ۇزاماي جاقسى جۇمىسقا تۇرىپ كەتكەن ەكەن.
«اكەسى بار بالا «قازاقستان» شەگەدى»
قۋ ءتىلدى الەكەڭ تەمەكىسىن تارتپاق بولىپ سىرتتاعى كولەڭكەگە وتىرادى. قاسىنا جاقىندا عانا مەكتەپ بىتىرگەن بالاسى دا وتىرىپ, قالتاسىنان «قازاقستان» شىلىمىن شىعارىپ, تۇتاتا باستايدى. مۇنىسىن ەرسى كورگەن الەكەڭ: «ءيا, اكەسى بار بالا «قازاقستان» سيگارەتىن شەگەدى. اكەسى جوقتار ارزانىن, تاپقانىن شەگەدى», – دەگەن ەكەن. ءسوز توركىنىن تۇسىنگەن بالاسى اكە الدىندا بۇنداي قىلىقتان اۋلاق بولىپتى.
كورگەن بىلگەنوۆ.
استانا.
ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن
بەرىك سادىر
