قازاقستاننىڭ باسەكەگە قابىلەتتى وتىز ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋى سىندى جوعارى ماقساتقا جەتۋ رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرلەرىن تەڭ دارەجەدە دامىتپايىنشا مۇمكىن بولمايدى. سوعان بايلانىستى كەدەندىك وداق شارتتارى مەن قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋى قارساڭىندا وڭىرلەردىڭ دامۋ باعىتتارىن ايقىنداپ الۋ ماسەلەسى اسا وزەكتى بولىپ تابىلادى.
جاقىندا وسكەمەن قالاسىندا وتكەن الماتى, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى جانە پاۆلودار وبلىستارىنىڭ وڭىرارالىق ينتەگراتسياسى فورۋمىندا پرەمەر-مينيستر سەرىك احمەتوۆ تە ايماقتاردىڭ ءوزارا باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ شەشىمدەرىن تابۋدىڭ جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن اتاپ كورسەتتى. فورۋمعا قاتىسۋشى وڭىرلەردىڭ ەلىمىزدىڭ 40%-عا جۋىق جەرىن الىپ جاتقانىن, رەسپۋبليكا حالقىنىڭ ۇشتەن ءبىرى وسى ءوڭىرلەردە تۇراتىنىن جانە جالپى ىشكى رەسپۋبليكالىق ءونىمنىڭ 19%-ىن وسى وبلىستار بەرەتىنىن ايتا كەلىپ, ءوزارا بايلانىس جاساۋعا اسا كۇشتى الەۋەتتەرى بار ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. س.احمەتوۆ وڭىرىشىلىك كووپەراتسيانى دامىتۋدا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ەرەكشە ءرولىن اتاي وتىرىپ, ايماقتىق دامۋ ماسەلەسىنە جاڭا كوزقاراسپەن كەلۋ قاجەتتىلىگىن ەسكەرتتى.
ءوڭىر دامۋىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق باعدارلاماسىنىڭ ناتيجەلى جۇزەگە اسۋىندا جەرگىلىكتى بيلىك ساياساتىنىڭ دا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنى بەلگىلى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2015 جىلعا دەيىنگى اۋماقتىق دامۋ ستراتەگياسىنا وڭىرلىك ساياساتتىڭ جاڭا يدەولوگياسى – «پوليارلىق دامۋ» تۇجىرىمداماسى نەگىز بولعان, وندا ايماقتىق جانە عالامدىق نارىققا شىعا الاتىن, ەلدىڭ بارلىق قالعان وڭىرلەرىن «لوكوموتيۆ» ءتارىزدى العا تارتا الاتىن, ديناميكالىق تۇردە دامۋشى وڭىرلەر مەن قالالار «ءوسۋ پوليۋستارى» بولۋى ءتيىس ەكەندىگى بەلگىلەنگەن.
ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ كەشەندى دامۋ باعدارلاماسىنا ءسايكەس ەلدىڭ ءار وڭىرىندە باعدارلامالار قابىلدانعان, ولار – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى, «يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى», «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020», «جۇمىسپەن قامتۋ جول كارتاسى-2020», «اق-بۇلاق» جانە ت.ب.
اتالعان باعدارلامالاردىڭ ناتيجەلىلىگى كوپ جاعدايدا وڭىردەگى نارىقتىڭ اشىقتىق دارەجەسىمەن, وڭىرلىك ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمىمەن, شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىنىڭ بەلسەندىلىگىمەن (كاسىپورىندار, ۋنيۆەرسيتەتتەر, جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى, قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ), نارىق ينفراقۇرىلىمىمەن, ونىڭ ىشىندە ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىمەن بايلانىستى باسقارۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىمەن انىقتالادى.
وسى تۇرعىدان كەلگەندە, شىعىس قازاقستان وبلىسى ەلىمىزدىڭ جەتەكشى وڭىرلەرىنىڭ ءبىرى بولا الاتىنداي ماڭىزدى باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارعا يە. ءبىزدىڭ وبلىسىمىزدىڭ نەگىزگى باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارىنا ءتيىمدى گەوگرافيالىق ورنالاسۋى, تاۋ-كەنبايىتۋ جانە مەتاللۋرگيالىق ونەركاسىپ ءۇشىن مينەرالدىق شيكىزاتتىڭ بولۋى, ءتۇستى مەتاللۋرگيا جانە مەتالل وڭدەۋدىڭ ماڭىزدى تەحنولوگيالىق الەۋەتى, ورمان جانە ەنەرگەتيكالىق قوردىڭ بولۋى, جوعارى بىلىكتى مامانداردىڭ بولۋى, سالىستىرمالى تۇردە جۇمىسسىزدىقتىڭ تومەن دەڭگەيى, ءتۋريزمدى دامىتۋعا ىڭعايلى ەرەكشە رەكرەاتسيالىق جاعدايلاردىڭ بولۋى جاتادى.
ەكونوميكاسىنىڭ بازالىق سالاسى ءتۇستى مەتاللۋرگيا بولىپ تابىلاتىن وبلىستىڭ ەكونوميكالىق وسۋىنە پايدالى كەننىڭ باي ورىندارىنىڭ بولۋى ىڭعايلى جاعداي جاسايدى. شىعىس قازاقستاننىڭ ونەركاسىپ الەۋەتىنىڭ 60% وسى سالانىڭ ۇلەسىنە تيەدى. وبلىستا وندىرىلگەن قورعاسىننىڭ ۇلەس سالماعى رەسپۋبليكالىق كولەمنىڭ 98,4%-ىن, مىرىش – 96,6%-ىن, التىن – 56,1%-ىن, كۇمىس – 15,7 %-ىن قۇرايدى. وڭىردە قازاقستاندىق تيتان, ماگني, تانتال, بەريللي مەن اتوم ەلەكتروستانسالارى ءۇشىن وتىننىڭ 100 پايىزى وندىرىلەدى.
شىعىس قازاقستان ونەركاسىبى دامىعان ءوڭىر بولىپ تابىلادى. ماشينا جاساۋ, ەنەرگەتيكا, جەڭىل جانە ازىق-ت ۇلىك, حيميا, اعاش وڭدەۋ ونەركاسىبى جانە قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋ قارقىندى دامۋدا. جالپى وڭىرلىك ءونىم كولەمى سوڭعى 5 جىلدا 2 ەسە ءوسىپ 983,7 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. بۇل كورسەتكىش بويىنشا وبلىس رەسپۋبليكادا 6-ورىندا.
اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىم كولەمى وتكەن جىلدىڭ دەڭگەيىمەن سالىستىرعاندا 6,3%-عا ءوسىپ, 229,8 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. اۋىل جانە ورمان شارۋاشىلىعى, اڭشىلىق, بالىق اۋلاۋ جانە ءوسىرۋ بويىنشا وبلىسقا جالپى ءونىمنىڭ 8%-ى تيەسىلى.
ادام كاپيتالىنىڭ ساپالىق ءوسۋىن ەڭ الدىمەن ءبىلىم سالاسى انىقتايدى. كاسىبي بىلىكتىلىك تۇرعىسىنان قانداي مامانداردىڭ دايارلانۋى, بولاشاق جەتكىنشەكتەردىڭ قانداي ونەگە, ادامگەرشىلىك جانە وتانشىلدىق قاسيەتتەرگە يە بولۋى, ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىلىمنىڭ دامۋىنا تاۋەلدى. ادام كاپيتالىنا قاتىستى ينۆەستيتسيانىڭ ايماقتىق اسپەكتىدەگى ماسەلەسىن شەشۋ س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 2012-2020 جىلدارداعى ستراتەگيالىق جوسپارىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
سوڭعى 11 جىل دەرەكتەرىنىڭ تالداۋى بويىنشا: ماكرودەڭگەيدە ءبىلىم تيىمدىلىگى وسۋدە. ەگەر ءبىلىم قورىنىڭ 1 تەڭگەسىنە ەسەپتەگەندە ءجۇو وسۋدە بولسا, ال ءجۇو ءبىر بىرلىگىنە ەسەپتەگەندە ءبىلىم قورى تومەندەۋدە. ءبىلىم ۇدەرىسىندە بەلگىلى ماسەلەلەردىڭ بارى ايقىندالادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, وسىنداي كورىنىستىڭ سەبەبى – جوعارعى باسقارۋ بۋىنى مەن ناقتى ءوندىرىس ۇدەرىسىن اتقاراتىن قىزمەتكەرلەرگە ەڭبەكاقى ءتولەۋدەگى تەپە-تەڭسىزدىك, تۋرا ءتاۋەلدىلىكتىڭ بولماۋى, قيسىنسىز الشاقتىقتىڭ بولۋى.
كاسىبي دايىندىقتى جوعارى وقۋ ورىندارى جاسايدى, بىراق پوق ەڭبەكاقىسىن تولەۋ باسقا سالالارعا قاراعاندا ءبىرشاما تومەن. دامىعان مەملەكەتتەردە بۇل جاعدايعا ءبىرىنشى كەزەكتە ءمان بەرىلەدى. ال بىزدەگى ۇستانىم بويىنشا بىلىمگە دەگەن شىعىنداعى ءجۇو ۇلەسى جىلدان-جىلعا ءتومەندەۋدە.
ادام كاپيتالىنا سالىنعان جۇمسالىمنىڭ ەكونوميكالىق قايتارىمىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى بار. ۋاقىت وتە قىزمەتكەردىڭ وندىرىستىك قۇندىلىعى وسەدى, سوندىقتان بۇگىنگى كۇننىڭ تالابىنا ساي ولاردى قايتا دايارلاۋعا قاراجات سالۋ قاجەت. وسىعان وراي س.امانجولوۆ اتىنداعى شقمۋ بازاسىندا بىلىكتىلىكتى بەكىتۋ ورتالىعى قىزمەت اتقارۋدا. ورتالىقتىڭ ماقساتى – ءبىلىم سالاسىندا بىلىكتىلىكتى كوتەرۋ جانە راستاۋ, ءبىلىم ۇدەرىسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ كاسىبي قۇزىرەتتىلىگىن, ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ ناتيجەسىن ارتتىرۋ, ساراپشىلىقتىڭ تاۋەلسىز جۇيەسىن جاساۋ. قازىرگى تاڭدا ورتالىق نەگىزىندە ءارتۇرلى ۇيىم, مەكەمە جانە كاسىپورىنداردىڭ 500-دەن استام قىزمەتكەرلەرى بىلىكتىلىكتى كوتەرۋ جانە قايتا دايارلاۋدان ءوتتى.
وبلىستىڭ تابىستى دامۋىمەن قاتار, بىرقاتار شەشىلمەگەن ماسەلەلەرى بار. ولاردىڭ باستىلارى: ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق باعىتى, ءتۇستى مەتاللۋرگيا سالاسىندا 1-2 ءونىم ءتۇرلەرىن ءوندىرۋدىڭ باسىم بولۋى, دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكا مەن ينتەگراتسيانىڭ ءالسىزدىگى, ەل ىشىندەگى سالاارالىق جانە ايماقارالىق ەكونوميكالىق شوعىرلانۋدىڭ تومەندىگى, جەرگىلىكتى تاۋار وندىرۋشىلەر مەن قىزمەت كورسەتۋشىلەرگە سۇرانىستىڭ تومەن بولۋى, وندىرىستىك جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمنىڭ جەتىكىلىكسىز دامۋى, كاسىپورىنداردىڭ جالپى تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق جاعىنان ارتتا قالۋى, ءوندىرىس پەن عىلىم بايلانىسىنىڭ بولماۋى.
وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن شىعىس قازاقستاندا بەلسەندى عىلىمي جانە يننوۆاتسيالىق ساياساتتى جەتىلدىرۋگە جاعداي جاسايتىن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى قالىپتاستىرۋ جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇل ءىستىڭ تابىستى بولۋىنا وبلىستىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قوسار ۇلەسى از ەمەس. وبلىستا 9 ۋنيۆەرسيتەت قىزمەت اتقارۋدا, سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ باستى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن س.امانجولوۆ اتىنداعى شقمۋ-دىڭ ءوڭىر ونەركاسىبىنە وندىرىستىك-تەحنيكالىق جانە يننوۆاتسيالىق يدەيالاردى ەنگىزۋگە زياتكەرلىك جانە عىلىمي الەۋەتى جەتكىلىكتى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى ۇجىمدىق قولدانۋداعى ۇلتتىق-عىلىمي زەرتحاناسىندا, ەكولوگيانىڭ وقۋ-عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىندا, گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ وقۋ-عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىندا جانە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 28 كافەدراسىندا جۇزەگە اسىرىلادى.
2013 جىلى ۋنيۆەرسيتەت قىزمەتكەرلەرى مەن پوق ورىنداعان عىلىمي جۇمىستىڭ كولەمى 154296 ملن. تەڭگەنى قۇرادى. ۋنيۆەرسيتەتتە ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەر 16 بيۋدجەتتىك (87 535 ملن. تگ.), 6 شارۋاشىلىق كەلىسىم (28 696 ملن. تگ.) تاقىرىپتارى بويىنشا جۇرگىزىلۋدە. يۋنيسەف, «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» اق (9 960 ملن. تگ.) بويىنشا 2 جوبا ۇتىپ الىندى. سوڭعى جىلدا ۇجىمدىق قولدانۋداعى ۇلتتىق-عىلىمي زەرتحاناسىنىڭ بازالىق قارجىلاندىرۋ كولەمى 28 ملن. تەڭگەنى قۇرادى. قربجعم عىلىم كوميتەتىنىڭ قارجىلاندىرۋىمەن ننتح «پاراسات» اق تاپسىرىسى بويىنشا 1 جوبا جانە «ننتح «پاراسات» اق-پەن بىرلەسىپ «ناتر» اق-نىڭ 2 يننوۆاتسيالىق گرانتى جۇزەگە اسىرىلۋدا. جوو 2013 جىلى عىلىم كوميتەتى جاريالاعان گرانتتىق قارجىلاندىرۋ كونكۋرسىندا 3 جوبانى جەڭىپ الدى. تەحنولوگيانى كوممەرتسيالاۋ كەڭسەسى ودان ءارى كوممەرتسيالاۋ ءۇشىن 17 جوبانىڭ تۇجىرىمداماسىن ۇسىندى, 10 جوبا بويىنشا تۇجىرىمداما نەگىزدەمەسى الىندى.
عىلىمي-زەرتتەۋ ناتيجەلەرى وبلىستىڭ عىلىمي جانە يننوۆاتسيالىق الەۋەتىن قالىپتاستىرۋعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, قوعامنىڭ مادەني جانە مورالدىق تارتىبىنە دە ءوز اسەرىن تيگىزۋدە. پروفەسسورلىق-وقىتۋشى قۇرام قوعامدىق باستامادا لەكتورلىق توپتىڭ قۇرامىندا «2050-يندۋستريالدى-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسىنىڭ» نەگىزگى ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن اتقارۋدا.
وڭىردە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورىمەن» بىرلەسىپ «بيزنەس-
