ۇلت تاريحىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن تاريحي وقيعالار مەن قيلى زامانداردىڭ بوياماسىز كورىنىسىن قاز-قالپىندا كەيىپتەگەن ءسوز سۋرەتكەرلەرى تۇتاس ءداۋىر جۇگىن ارقالادى دەسەك ارتىق بولماس. قولدان جاسالعان اشارشىلىق, قۋعىن-سۇرگىن, سۇراپىل سوعىس, زۇلمات كەزەڭدەردە قالامىن قارۋ ەتكەن قالامگەرلەر ەل رۋحىن اسقاقتاتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. ادەبيەتتىڭ التىن ءداۋىرىن قالىپتاستىرعان كەشەگى ۇلىلارىمىزدىڭ ءىزى قالعان ىرگەلى ۇجىمنىڭ ءباسى قاي كەزدە دە بيىك تۇراتىنى سوندىقتان بولار. قازاقتىڭ ءۇش بايتەرەگى – ساكەن سەيفۋللين, بەيىمبەت مايلين, ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ 125 جىلدىعىن ارقاۋ ەتكەن مەرەكەلىك باسقوسۋعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى قىرىمبەك كوشەرباەۆ, الماتى قالاسىنىڭ اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ, سونداي-اق ۇلت ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ قايماعىنا بالانعان زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلگەن ادەبيەت مايتالماندارى قاتىستى.
ءار كەزەڭنىڭ, ءار ءداۋىردىڭ باستالۋى مەملەكەتتىڭ اقىن-جازۋشىلارىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنىن العا تارتقان قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما توراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت مەرەيلى باسقوسۋدىڭ تىزگىنىن ۇستاپ, اتالعان ۇيىمنىڭ وسى جىلدار ارالىعىندا جەتكەن جەتىستىكتەرىن جىپكە ءتىزدى.
ايتۋلى شارانىڭ شىمىل-
دىعىن اشقان مەملەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەرباەۆ الاش ارمانىمەن استاسىپ جاتقان جازۋشىلار وداعىنىڭ جىل وتكەن سايىن ىرىسى مولايىپ, ءورىسى كەڭەيىپ كەلە جاتقانىن ايتىپ, وداق پەن ايتۋلى باسىلىمنىڭ تاريحىنداعى قاداۋ-قاداۋ ايشىقتى ساتتەرگە توقتالىپ ءوتتى.
– بۇگىن ۇلت رۋحانياتىنىڭ, قازاق ءسوز ونەرىنىڭ مەرەيلى بەلەسىنە ارنالعان مازمۇندى ءارى مارتەبەلى كەشتە باس قوسىپ وتىرمىز. ۇلتقا ۇران تاستالعان كەزدە الدىمەن ءۇن قوسىپ, ونەگەلى ءىستى ورگە سۇيرەپ ءىلىپ اكەتۋ قالام ۇستاعان قايراتكەرلەر قالىپتاستىرعان يگى ءداستۇر. سوندىقتان قازاق ەلى قاشاندا جازۋشىلار قاۋىمىن جانىنا سۇيەۋ, رۋحىنا تىرەۋ سانايدى. ەجەلدەن ءسوز ونەرىن كيە تۇتقان, اسىل ءسوزدى اردىڭ ءىسى ساناعان حالقىمىز وتكەن عاسىر باسىندا ءبىر تىلەككە ۇيىسقان اقىن-جازۋشىلارعا ءدال وسىلاي ءۇمىت ارتقان بولاتىن. 85 جىلدىق تاريحىندا ءسوز زەرگەرلەرى سول ءۇمىتتى حالىق قامى مەن ەل سەنىمىنىڭ تەمىرقازىعىنا اينالدىرا ءبىلدى.
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ عاسىرعا جۋىق تاريحىن تاراتا زەردەلەيتىن بولساق, ودان قازاقتىڭ قيلى كەزەڭدەرىمەن تۇتاس جاتقان جۇزدەگەن تومعا جۇك بولاتىن قىزىعىنان قاسىرەتى باسىم تاۋقىمەتتى تاعدىرلاردىڭ شەجىرەسىن كورەمىز. ونىڭ ءبىرسىپىراسى جازىلىپ تا ءجۇر. ال قالتارىستا جاتقانى ودان الدەقايدا مول. جازۋشىلار وداعى العاش 1925 جىلعا دەيىن قازاق پرولەتارلىق جازۋشىلار اسسوتسياتسياسى دەپ اتالعانىن, ۇيىمنىڭ باسىندا ساكەن سەيفۋللين مەن بەيىمبەت مايلين تۇرعانىن بىلەسىزدەر. كەيىن 1934 جىلى بۇل ۇيىم قازاقستان جازۋشىلار وداعى دەپ قايتا قۇرىلىپ, تۇڭعىش توراعالىعىنا ءىلياس جانسۇگىروۆ سايلاندى. ءدال سول جىلدىڭ ونىنشى قاڭتارىندا بۇگىندە قازاق ءسوز ونەرىنىڭ كوركەمدىك كەڭىستىگىنە اينالعان «قازاق ادەبيەتى» گازەتى جارىققا شىقتى. ونىڭ العاشقى رەداكتورى عابيت مۇسىرەپوۆ بولعانىمەن, يدەيالىق جەتەكشىلەرى ساكەن, ءىلياس, بەيىمبەتتەر ەدى. گازەتتىڭ العاشقى بەتىندە «قازاق ادەبيەتى ۇلت مادەنيەتىن كوتەرۋدە ۇلكەن ورىن السىن» دەگەن تىلەكتىڭ جازىلۋىنىڭ ءوزى كوپ نارسەنى اڭعارتادى. بۇدان ۇلت تاريحىنداعى قوس بىردەي قۇبىلىستىڭ قازاقتىڭ ءۇش بايتەرەگى اتالىپ كەتكەن الىپ تۇلعالارمەن تۇتاسا بايلانىسىپ جاتقانىن كورەمىز. سيپاتى مۇلدە بولەك وسى زاماندا قازاق ادەبيەتىن الەمدىك ادەبيەتكە كىرىكتىرۋ, ونى جاھانداعى مارتەبەلى مەجەگە جەتكىزۋ جولىندا تالماي قىزمەت اتقارۋلارىڭىز كەرەك. الداعى ۋاقىتتا قالامگەرلەرىمىز قاسيەتتى قازاق حالقىنىڭ ارمان-مۇراتىن, تالايلى تاعدىرىن ارقاۋ ەتكەن الەمدىك دەڭگەيدەگى ۇزدىك شىعارمالارىمەن قۋانتا بەرەتىنىنە سەنىمدىمىز, – دەدى مەملەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەرباەۆ. سونداي-اق قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى اتالعان ۇجىمنىڭ قوعامدىق ۇيىم ەكەنىنە قاراماستان, ەرەكشە مارتەبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جازۋشىلار وداعىن بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن وڭتايلى شەشۋدى ۇكىمەتكە تاپسىرعانىن سۇيىنشىلەپ جەتكىزدى.
جازۋشىلار وداعىنىڭ قاتپارلى تاريحى الماتىمەن تۇستاسىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتكەن باقىتجان ساعىنتاەۆ 85 جىل بۇرىن بوي كوتەرگەن وداقتىڭ بىرنەشە بۋىنى الماتىدا قالىپتاسىپ, وسىندا تابىستى ەڭبەك ەتكەنىن ايتتى. شاھار باسشىسىنىڭ سوزىنشە, قازىر الماتىدا جازۋشىلار وداعىنىڭ 360 مۇشەسى تۇرادى. ولاردى جان-جاقتى قولداۋ ءاردايىم باستى نازاردا. وسى تۇرعىدا بيىل جۇزگە جۋىق قالامگەرگە قالا اكىمىنىڭ گرانتى تابىستالعانىن ايتا كەتكەن ءلازىم.
ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنان جانە الىس-جاقىن شەتەلدەردەن بەلگىلى قالامگەرلەر قاتىسقان ءىس-شارا بارىسىندا تۇركسوي ۇيىمىنىڭ قولداۋىمەن جارىققا شىققان ء«ۇش بايتەرەك» كىتابى جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىلىپ, ەۋرازيا جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ياكۋب ومەروعلى, تاجىكستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى نيزوم كوسيم, تاتارستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى دانيل ساليحوۆ, باشقۇرتستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى زاكي الىباەۆ, رەسەي جازۋشىلار وداعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى يگور يانين باستاعان بىرقاتار مارتەبەلى قوناقتار جيناقتىڭ تۇساۋىن كەستى.
قالىڭ وقىرمان ءۇشىن مەرەيلى بەلەستى مەجەلەگەن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ ورنى ءبىر توبە. زامانىندا عابيت مۇسىرەپوۆ, بەيىمبەت مايلين, ءسابيت مۇقانوۆ, اسقار توقماعامبەتوۆ سىندى قازاقتىڭ اياۋلى ازاماتتارى باس رەداكتور بولعان باسىلىم ەلدىڭ رۋحاني-مادەني الەۋەتىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوستى. كەش بارىسىندا وزىندىك ءستيلى, باعىت-باعدارى قالىپتاسقان بىرەگەي باسىلىمنىڭ شەجىرەلى تاريحى مەن بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى تۋرالى دا تولىمدى پىكىرلەر ايتىلدى. ايتۋلى اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى ءاسانالى ءاشىموۆ, اكادەميك مۇرات جۇرىنوۆ, مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى نۇرعيسا داۋەشوۆ باستاعان قوناقتار قازاقستان جازۋشىلار وداعى مەن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ تويى تۇتاس ەلدىڭ مەرەكەسى ەكەنىن ايتىپ, اقجارما قۇتتىقتاۋلارىن جەتكىزدى.
ولجاس سۇلەيمەنوۆ, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, مۇحتار شاحانوۆ, قابدەش ءجۇمادىلوۆ, اكىم تارازي, مارفۋعا ايتقوجينا, مۇحتار ماعاۋين, انەس ساراي, سوپى سماتاەۆ, بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى, دۋلات يسابەكوۆ سەكىلدى ادەبيەت ساڭلاقتارىنا «قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى جازۋشىسى» اتاعى بەرىلدى. ال سەرىك قيراباەۆ, ءراش مىڭباي, كادىربەك سەگىزباي, بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى, زايدا ەلعونديەۆا, قاناز مولداحمەت, جۇسىپبەك قورعاسبەك سەكىلدى قالامگەرلەر «الماتى قالاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» اتاندى.
ءسوز ورايى كەلگەندە بيىل پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن جازۋشىلار وداعىنىڭ عيماراتى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ جاتقانىن, تانىمال اقىن-جازۋشىلار مەن الەم ادەبيەتى وكىلدەرىنىڭ قازاق تىلىنە اۋدارىلعان كىتاپتارى جارىق كورىپ, ەل اۋماعىنداعى كىتاپحانالارعا تاراتۋ ءىسى قارقىندى جۇزەگە اسقانىن ايرىقشا اتاي كەتكەن ءجون.
العاش شاڭىراق كوتەرگەن تۇستا قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ون شاقتى مۇشەسى بولسا, قازىرگى ۋاقىتتا 810 مۇشەسى بار. وداق باسشىسى مەرەيتوي شەڭبەرىندە بيىلعى جاستار جىلىنا وراي بىرقاتار جاس ادەبيەتشىلەردىڭ مۇشەلىككە قابىلدانعانىن جەتكىزدى. ولاردىڭ قاتارىندا قايسار قاۋىمبەك, الىبەك بايبول, تۇرسىنبەك باشار, باعاشار تۇرسىنباي ۇلى, بەكزات سماديار, نۇرتاس تۇرعانبەك, اسلان تىلەگەن, دوسحان جىلقىباي, باتىرحان سارسەنحان سىندى جاس قالامگەرلەر بار.
الماتى
