– باق بەتتەرىندە جاريالانعان اقپارات بويىنشا ەلىمىزدەگى جولداردىڭ 30 پايىزى وتە ناشار, 30 پايىزى قاناعاتتاندىرارلىق بولسا, 40 پايىزى جاقسى دەگەن كورسەتكىشكە يە. جولداردىڭ ناقتى ساپاسىن انىقتاۋمەن اينالىساتىن ورتالىق رەتىندە بۇل مالىمەتكە كەلىسەسىزدەر مە؟
– جالپى, جولدار ءۇش ساناتقا, ياعني جاقسى جولدار, قاناعاتتانارلىق جانە ناشار جولدار بولىپ بولىنەدى. رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردىڭ ىشىندە ناشار جولداردىڭ ۇلەسى 13 پايىزدى قۇرايدى. جەرگىلىكتى جولداردىڭ ىشىندە ناشار جولدار 29 پايىز ەكەنى انىقتالىپ وتىر. بۇعان دەيىن دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم رەيتينگىندە قازاقستان جولدارى 114 ورىندا بولسا, كەيىن 116 ورىنعا جايعاستى. سوڭعى مالىمەت بويىنشا, 93-ورىندامىز. بۇل كورسەتكىشتىڭ جاقسارۋىنا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردىڭ جوعارى دەڭگەيى تىكەلەي ىقپال ەتۋدە. سەبەبى جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى جولداردىڭ ۇزىندىعىنا قاراماستان قارجىلاندىرۋ كولەمى ايتارلىقتاي جوعارى. بۇل باعىتتا بىرقاتار جۇمىستار اتقارىلىپ وتىر. ەڭ الدىمەن استانا – بۋراباي جولى ەكى جولاقتان, التى جولاقتى جولعا اۋىستىرىلدى. كەيىن نۇر-سۇلتان مەن قاراعاندى قالالارىنىڭ ەكى ورتاسى ەكى جولاقتى جولدان ءتورت جولاقتى جول بولىپ وزگەردى. سونىمەن قاتار الماتى مەن قاپشاعايدىڭ ورتاسى دا التى جولاقتى جولعا اۋىستىرىلدى. ەلىمىزدەگى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردى 1-ساناتقا اۋىستىرۋ جۇمىستارىنا باسىمدىق بەرىلدى. ەندى قاراعاندى مەن الماتىنىڭ اراسىنداعى جولداردى ءتورت جولاقتى جولعا اۋىستىرۋ مىندەتى العا قويىلعان. جول ماسەلەسىندە كەنجە قالىپ وتىرعان وسال تۇسىمىز مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ وتكەندەي, ۇيگە دەيىنگى جولدار, وڭىرارالىق جولدار, ايماقتىق جولدار ماسەلەسى ەكەنىن جاقسى بىلەمىز. كەزىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ارنايى تاپسىرما بەردى. بۇگىندە ايماقتىق جولدارعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قاراجات بولىنسە, سونىمەن قاتار قوسىمشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ترانسفەرت اۋدارىلادى. بىلتىر مەملەكەتتىك قازىنادان اۆتوجولدارعا 646,8 ملرد تەڭگە ءبولىندى, بيىل 711 ملرد تەڭگە قاراستىرىلدى. بۇل قاراجاتتىڭ 300 ملرد تەڭگەسى جەرگىلىكتى جولداردى جانداندىرۋعا باعىتتالعان. 188 ملرد تەڭگە – رەسپۋبليكادان بەرىلگەن ترانسفەرت كولەمى. كەلەسى جىلى دا بولىنەتىن قاراجات كولەمى وسى شامادا بولادى دەگەن بولجام بار. مەملەكەت تاراپىنان رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ماڭىزى بار جولداردى عانا ەمەس جەرگىلىكتى جەرلەردەگى جولداردى دا جۇيەلەۋ جۇمىستارىنا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. ۇكىمەت قاۋلىسىمەن ءتيىستى شەشىم قابىلدانىپ, «جول اكتيۆتەرى ۇلتتىق ساپا ورتالىعى» ورتالىعى قۇرىلدى. بۇرىندارى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردىڭ سالىنۋىنا تەكسەرىس جۇرگىزىلسە, اتالعان ورتالىقتىڭ قۇزىرەتىنە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جولدارمەن قاتار, وبلىستىق, اۋداندىق ماڭىزى بار جولداردى, اۋىل ىشىندەگى جولداردى تەكسەرۋ قۇقىعى بەرىلىپ وتىر. سوعان بايلانىستى ءتيىستى جۇمىستاردى باستاپ كەتتىك. وسى ۋاقىتقا دەيىن 7 مىڭعا جۋىق نىسانعا تەكسەرىسكە بارىپ, 12 مىڭعا جۋىق سىناما ۇلگىسىن الدىق. ونىڭ 4700-گە جۋىعى ستاندارتتارعا ساي كەلمەيدى. بۇل رەتتە تاپسىرىس بەرۋشىگە, مەردىگەرگە, ساپانى تەكسەرەتىن ينجەنەرلىك كومپانياعا, جول زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قاتىسقان ينستيتۋتتارعا ارنالعان 1700-دەن استام حاتتاما تولتىرىلدى.
– جەرگىلىكتى جەرلەردەگى جولدارعا قاتىستى ماسەلەلەر قانشالىقتى وڭ شەشىمىن تابۋدا؟ رەسپۋبليكا بويىنشا جول ساپاسىنا, بولىنگەن قاراجات كولەمىنە قاتىستى وبلىستارعا رەيتينگ جۇرگىزىلە مە؟
– ءار وبلىستا جول سالۋ قارقىنى ءارتۇرلى. كەيبىر وبلىستاردا قاراجات كولەمى جوعارى بولسا, كەيبىر ايماقتاردا كەرىسىنشە تومەن. بيىل 1 قىركۇيەكتەگى جاعداي بويىنشا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن جول ماسەلەسىن شەشۋگە كوپ قاراجات بولگەن وبلىستاردىڭ كوش باسىندا تۇركىستان وبلىسى تۇر. بۇل ءوڭىر بيىل 14 ملرد تەڭگە قاراجات ءبولىپتى. كەلەسى كەزەكتە الماتى وبلىسى 10 ملرد تەڭگە بولسە, قاراعاندى وبلىسى 5 ملرد تەڭگەنى جول ماسەلەسىن شەشۋگە باعىتتاعان. شىعىس قازاقستان وبلىسى بىلتىر 7 ملرد تەڭگە بولسە, بيىل بۇل قاراجات كولەمى ەداۋىر ازايىپ, 3,9 ملرد تەڭگە بولىنگەن. ال جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن اۆتوجول سالاسىنا وتە از قاراجات بولگەن وبلىستاردىڭ قاتارىندا ماڭعىستاۋ وبلىسى − 1,6 ملرد تەڭگە, اتىراۋ وبلىسى – 1,6 ملرد تەڭگە, سولتۇستىك قازاقستان 1,7 ملرد تەڭگە ءبولدى. بۇل ءۇش وبلىس قاراجات ءبولۋ جاعىنان ارتتا كەلەدى. ەسكەرەتىنى, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قاراجاتتان بولەك, رەسپۋبليكالىق قازىنادان بولىنەتىن قاراجات تاعى بار. ونىڭ سىرتىندا نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ماڭىنداعى ەلدى-مەكەندەردى دامىتۋ باعىتىندا تالاپكەر, قوسشى, قوياندى, بوزايعىر سىندى اۋىلدارعا قوسىمشا باعدارلاما ارقىلى قاراجات بولىنەدى. بۇل باعدارلاماعا جەرگىلىكتى جەرلەردەن ەمەس, رەسپۋبليكادان قاراجات تىكەلەي اۋدارىلادى.
– جاسىراتىنى جوق, ەلىمىزدەگى جولداردىڭ ساپاسىنان بولەك, جول سالۋ ۇدەرىسىنىڭ ءوزى دۇرىس جۇيەلەنبەگەن. تەندەر وتكىزۋ ءراسىمىنىڭ اشىق ەمەستىگى, دەلدالداردىڭ, قوسالقى مەردىگەرلەردىڭ كوپتىگى, ساپاسىز قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ كوپتەپ قولدانىلۋى سىندى فاكتىلەردى جەكە-جەكە اتاپ وتۋگە بولادى...
– قازىر تەندەر وتكىزۋ قۇقىعى قارجى مينيسترلىگىنە بەرىلىپ وتىر. بۇرىن ءاربىر مەملەكەتتىك ورگان وتكىزە بەرەتىن. ءارى ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرىلدى, دەمپينگ ءادىسى وسى ۋاقىتقا دەيىن ورىن الىپ كەلدى. بۇرىن تەندەردە كىم ەڭ تومەنگى باعا ۇسىنادى, سول ۇتاتىن ەدى. تومەن باعانى قويىپ الىپ, اقشاسى جەتپەگەن سوڭ, ارزان ماتەريالداردى قولدانادى. بۇل ءوز كەزەگىندە جولدىڭ ساپاسىنا اسەر ەتەدى. بيىلدان باستاپ بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن زاڭ وزگەردى, ماسەلە ءبىر باعىتقا كەلدى. ەكىنشى, ساپانى قاداعالايتىن ينجەنەرلىك كومپانيالاردىڭ بۇرىندارى 100 ملن تەڭگەگە قويىلعان باعانى 1 تەڭگەگە ساتىپ العان جاعدايلارى ورىن الدى. ساپانى قاداعالايتىن ءبىلىمدى ينجەنەرلەردىڭ الار ايلىعى 300 مىڭ تەڭگەدەن كەم ەمەس. ال تەندەردەن ۇتقان كومپانيا قابىلەتتى ينجەنەر الۋعا قاراجاتى جەتپەگەندىكتەن جول سالاسىنان بەيحابار, ماماندىققا قاتىسى جوق ادامداردى جۇمىسقا الادى.
بۇرىن جول سالاتىن مەردىگەردىڭ تەحنيكاسى بولسا, مەملەكەت تاراپىنان جەڭىلدىك بەرىلەتىن. قازىرگى ەرەجە بويىنشا بۇل كريتەريدى كاسىپكەرلىككە كەدەرگى كەلتىرەدى دەگەن جەلەۋمەن الىپ تاستادى. بۇل ۇسىنىستى «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسى ۇسىندى, قارجى مينيسترلىگى قولدادى. ەندى ەشقانداي تەحنيكاسى جوق مەردىگەرلەر تەندەر ۇتىپ العاننان كەيىن كىم كورىنگەننەن تەحنيكا سۇراپ, جالعا الۋعا جالعان كەلىسىمشارت جاسايدى. ەكىنشىدەن, تەندەر جاريالانعان كەزدە مەردىگەر كومپانيا جۇمىسشىلارىنىڭ دەڭگەيى دەگەن بولىمدە مامانداردىڭ ءبىلىم-بىلىكتىلىگى سارالاناتىن ەدى. مىسالى, جوعارى ءبىلىمدى مامان, ءيا بولماسا كوپ جىلدىق تاجىربيەسى بار مامان بولسا, سوعان ساي باسىمدىق بەرىلەتىن. قازىرگى تالاپ بويىنشا بۇل تارماقتى تابا المايسىز. سونىڭ سالدارىنان جول سالىپ جۇرگەندەردىڭ كىم ەكەنىن بىلمەيسىڭ. ۇشىنشىدەن, بۇرىنعى ءتارتىپ بويىنشا جوو-دا وقيتىن پراكتيكانتتار جوبالارعا شاقىرىلىپ, جالپى جۇمىستىڭ جۇرگىزىلۋ بارىسىمەن تانىساتىن. مىسالى, جولداردى قايتا جوندەۋدەن وتكىزۋگە ارنالعان كونكۋرستىڭ جەڭىمپازى اتانعان مەردىگەر كاسىپورىن 4 ستۋدەنتتى پراكتيكاعا الۋعا مىندەتتى ەدى. ونىڭ ىشىندە ستۋدەنتتەردىڭ تاماعى, جاتىن ورنى, ەڭبەكاقىسى كىرەدى. بۇل ءبىر جاعىنان ستۋدەنتتەر ءۇشىن كومەك بولسا, ەكىنشى جاعىنان تاجىربيە جيناقتاۋ ءۇشىن بەرىلگەن زور مۇمكىندىك. بۇرىن وڭىرلىك تاجىربيە كەزىندە كوزگە تۇسكەن بىلىكتى مامانداردى كاسىپورىندار جۇمىسقا شاقىرىپ, 3-4-كۋرس ستۋدەنتتەرىنىڭ ىشىندە 5 جىلعا كەلىسىمشارتقا وتىرىپ, ەڭبەك جولىن باستاپ كەتكەندەرى دە بولاتىن. قازىر بۇل تالاپتار ءتۇپ تامىرىمەن جويىلىپ, مەردىگەرلەردىڭ ساپاسىن جاقسارتامىز دەگەن وڭ قادام كەرىسىنشە, ساپاسىز جۇمىستىڭ سانىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتىپ وتىر. جولداعى جولاقتاردا ورنالاسقان جول بەلگىلەرىن ورناتاتىن مەردىگەر كومپانيالاردىڭ ليتسەنزياسى جوق. كىم سالعىسى كەلسە, سول سالاتىن دەڭگەيگە جەتتى. تۇندە كولىك تىزگىندەۋشىلەر جول بەلگىلەرىندەگى جارىق قايتارۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىن ءجيى بايقايدى. ءبىز مۇنى ارنايى تەكسەردىك. راسىمەن, جول بەلگىلەرىندەگى جارىق قايتارۋعا اسەر ەتەتىن پلەنكانىڭ ساپاسى وتە تومەن بولىپ شىقتى. سالدارىنان تۇندە كولىك ايداپ كەلە جاتقان جۇرگىزۋشى بەلگىنى دۇرىس كورمەيدى دە, اپاتقا ۇشىرايدى. وسى ماسەلەلەردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.
– ورتالىق وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىرشاما جۇمىستار اتقاردى. جول سالۋ بارىسىنداعى ولقىلىقتاردى جىپكە ءتىزىپ, ءتيىستى ورگاندارعا تاپسىراسىزدار. ناتيجەسى قانداي؟
– ورتالىق تاراپىنان تەكسەرۋدەي-اق تەكسەرىپ جاتىرمىز. مىسالى, نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان قوسشى اۋىلىندا سالىنعان جولداردىڭ ساپاسىز ەكەنى انىقتالدى. بارلىق ەسكەرتپەلەردى قاعازعا ءتۇسىرىپ, يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنە قاراستى اۆتوموبيل جولدارى جانە قۇرىلىس جانە تۇرعىن-ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى كوميتەتتەرىنە جولدادىق. ولار مەملەكەتتىك ساۋلەت قۇرىلىسى باسقارماسىنا ءبىزدىڭ جازعانىمىزدى جىبەردى. حات جولداۋ پروتسەسى مۇنىمەن بىتپەيدى. قۇرىلىس باسقارماسى وبلىستاعى جول باسقارماسىنا جىبەرەدى. ولار سوڭىندا «مەردىگەر كاسىپورىنداردا ءوزىمىزدىڭ جىگىتتەر جۇمىس ىستەپ جاتىر عوي» دەپ اقتاپ الادى. قوسشىداعى تەكسەرىس تامىز ايىندا جۇرگىزىلگەن ەدى. ءالى كۇنگە ناقتى شەشىم قابىلدانعان جوق. زاڭدى بەلشەدەن باسقان مەردىگەرلەردەن جاۋاپ الىنعان جوق. تەك اۋىزشا شارا قولدانىلعانى ايتىلدى. ناقتى جۇيەلى شەشىم قابىلدانىپ, زاڭعا ساي جۇمىس ىستەمەگەن مەردىگەرلەردى ليتسەنزياسىنان ايىرۋ كەرەك ەدى. قاندايدا ءبىر شارا قولدانۋ قۇقىعى ءتىپتى, جول كوميتەتىنە دە بەرىلمەگەن. ەسكەرتپەلەردىڭ ۋاقىتىلى ورىندالماعانى ءۇشىن دە شارا قولدانىلۋى كەرەك. ءتىپتى ءبىزدىڭ جازعان حاتتامالارىمىزعا قانشا ۋاقىتتا, قالاي جاۋاپ بەرۋى كەرەكتىگى تۋراسىندا ناقتى بەكىتىلگەن ەرەجە جوق. بۇل ماسەلەنى زاڭ اياسىندا قانشا كۇندە ءتيىستى جاۋاپ بەرىلۋى كەرەكتىگىنە دەيىن ەكشەلەپ, تايعا تاڭبا باسقانداي جازىپ قويۋ كەرەك. ايتپەسە اتقارعان جۇمىستىڭ بارلىعى بەكەر. ءبىر-بىرىمىزگە حات جازىسىپ ۋاقىت جوعالتىپ جۇرگەندە ساپاسىز جول سالۋعا ماشىقتانعان مەردىگەرلەر ءبىر جوبانى اياقتاپ, ەكىنىشىسىنە كىرىسىپ كەتەدى.
اڭگىمەلەسكەن
ەركەجان ايتقازى,
«Egemen Qazaqstan»
