قوعام • 05 جەلتوقسان، 2019

ساپاسىز جول قۇرىلىسىنا سەبەپ كوپ

45 رەتكورسەتىلدى

جول اكتيۆتەرى ۇلتتىق ساپا ورتالىعى» رمك باس ديرەكتورى زامير ساعىنوۆپەن اڭگىمە

– باق بەتتەرىندە جاريالانعان اق­پارات بويىنشا ەلىمىزدەگى جولدار­دىڭ 30 پايىزى وتە ناشار، 30 پايىزى قاناعاتتاندىرارلىق بولسا، 40 پا­يىزى جاقسى دەگەن كورسەتكىشكە يە. جول­داردىڭ ناقتى ساپاسىن انىق­تاۋ­مەن اينالىساتىن ورتالىق رەتىندە بۇل مالىمەتكە كەلىسەسىزدەر مە؟

– جالپى، جولدار ءۇش ساناتقا، ياعني جاقسى جولدار، قاناعاتتانارلىق جانە ناشار جولدار بولىپ بولىنەدى. رەسپۋب­ليكالىق ماڭىزى بار جولداردىڭ ىشىندە ناشار جولداردىڭ ۇلەسى 13 پا­يىزدى قۇرايدى. جەرگىلىكتى جول­دار­دىڭ ىشىندە ناشار جولدار 29 پايىز ەكەنى انىقتالىپ وتىر. بۇعان دەيىن دۇنيە­جۇزى­لىك ەكونوميكالىق فورۋم رەي­تين­گىن­دە قازاقستان جولدارى 114 ورىندا بولسا، كەيىن 116 ورىنعا جايعاستى. سوڭ­عى مالىمەت بويىنشا، 93-ورىندا­مىز. بۇل كورسەتكىشتىڭ جاقسارۋىنا رەس­پۋب­ليكالىق ماڭىزى بار جولداردىڭ جوعارى دەڭگەيى تىكەلەي ىقپال ەتۋدە. سەب­ەب­ى جەر­گىلىكتى دەڭگەيدەگى جولداردىڭ ۇزىن­دى­عى­نا قاراماستان قارجىلاندىرۋ كولەمى ايتارلىقتاي جوعارى. بۇل باعىت­تا بىرقاتار جۇمىستار اتقارىلىپ وتىر. ەڭ الدىمەن استانا – بۋراباي جولى ەكى جولاقتان، التى جولاقتى جولعا اۋىس­تى­رىلدى. كەيىن نۇر-سۇلتان مەن قارا­عان­دى قالالارىنىڭ ەكى ورتاسى ەكى جول­اقتى جولدان ءتورت جولاقتى جول بولىپ وزگەردى. سونىمەن قاتار الماتى مەن قاپشاعايدىڭ ورتاسى دا التى جول­اقتى جولعا اۋىستىرىلدى. ەلى­مىزدەگى رەس­پۋبليكالىق ماڭىزى بار جول­داردى 1-ساناتقا اۋىستىرۋ جۇمىس­تارىنا باسىم­دىق بەرىلدى. ەندى قاراعان­دى مەن الماتى­نىڭ اراسىنداعى جولداردى ءتورت جولاقتى جولعا اۋىستىرۋ مىندەتى العا قويىلعان. جول ماسەلەسىندە كەنجە قالىپ وتىرعان وسال تۇسىمىز مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ وتكەندەي، ۇيگە دەيىنگى جولدار، وڭىرارالىق جولدار، ايماقتىق جولدار ماسەلەسى ەكەنىن جاقسى بىلەمىز. كەزىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ارنايى تاپسىرما بەردى. بۇگىندە ايماقتىق جولدارعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قاراجات بولىنسە، سونىمەن قاتار قوسىمشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ترانسفەرت اۋدارىلادى. بىلتىر مەملەكەتتىك قازىنادان اۆتو­جول­دارعا 646،8 ملرد تەڭگە ءبولىندى، بيىل 711 ملرد تەڭگە قاراستىرىلدى. بۇل قا­را­جاتتىڭ 300 ملرد تەڭگەسى جەرگى­لىك­تى جولداردى جانداندىرۋعا باعىتتال­عان. 188 ملرد تەڭگە – رەسپۋبليكادان بەرىل­گەن ترانسفەرت كولەمى. كەلەسى جىلى دا بولىنەتىن قاراجات كولەمى وسى شامادا بولادى دەگەن بولجام بار. مەم­لەكەت تا­راپىنان رەسپۋبليكالىق دەڭ­گەي­دە ماڭىزى بار جولداردى عانا ەمەس جەر­گىلىكتى جەرلەردەگى جولداردى دا جۇ­يە­لەۋ جۇمىستارىنا باسىمدىق بەرى­لىپ وتىر. ۇكىمەت قاۋلىسىمەن ءتيىستى شەشىم قابىلدانىپ، «جول اكتيۆتەرى ۇلتتىق ساپا ورتالىعى» ورتالىعى قۇ­رىلدى. بۇرىندارى رەسپۋبليكالىق ما­ڭىزى بار جولداردىڭ سالىنۋىنا تەكسەرىس جۇرگىزىلسە، اتالعان ورتالىقتىڭ قۇزىرەتىنە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جولدارمەن قاتار، وبلىستىق، اۋداندىق ماڭىزى بار جولداردى، اۋىل ىشىندەگى جولداردى تەكسەرۋ قۇقىعى بەرىلىپ وتىر. سوعان بايلانىستى ءتيىستى جۇمىستاردى باس­تاپ كەتتىك. وسى ۋاقىتقا دەيىن 7 مىڭ­عا جۋىق نىسانعا تەكسەرىسكە بارىپ، 12 مىڭعا جۋىق سىناما ۇلگىسىن الدىق. ونىڭ 4700-گە جۋىعى ستاندارتتارعا ساي كەلمەيدى. بۇل رەتتە تاپسىرىس بەرۋشىگە، مەردىگەرگە، ساپانى تەكسەرەتىن ينجەنەرلىك كومپانياعا، جول زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قاتىسقان ينستيتۋتتارعا ارنالعان 1700-دەن استام حاتتاما تولتىرىلدى.

– جەرگىلىكتى جەرلەردەگى جولدارعا قاتىستى ماسەلەلەر قانشالىقتى وڭ شەشىمىن تابۋدا؟ رەسپۋبليكا بويىنشا جول ساپاسىنا، بولىنگەن قاراجات كولەمىنە قاتىستى وبلىستارعا رەيتينگ جۇرگىزىلە مە؟

– ءار وبلىستا جول سالۋ قارقىنى ءار­­تۇر­لى. كەيبىر وبلىستاردا قاراجات كولە­مى جوعارى بولسا، كەيبىر ايماقتاردا كەرى­­سىن­­شە تومەن. بيىل 1 قىركۇيەكتەگى جاع­داي بو­يىن­شا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن جول ما­سە­لە­سىن شەشۋگە كوپ قاراجات بول­گەن وبلىستاردىڭ كوش باسىندا تۇركى­ستان وب­لىسى تۇر. بۇل ءوڭىر بيىل 14 ملرد تەڭگە قا­را­جات ءبولىپتى. كەلەسى كەزەكتە ال­ماتى وب­لىسى 10 ملرد تەڭگە بولسە، قارا­عاندى وب­لىسى 5 ملرد تەڭگەنى جول ما­سە­ل­ەسىن شەشۋگە باعىتتاعان. شىعىس قازاق­ستان وب­لىسى بىلتىر 7 ملرد تەڭگە بولسە، بيىل بۇل قاراجات كولەمى ەداۋىر ازا­­يىپ، 3،9 ملرد تەڭگە بولىنگەن. ال جەر­­گى­لىكتى بيۋد­جەتتەن اۆتوجول سالاسىنا وتە از قا­را­جات بولگەن وبلىستاردىڭ قا­تا­رىندا ماڭ­عىستاۋ وبلىسى − 1،6 ملرد تەڭگە، اتىراۋ وبلىسى – 1،6 ملرد تەڭگە، سول­تۇستىك قازاقستان 1،7 ملرد تەڭ­گە ءبول­دى. بۇل ءۇش وبلىس قاراجات ءبولۋ جا­عى­­نان ارتتا كەلەدى. ەسكەرەتىنى، جەرگى­لىكتى بيۋد­جەتتەن بولىنەتىن قاراجاتتان بولەك، رەس­پۋب­ليكالىق قازىنادان بو­لى­­نە­تىن قا­را­ج­ات تاعى بار. ونىڭ سىر­تىن­دا نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ماڭىن­­داعى ەلدى-مەكەندەردى دامىتۋ باعى­تىندا تا­لاپ­كەر، قوسشى، قوياندى، بوزاي­عىر سىن­دى اۋىلدارعا قوسىمشا باعدار­لاما ارقى­لى قاراجات بولىنەدى. بۇل باعدارلا­ماعا جەر­گىلىكتى جەرلەردەن ەمەس، رەسپۋبليكا­دان قاراجات تىكەلەي اۋدارىلادى.

– جاسىراتىنى جوق، ەلىمىزدەگى جول­دار­دىڭ ساپاسىنان بولەك، جول سالۋ ۇدە­رىسىنىڭ ءوزى دۇرىس جۇيەلەنبەگەن. تەندەر وتكىزۋ ءراسىمىنىڭ اشىق ەمەس­تىگى، دەل­دال­داردىڭ، قوسالقى مەردىگەر­لەر­دىڭ كوپ­تىگى، ساپاسىز قۇرىلىس ماتە­ريال­دارى­نىڭ كوپتەپ قولدانىلۋى سىندى فاكتى­لەردى جەكە-جەكە اتاپ وتۋگە بولادى...

– قازىر تەندەر وتكىزۋ قۇقىعى قارجى مينيسترلىگىنە بەرىلىپ وتىر. بۇرىن ءاربىر مەملەكەتتىك ورگان وتكىزە بەرەتىن. ءارى ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرىلدى، دەمپينگ ءادىسى وسى ۋاقىتقا دەيىن ورىن الىپ كەلدى. بۇرىن تەندەردە كىم ەڭ تومەنگى باعا ۇسىنادى، سول ۇتاتىن ەدى. تومەن باعانى قويىپ الىپ، اقشاسى جەتپەگەن سوڭ، ارزان ماتەريالداردى قولدانادى. بۇل ءوز كەزەگىندە جولدىڭ ساپاسىنا اسەر ەتەدى. بيىلدان باستاپ بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن زاڭ وزگەردى، ماسەلە ءبىر باعىتقا كەلدى. ەكىنشى، ساپانى قاداعالايتىن ينجەنەرلىك كومپانيالاردىڭ بۇرىندارى 100 ملن تەڭگەگە قويىلعان باعانى 1 تەڭگەگە ساتىپ العان جاعدايلارى ورىن الدى. ساپانى قاداعالايتىن ءبىلىمدى ينجەنەرلەردىڭ الار ايلىعى 300 مىڭ تەڭگەدەن كەم ەمەس. ال تەندەردەن ۇتقان كومپانيا قابىلەتتى ينجەنەر الۋعا قاراجاتى جەتپەگەندىكتەن جول سالاسىنان بەيحابار، ماماندىققا قاتىسى جوق ادامداردى جۇمىسقا الادى. 

بۇرىن جول سالاتىن مەردىگەردىڭ تەح­­ني­كاسى بولسا، مەملەكەت تاراپىنان جە­ڭىل­­دىك بەرىلەتىن. قازىرگى ەرەجە بويىنشا بۇل كريتەريدى كاسىپكەرلىككە كەدەرگى كەل­تى­رەدى دەگەن جەلەۋمەن الىپ تاستادى. بۇل ۇسى­نىستى «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پا­لا­تا­سى ۇسىندى، قارجى مينيسترلىگى قول­دادى. ەندى ەشقانداي تەحنيكاسى جوق مەر­دى­گەرلەر تەندەر ۇتىپ العاننان كەيىن كىم كورى­نگ­ەننەن تەحنيكا سۇراپ، جالعا الۋعا جالعان كەلىسىمشارت جاسايدى. ەكىنشى­دەن، تەندەر جاريالانعان كەزدە مەر­دىگەر كومپانيا جۇمىسشىلارىنىڭ دەڭ­گەيى دەگەن بولىمدە مامانداردىڭ ءبىلىم-بى­لىك­تىلىگى سارالاناتىن ەدى. مى­سالى، جو­عارى ءبىلىمدى مامان، ءيا بولماسا كوپ جىل­دىق تاجىربيەسى بار مامان بولسا، سوعان ساي باسىمدىق بەرىلەتىن. قازىرگى تالاپ بويىنشا بۇل تارماقتى تابا المايسىز. سونىڭ سالدارىنان جول سالىپ جۇرگەندەردىڭ كىم ەكەنىن بىل­مەي­سىڭ. ۇشىنشىدەن، بۇرىنعى ءتارتىپ بو­­يىن­شا جوو-دا وقيتىن پراكتيكانت­تار جوب­ا­لارعا شاقىرىلىپ، جالپى جۇ­مىس­تىڭ جۇرگىزىلۋ بارىسىمەن تانى­ساتىن. مىسالى، جولداردى قايتا جون­دەۋدەن وتكىزۋگە ارنالعان كونكۋرستىڭ جەڭىم­پازى اتانعان مەردىگەر كاسىپورىن 4 ستۋ­دەنت­تى پراكتيكاعا الۋعا مىندەتتى ەدى. ونىڭ ىشىندە ستۋدەنتتەردىڭ تاماعى، جاتىن ورنى، ەڭبەكاقىسى كىرەدى. بۇل ءبىر جاعىنان ستۋدەنتتەر ءۇشىن كومەك بولسا، ەكىنشى جاعىنان تاجىربيە جيناقتاۋ ءۇشىن بەرىلگەن زور مۇمكىندىك. بۇرىن وڭىرلىك تا­جى­ربيە كەزىندە كوزگە تۇسكەن بىلىكتى ما­مان­داردى كاسىپورىندار جۇمىسقا شاقى­رىپ، 3-4-كۋرس ستۋدەنتتەرىنىڭ ىشىندە 5 جىلعا كەلىسىمشارتقا وتىرىپ، ەڭبەك جولىن باستاپ كەتكەندەرى دە بولاتىن. قازىر بۇل تالاپتار ءتۇپ تامىرىمەن جويىلىپ، مەر­دى­گەرلەردىڭ ساپاسىن جاقسارتامىز دە­گەن وڭ قادام كەرىسىنشە، ساپاسىز جۇ­مىس­تىڭ سانىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتىپ وتىر. جولداعى جولاقتاردا ورنالاسقان جول بەلگىلەرىن ورناتاتىن مەردىگەر كوم­پا­نيا­لاردىڭ ليتسەنزياسى جوق. كىم سال­عى­سى كەلسە، سول سالاتىن دەڭگەيگە جەتتى. تۇندە كولىك تىزگىندەۋشىلەر جول بەل­­­گى­­­لەرىن­دەگى جارىق قايتارۋ دەڭ­گەيى­نىڭ تومەن­­دىگىن ءجيى بايقايدى. ءبىز مۇنى ا­ر­­نايى تەك­سەردىك. راسىمەن، جول بەلگى­لەرى­ن­­دەگى جا­رىق قايتارۋعا اسەر ەتەتىن پلەن­كان­ىڭ سا­پاسى وتە تومەن بولىپ شىق­تى. سال­­دارى­­نان تۇندە كولىك ايداپ كەلە جات­قان جۇر­­گىزۋشى بەلگىنى دۇرىس كور­مەيدى دە، اپاتقا ۇشى­رايدى. وسى ماسەلە­لەردى قايتا قالپىنا كەل­تىرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.

– ورتالىق وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىر­شاما جۇمىستار اتقاردى. جول سالۋ بارىسىنداعى ولقىلىقتاردى جىپكە ءتىزىپ، ءتيىستى ورگاندارعا تاپسىراسىزدار. ناتيجەسى قانداي؟

– ورتالىق تاراپىنان تەكسەرۋدەي-اق تەك­سەرىپ جاتىرمىز. مىسالى، نۇر-سۇل­­تان قالاسىنىڭ ماڭىندا ورنا­لاس­­قان قوس­شى اۋىلىندا سالىنعان جول­دار­دىڭ سا­پاسىز ەكەنى انىقتالدى. بار­لىق ەس­كەرت­پەلەردى قاعازعا ءتۇسىرىپ، يندۋس­تريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ م­ي­نيستر­­لىگىنە قاراستى اۆتوموبيل جول­­د­ارى جانە قۇرىلىس جانە تۇرعىن-ءۇي كوم­­مۋ­نالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى كو­­­مي­­تەت­ت­ەرىنە جولدادىق. ولار مەم­لە­­كەت­­تىك ساۋلەت قۇرىلىسى باسقار­ماسى­نا ءبىز­دىڭ جاز­عانىمىزدى جىبەردى. حات جول­­داۋ پروتسەسى مۇنىمەن بىتپەيدى. قۇ­رى­لىس باسقارماسى وبلىستاعى جول باس­قار­ماسىنا جىبەرەدى. ولار سوڭىندا «مەر­دىگەر كاسىپورىنداردا ءوزىمىزدىڭ جىگىت­تەر جۇمىس ىستەپ جاتىر عوي» دەپ اق­تاپ الادى. قوسشىداعى تەكسەرىس تامىز ايىندا جۇرگىزىلگەن ەدى. ءالى كۇنگە ناق­تى شەشىم قابىلدانعان جوق. زاڭدى بەل­شە­دەن باسقان مەردىگەرلەردەن جاۋاپ الىنعان جوق. تەك اۋىزشا شارا قول­دا­ن­ىلعانى ايتىلدى. ناقتى جۇيەلى شە­شىم قابىلدانىپ، زاڭعا ساي جۇمىس ىستە­­مەگەن مەردىگەرلەردى ليتسەنزياسىنان ايى­رۋ كەرەك ەدى. قاندايدا ءبىر شارا قول­­دانۋ قۇقىعى ءتىپتى، جول كوميتەتىنە دە بەرىل­­مەگەن. ەسكەرتپەلەردىڭ ۋاقىتى­لى ورىن­دا­لماعانى ءۇشىن دە شارا قول­دانى­لۋى كەرەك. ءتىپتى ءبىزدىڭ جازعان حات­تا­ما­لارىمىزعا قانشا ۋاقىتتا، قالاي جاۋاپ بەرۋى كەرەكتىگى تۋراسىندا ناقتى بەكى­­تىل­گەن ەرەجە جوق. بۇل ماسەلەنى زاڭ ايا­سىندا قانشا كۇندە ءتيىستى جاۋاپ بە­رىلۋى كەرەكتىگىنە دەيىن ەكشەلەپ، تايعا تاڭبا باسقانداي جازىپ قويۋ كەرەك. ايت­پەسە اتقارعان جۇمىستىڭ بارلىعى بەكەر. ءبىر-بىرىمىزگە حات جازىسىپ ۋاقىت جوعالتىپ جۇرگەندە ساپاسىز جول سالۋعا ماشىقتانعان مەردىگەرلەر ءبىر جوبانى اياقتاپ، ەكىنىشىسىنە كىرىسىپ كەتەدى.

 

اڭگىمەلەسكەن

ەركەجان ايتقازى،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتىدا زەرتحانالار سانى ارتادى

وڭتۇستىك قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار