عالىمدار ادام بالاسىنا بەرىلگەن ەسىمنىڭ ارقايسىسىنىڭ سوزدىك تەگىنە, اتاۋلىق ءمان-ماعىناسىنا ايرىقشا ءمان بەرىپ, ولاردى تانىپ-ءبىلۋدى زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدىرىپ, وعان فيلولوگيا عىلىمىنىڭ ءبىر سالاسى رەتىندە قارايدى.
عىلىم تىلىندە ونى «انتروپونيميكا» دەپ اتايدى. بۇل – گرەكتىڭ anthropos (ادام) جانە onyma (ەسىم) دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەتىن ەكى ءسوزىنىڭ بىرىگۋى ارقىلى جاسالعان اتاۋ (تەرمين). قازاقتىڭ تالانتتى زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ءبىرى – اسقار سماعۇلوۆ ۇزاق جىلداردان بەرى, مىنە, عىلىمنىڭ وسى سالاسىنىڭ ءبىر تارماعى – قازاق انتروپونيميكاسىمەن اينالىسىپ كەلە جاتقان بىلىكتى ازامات. ونىڭ وسى ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان ىزدەنىسىنىڭ قورىتىندى ناتيجەسى رەتىندە جاقىندا «اتامۇرا» باسپاسىنان «قازاق ەسىمدەرى» اتتى ەنتسيكلوپەديالىق انىقتامالىق جارىق كوردى. بۇل – ەنتسيكلوپەديالىق انىقتامالىقتىڭ جاڭا زەرتتەۋلەرمەن تولىقتىرىلعان ەكىنشى باسىلىمى.
انىقتامالىقتا, شىعۋ توركىنى بويىنشا الەم حالىقتارىنىڭ 50-دەن اسا تىلدەرىنەن (55 ءتىل) جۇعىستى بولعاندارىن قوسا ەسەپتەگەندە, 70 مىڭنان اسا دەربەس قازاق ەسىمدەرى جيناقتالعان. بۇل رەتتە كىسى ەسىمدەرىنىڭ سانى بويىنشا دۇنيەنىڭ بىردە-ءبىر حالقى قازاقتارمەن تەرەزە تەڭەستىرە المايدى ەكەن. وسىنشاما كوپ ەسىمنىڭ ىشىنەن ماعىناسى جالپى كوپشىلىككە بەيمالىم دەلىنگەن 12 مىڭىنا ەتيمولوگيالىق تۇسىنىكتەمە بەرىلگەن. 70 مىڭنان اساتىن وسى كىسى ەسىمدەرىنىڭ اراسىندا وتە تانىمال جانە اۋەزدىلىگىمەن ەرەكشەلەنەتىن ەسىمدەرمەن قاتار, ماعىناسى كۇندەلىكتى قولدانىستاعى وزىندىك كوكەيكەستىلىگىن جوعالتقان, ارحايزمگە اينالعان ەسىمدەر دە, سونداي-اق, ءداستۇرلى ەمەستىگىنە قاراماستان, حالىق اراسىندا قولدانىلىپ جۇرگەن, الدا قولدانىلا بەرەتىن, «توسىن» جانە «جاساندى» ەسىمدەر دە قامتىلعان. سول سەبەپتى دە بۇل باسىلىمدى بۇگىنگى كۇنگە قازاق ەسىمدەرى تولىقتاي جيناقتالعان بىردەن-ءبىر سوزدىك دەپ باعالاعان ءجون. سونىمەن قاتار, انىقتامالىق كورسەتكىش بىرقاتار ەسىمدەردىڭ شىعۋ توركىنى, پايدا بولۋى, ماعىناسى, ۇعىمى جونىندە قىسقاشا بەرىلگەن ەتيمولوگيالىق تۇسىنىكتەمە قىزمەتىن دە اتقارادى.
قازاقتىڭ اياۋلى پەرزەنتى, سان قىرلى عالىم, مارقۇم اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ تانىمدىق تولعامى مول العىسوزىمەن اشىلىپ, اۆتوردىڭ ءوزىنىڭ تۇسىنىكتەمە دايەكتەمەسىمەن ادىپتەلگەن ەنتسيكلوپەديالىق انىقتاما ءتورت بولىمنەن تۇرادى. ونىڭ العاشقىسى – «قازاق ەسىمدەرىنە ەتيمولوگيالىق تۇسىنىكتەمە» دەپ اتالادى. مۇندا, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, 12 مىڭ كىسى ەسىمىنىڭ ارقايسىسىنا جەكە-جەكە توقتالىپ, ولاردىڭ سوزدىك ماعىناسىن, اتاۋلىق ءمانىن اشىپ, جان-جاقتى تۇسىنىكتەمە بەرىلەدى.
ەكىنشى ءبولىم «بىلگەنگە – مارجان» دەپ اتالىپ, وندا كەيبىر كىسى ەسىمدەرىنىڭ تۋىنداۋىنا نەگىز بولعان اتاۋلاردىڭ ءمان-ماعىناسى باياندالادى جانە ولار جاراتىلىس تابيعاتىنا قاراي جىكتەلىپ, ارقايسىسى جەكە تاراۋلار مەن تاراۋشالارعا بولىنگەن. بۇل اتاۋلاردان قازاق حالقىنىڭ ۇرپاققا ەسىم تاڭداۋ بارىسىندا وزدەرىنىڭ تانىم-تۇسىنىگىنە قاراي بولمىستىڭ بار قۇبىلىسىن, بۇكىل جان-جانۋارلاردىڭ جانە ولاردىڭ تىرشىلىگىنە قاتىستى اتاۋلاردىڭ ءبارىن تولىق قامتيتىندىعىن كورۋگە بولادى. مۇندا وقىرماننىڭ تانىم-دۇنيەسىن بايىتا تۇسەتىن مالىمەتتەر مەيلىنشە مول. وسى مالىمەتتەردى وقي وتىرىپ, جالپى قازاق انتروپونيميكاسىنىڭ تاريحي قىر-سىرىن پايىمداۋ ارقىلى حالقىمىزدىڭ قانداي سوقىر سەنىمدەر شىرماۋىنا شىرمالعانىن, قانداي ساياسي-يدەولوگيالىق ارباۋدىڭ تۇزاعىنا تۇسكەنىن, قانداي ەلىكتەۋ-سولىقتاۋعا ۇرىنعانىن سەزىنەمىز. تابيعاتپەن ەنشىلەس حالقىمىزدىڭ ءوزىندىك تانىم-تۇسىنىگىنە ساي ۇرپاعىنا بەرەتىن تابيعي ءتول ەسىمدەرىنىڭ اراسىنا: دەموكرات, دەكرەت, مەلس (ماركس-ەنگەلس-لەنين-ستالين), كيم (كوممۋنيستيچەسكي ينتەرناتسيونال مولودەجي), رەنات (رەۆوليۋتسيا-ناۋكا-ترۋد), وكتيابر, ەرنەست, كلارا سەكىلدى تابيعاتىنا جات ەسىمدەردىڭ قالاي سىنالاپ ەنگەنىنىڭ سەبەپ-سالدارىن دا ۇعىنا تۇسەمىز.
ءۇشىنشى ءبولىم «وقىڭىز, قىزىق!» دەپ اتالادى. ءبولىمنىڭ اتىنا ساي مۇندا قىزىق تا, شىجىق تا جەتەرلىك. ءبىز ادەتتە حالقىمىزدىڭ داستۇرگە ساي كەيدە ىرىمداپ, كوز تيمەسىن دەگەن تىلەكپەن: «شوقپىت», «جاۋتىك», «يتەمگەن», «بيتكوز»; نەمەسە ءسابي ومىرگە كەلگەن كەزدەگى جاعدايعا بايلانىستى: «ءتورت كەمپىر ءبىر شال», «ۇشكەمپىر»; بولماسا اۋەزدىلىگىنە قىزىعىپ شەتەلدىك: «اۆەلينا», «ايسەلورا» دەپ بەرىلگەن وعاش ەسىمدەردى ەرسى كورىپ جاتامىز عوي. سويتسەك, مۇنداي جاي باسقا حالىقتارعا دا ءتان ەكەن. ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى, ءتىپتى, ەرسىلىكتەن اسىپ سوراقىلىققا دەيىن باراتىن تۇستارىن دا انىق بايقايمىز. ءسوز دالەلى ءۇشىن سولاردىڭ كەيبىرەۋىنە توقتالساق, مىسالى, ۇندىلىك براحماترا دەگەن ازاماتتىڭ 1478 ارىپتەن تۇراتىن ەسىمى تاريحي ماعىنالى جەر-سۋ اتاۋلارىن, اتاقتى عالىمدار مەن ءدىني عۇلامالار جانە بەلگىلى قايراتكەرلەر ەسىمدەرىن قامتىسا, بەلگ
