مىنە, تاۋەلسىزدىگىمىز ءۇشىنشى ون جىلدىققا نىق قادام باستى. ەل ىرگەسى بەكىپ, الەمگە تانىمال مەملەكەت بولدىق. بۇل تاريحي جەتىستىگىمىز – زاڭدى ماقتانىشىمىز.
بىراق ءبىزدىڭ بۇگىنگى ايتپاعىمىز جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز ەمەس, وسى جولدا جىبەرگەن كەمشىلىكتەرىمىزدى, شەشىلمەي جاتقان تۇيىندەردى كورسەتىپ, شامامىز كەلگەنشە تۇزەتۋ جولدارى تۋرالى وي تاستاۋ. وسى ورايدا, «تاۋەلسىزدىك», «ەگەمەندىك» دەگەن مەرەي سوزدەردى ورىندى-ورىنسىز ءجيى قولدانىپ, حالىقتى مەزى ەتپەۋ كەرەك. اسىل سوزدەردى ارداقتاي ءبىلىپ, ورنىمەن عانا قولدانۋ ابزال.
تاۋەلسىزدىگىمىزدى دۇرىس باعالاپ, باياندى ەتۋ ءۇشىن وتكەننەن دۇرىس قورىتىندى شىعارىپ, بۇگىنگى ءىس-ارەكەتتەرىمىزدى جولعا قويىپ, بولاشاقتاعى ماقساتىمىزدى ناقتىلاۋ قاجەت. اعىلشىننىڭ ۇلى ويشىلدارىنىڭ ءبىرى ۆ.سكوتت «ومىردەگى ەڭ پايدالى نارسە ءوزىڭنىڭ باستان كەشكەن تاجىريبەڭ» دەگەن ەكەن. سول ايتقانداي, ءوزىمىزدىڭ بارىنشا شىنايى, ساياسي كونيۋنكتۋرادان ادا تاريحىمىزدان تاعىلىم الۋىمىز كەرەك. وسى ورايدا ۇلتتىڭ ۇرانىنا اينالعان, يىلگەن باسىمىزدى كوتەرتىپ, بۇگىلگەن بەلىمىزدى جازدىرعان كەيبىر ۇلى سوزدەردىڭ ماعىناسىن وزگەرتىپ, تونىن تەرىس اينالدىرىپ قولداناتىن كەزدەرىمىزگە توقتالا كەتەلىك. ويتكەنى, بۇلاردىڭ شىن سىرىن بىلمەسەك, بەرگى تاريحتىڭ شىندىعىنا جەتۋ قيىن.
سونىڭ ىشىندە ۇلت ازاتتىعى كۇرەسىنىڭ ۇرانى بولعان «الاش» ءسوزىنىڭ ماعىناسىنىڭ ءوزىن سان-ساققا جۇگىرتىپ ءجۇرمىز. تاريحي تاقىرىپتى كوپ جازاتىن كوپتەگەن وقىمىستىلارىمىز «التى الاشقا» قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىن, تاشكەنت ماڭىنداعىلاردى, قىرعىز بەن قاراقالپاقتى جاتقىزادى. الاش 13 عاسىردا, قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزى 15 عاسىردا قالىپتاسىپ, ال قىرعىز ەشبىر تاريحي كەزەڭدە قازاقپەن ءبىر تۋدىڭ استىندا بولماعان. ساياسي ءىس-ارەكەتتە بۇل حالىقتاردى تۋىسقانبىز دەپ ىشكە تارتۋ ورىندى بولعانىمەن, تاريحتى ويدان قۇراستىرۋعا بولمايدى. التى الاش جونىندەگى تاريحي دەرەكتەر وعان كەرەي, نايمان, مەركىت, قوڭىرات, جالايىر جانە موڭعوليا جەرىندە بولعان تاتاردى جاتقىزادى. التىن وردا زامانىندا تاتارلار ءوز باسشىسىنىڭ ەسىمىمەن «نوعاي» اتانعان. التىن وردا ىدىراپ, قازاق بولعان رۋلار شىعىسقا قايتقاندا نوعايلار باتىستا قالعان. ول زاماننان قازاق پەن نوعايدىڭ ايرىلىسۋ جىرلارى ساقتالعان. «جىلاۋ, جىلاۋ, جىلاۋ كۇي, جىلاعان زارلى مىناۋ كۇي. قازاق پەن نوعاي ايرىلدى, قازاق سارتقا قايرىلدى. نوعايلىنىڭ نۋ ەلى, كۇڭىرەندى, قايعىردى...». وسىدان ۇلكەن دەرەك جوق.
ال بىزگە بەلگىلى قازىرگى تاتارلار ول كەزدە «بۇلعار» اتالعان. «بۇلعا» – ەرتەدەگى ەدىل وزەنىنىڭ اتاۋى, كەيىن ول «ۆەليكايا رۋسسكايا رەكا ۆولگا» بولدى.
قازاق تاۋەلسىز ەل بولۋىنىڭ ەسكى تاريحى كەرەي-جانىبەكتەن كەنەسارىعا دەيىنگى 1456-1847 جىلدار. ال جاڭا تاريحى 1991 جىلدان باستالادى. ونىڭ ەكى اراسى – ورىس وتارشىلدىعى. رەسەيدىڭ وتارشىل گەوساياساتىنا ەڭ پارمەندى قارسىلىق كورسەتكەن قازاقتار. ورىستىڭ قازاقتى باعىندىرۋى ورالدان تىنىق مۇحيتقا دەيىنگى كەڭىستىكتى يگەرۋدەن دە قيىن بولدى. قازاقتى باعىندىرۋعا عاسىردان استام ۋاقىت جۇمساسا, ورتالىق ازيانىڭ باسقا ۇلتتارىن ەكى-ءۇش جىلدا عانا باسىپ الدى. بۇل سوعىستاعى رەسەيدىڭ قازاققا قارسى ساياساتى – تاريحىمىزدىڭ ۇلكەن اقتاڭداعى. قازاقتىڭ ۇلتتىق رۋحىن جويۋ – رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتىنىڭ تۇراقتى ءبىر قاعيداسى بولىپ قالىپتاسىپ, كەڭەس داۋىرىندە 1920-1956 جىلدارى شارىقتاۋ شەگىنە جەتتى. «رۋح وعان ەركىندىك بەرگەندە وسەدى, ال ونى قۇلدىق ۇرۋعا ماجبۇرلەگەن كەزدە, باسىلىپ قالادى», دەگەن ەكەن ءريمنىڭ ۇلى فيلوسوفتارىنىڭ ءبىرى سەنەكا. سول ءادىس بىزگە اينا-قاتەسىز قولدانىلىپ, قۇلدىق باعىنىشتىلىققا جەتكىزۋ ارقىلى رۋحىمىزدى تولىعىمەن جويۋدىڭ الدىنا اپاردى. بۇل جونىندەگى ساياسي دوكترينا 1928 جىلى تولىق كۇشىنە ەنىپ, حالقىمىزعا ورنى تولماس ناۋبەت اكەلدى.
ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىز بەيبىت جولمەن كەلدى. ونىڭ باياندىلىعى دا قازىرگى جاعدايدا وسى بەيبىتشىلىكتىڭ ساقتالۋىنا, ەكى جاقتىڭ اراقاتىناسىنىڭ قالىپتاسۋىنا بايلانىستى. بۇل قاتىناستا تارازىنىڭ باسىن رەسەيدىڭ ساياسي ۇستانىمى باساتىندىعى ءسوزسىز. سىرتقى ساياساتىمىزداعى ەڭ وزەكتى ءماسەلە بولعاندىقتان, بۇل ىستە اسا ءبىر ىجداعاتتىلىق, ەرەكشە ساقتىق پەن قايرات قاجەت.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرىن قازاق ۇلتىنىڭ جاعدايى مەن ەرىك-جىگەرى, ەلىمىزدەگى ەتنوستارمەن ىنتىماقتاستىعى ايقىندايدى. بىزدە ەرىكسىز جەر اۋدارىلىپ كەلگەندەرگە قازاقتار پانا بولدى دەگەن اسىرە پىكىر بار. كەڭپەيىل, قوناقجاي حالقىمىزدىڭ ول كەزدە باسقاعا قامقورلىق جاساپ, جاعدايىنا ەلەۋلى ىقپال ەتەرلىكتەي كۇيى دە بولماعان. قازاق بالاسىنىڭ كەيبىر جاعدايدا كەلىمسەكتەردىڭ وزدەرىنەن تەپەرىش كورگەنىن جاسىرۋ ورىنسىز. قازىر عانا تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرىپ, ەلىمىزدەگى بارلىق جۇرتتىڭ ىنتىماعىنا ۇيىتقى بولۋىمىزعا مۇمكىندىك تۋدى. ول ءۇشىن, ءبىرىنشى كەزەكتە, ءالى دە تۇيتكىلى بار ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ماسەلەمىزدىڭ شەشى ءمىن تابۋى جانە دە بۇل ءىس-ارەكەت قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگىن بەكەمدەۋگە قىزمەت ەتۋى كەرەك.
ۇلتتىق مۇددەنى ايقىندايتىن ءۇش سالاعا (جەر, ءتىل, ءبىلىم) توقتالاتىن بولساق, ەڭ ءبىرىنشى ورىندا جەر مەن ونداعى قازبا بايلىقتىڭ قاراپايىم حالىققا قولجەتىمدىلىگى تۇرادى. قازبا بايلىقتى قويا تۇرىپ, رەسمي جاريا ەتىلگەن ءار وتباسىعا 0,1 گا جەر ءبولىپ بەرۋ تولىقتاي شەشىلگەن جوق. جۇرتتىڭ قالاعا ۇمتىلىسى بۇل ماسەلەنى قيىنداتىپ جىبەردى. اۋىلعا قولداۋ جاساۋ, وندا حالىقتى تۇراقتاندىرۋ شارالارى جۇزەگە اسقاننىڭ وزىندە ۋربانيزاتسيانى توقتاتۋ مۇمكىن ەمەس. تەك قانا ويلاستىرىلعان مەملەكەتتىك باعدارلاما ارقىلى ۋربانيزاتسيانى بەي-بەرەكەتسىزدىكتەن رەتتى جولعا قويۋعا بولادى. قازىرگى جاعدايدا ۇكىمەت پەن پارلامەنتكە ونىڭ ناقتى, دۇرىس تەتىكتەرىن ايقىنداۋ سونداي ءبىر شەشىمى قيىن اسا كۇردەلى ماسەلە ەمەس. ۋربانيزاتسيا باعدارلاماسى ويلانىپ-تولعانۋدى قاجەت ەتسە, سانامىزدى جايلاعان, ۇلتتىق مەنتاليتەتكە اينالعان اقىن-جازۋشىلاردىڭ «اۋىلىم» دەپ اۋىل تاقىرىبىن شيىرلاي بەرۋىنىڭ ەندىگى جەردە ءجونى جوق. بۇرىن قازاق قالادا وگەيلىك كورىپ, ءۇيسىز-كۇيسىز جاعدايدا بولسا, قازىر اۋىلدىڭ عانا ەمەس, قالانىڭ دا يەسى ءوزىمىز. سوندىقتان بۇل سارىندى توقتاتقان دۇرىس بولار.
ءتىل ماسەلەسىنە كەلسەك, «ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرەيىك» دەپ ۇرانداتامىز. قازاقتىڭ مارتەبەسىن كوتەرمەي ءتىلىنىڭ مارتەبەسى قالاي كوتەرىلەدى؟ قازاقتىڭ مارتەبەسى الەۋمەتتىك جاعدايعا بايلانىستى, ونىڭ ەڭ قاراپايىمى جەر تەلىمىن اتاپ كەتتىك. الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ بارلىعى ء(بىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, زەينەتاقى, ت.ت) ەلدىڭ جان باسىنا شاققانداعى تابيعي-ەكونوميكالىق رەسۋرستارىنىڭ ۇلەسىنە قاراي بەلگىلەنىپ, وڭ شەشىمىن تابۋى قاجەت. قوعامداعى الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى ايتقاندا كوممۋنيزم ۋتوپياسىنداعىداي بارلىق ادامداردى تەڭەستىرۋ مۇمكىن ەمەس, ادامنىڭ ءبارى بىردەي بولمايتىندىقتان, بىرىنەن ءبىرى ەكونوميكالىق تۇرعىدا ارتىق-كەم بولۋى زاڭدى. بىراق شەكتەن شىققان كەدەيلىك پەن شەكسىز بايلىق يەلەرى مەملەكەت نازارىندا بولۋى كەرەك. كەشە عانا الىپ يمپەريا اقش-پەن سوعىسىپ, كۇيزەلىپ شىققان ۆەتنامدا, بىزدەگىدەي قازبا بايلىعى بولماسا دا, ءبىر دە-ءبىر قايىرشى, نە بوس ساندالىپ جۇرگەن ادام جوق. بىزدەگى قايىرشىلاردى تەكسەرىپ, شىنتۋايتىندا قايىرشى بولسا ەسەپكە الىپ, مەملەكەت قاراجاتىنان جاعدايىن جاساۋ ونشا كۇردەلى ءىس ەمەس. ەگەر ايتىلىپ جۇرگەندەي, قايىر سۇراۋدى كاسىپكەرلىك قىلىپ, ولاردى ورنالاستىرىپ, باسقارىپ, تابىستارىن پايدالاناتىندار بولسا, وعان دا ءتيىستى شارا قولدانۋ قاجەت. ال ميللياردەرلەرگە كەلسەك, ءوزىنىڭ كاپيتالىن ينۆەستيتسيالاپ بايىسا, سالىعىن دۇرىس تولەسە, ريزاشىلىق بىلدىرگەن ءجون.
ءتىلدى ۇيرەتۋدىڭ ادىستەمەسىن, ىسكە اسىرۋ جولدارىن, قولدانىس اياسىن انىقتاۋدى سول سالانىڭ ماماندارىنا قالدىرىپ, قوس تىلدىلىك پە, ءۇش تىلدىلىك پە, ايتەۋىر قاي تۇعىرناما بولسا دا, ءبارى انا تىلىنە تەلىمدى بولۋعا ءتيىس. ەڭ باستىسى, بالا انا تىلىمەن اۋىزدانىپ, ءوز تىلىندە ويلايتىن بولۋى كەرەك. پرەزيدەنتتىڭ «قازاقپەن قازاق قازاقشا سويلەسسىن» دەگەن قاعيداسىن قولداي وتىرىپ, «ۇكىمەت تە ءوز حالقىمەن قازاقشا سويلەسسىن» دەگەن ءۋاج ايتپاقپىز.
قازاقتىڭ قازىرگى مۇسىلماندىق كەلبەتىن ايقىندايتىن تاۋەلسىزدىك جىلدارى بوي كوتەرگەن مەشىتتەر, ولارعا بەت بۇرعان جۇرتشىلىق, اسىرەسە, جاستار, كوڭىلگە مەدەت بەرۋدە. مەشىتتىڭ جاماعات ءۇشىن اتقاراتىن ىستەرى قانداي دەڭگەيدە؟ مەشىتتە مۇسىلماندىقتىڭ نەگىزگى پارىزى ناماز وقىلىپ, نامازعا جينالعان قاۋىمعا ۋاعىز ايتىلادى. مۇحاممەد (س.ع.س.) «ءدىننىڭ ءوزى – ناسيحات» دەگەن ەكەن. مەشىتتەگى يمامنىڭ ۋاعىزىنىڭ قازىرگى نەگىزى – قۇراننىڭ سۇرەسىن اراب تىلىندە ايتىپ, سونى قازاقشاعا اۋدارىپ, ماعىناسىن ءتۇسىندىرۋ. قۇران سۇرەلەرىنىڭ ماعىناسى وتە تەرەڭ, ونى ادام بالاسى ساناسى مەن ءبىلىم دەڭگەيىنە بايلانىستى تۇرلىشە قابىلدايدى. ءبىزدىڭ يمامدارىمىز قۇران اياتتارىن قازىرگى قاۋىمنىڭ, اسىرەسە, جاستاردىڭ ءبىلىم دارەجەسىنە لايىقتى تۇسىندىرە الا ما؟ مىسالى, ادامنىڭ توپىراقتان جارالعانى تۋرالى قاعيدانى الايىق. ەرتە زاماندا عىلىمنىڭ جەتىلمەگەن كەزىندە جاراتۋشى ادامدى بالشىقتان يلەپ جاسادى دەپ پايىمدادى. قازىرگى ورتا دەڭگەيلى ءبىلىمدى جان ادام اعزاسىنداعى حيميالىق ەلەمەنتتەر توپىراقتىڭ قۇرامىمەن بىردەي ەكەنىن بىلەدى, ال زاماناۋي عىلىمعا جەتىك تۇلعا ودان دا تەرەڭ زەردەلەپ, بۇل ۇقساستىقتى بيوەنەرگەتيكالىق ورىستەر دەڭگەيىندە قاراستىرادى.
مەشىت ۋاعىزىنىڭ مايەگى – شاريعاتتى ناسيحاتتاۋ. ناعىز شاريعات قۇران اياتتارىن ءتۇسىندىرۋ عانا ەمەس. قۇراندى اللا كۇللى ادامزاتقا, ونىڭ بارلىق بولاشاق ۇرپاقتارىنا جىبەردى, ونىڭ قاعيدالارى قانشا ۋاقىت وتسە دە وزگەرمەيدى. عىلىمداعى نەبىر كەرەمەت جاڭالىقتار قۇراننىڭ بىردە-ءبىر قاعيداسىنا وزگەرىس جاساعان جوق, تەك قانا ونى تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە كومەكتەسۋدە. قۇران ادامنىڭ اقىل-ويىن شەكتەمەيدى. جاراتۋشى ادامعا ءبىرىنشى ورىندا اقىلىڭ, ەكىنشى وعان باعىت بەرۋگە جىبەرگەن كىتابىم (قۇران), ودان كەيىنگى ورىندا عىلىم دەگەن.
