ورال قالاسىن العاش كورگەن, كونە داڭعىل بويىمەن اسىقپاي ءبىر ءجۇرىپ وتكەن ادام اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايدا بولعانداي اسەر الاتىنى راس. ونىڭ ۇستىنە شاھار تاريحىنان حابارى بار ادام كەزدەسىپ, كورگەنىڭىزدى كونە تاريحپەن بايلانىستىرىپ ءتۇسىندىرىپ جىبەرسە, جايىق بويىنداعى وسىناۋ جاسىل قالاعا ماڭگىلىك باۋىر باسىپ قالارىڭىز انىق. 2019 جىلى 20 ناۋرىزدا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسىمىن يەلەنگەن داڭعىلدىڭ باسىنان ءتۇسىپ ارالاپ, ارعى-بەرگى تاريحى تۋرالى ءسوز ەتىپ كورەيىك.
جايىقتان – يايكقا
داڭعىلدىڭ باسى جايىق وزەنىنە تىرەلىپ جاتىر. بۇل جەردە وزەن ورلەپ تاسىسا, قالا حالقىن تاسقىن سۋدان قۇتقاراتىن بيىك جال – بوگەت بار. تاريحشىلار مەن ولكەتانۋشىلار قازىرگى ورال قالاسىنىڭ ىرگەتاسى ءدال وسى كوشەنىڭ باسىنان – تۇرعىلىقتى حالىق «كۋرەني» – «كۇرەڭ ءۇي» اتاپ كەتكەن اۋداننان باستالعان دەپ سانايدى. قالاداعى ەڭ كونە قۇرىلىستار وسى اۋداندا ورنالاسقان. ماسەلەن, ميحايل ارحانگەل شىركەۋى – وسى كەزگە دەيىن امان جەتكەن ەڭ ەسكى عيماراتتىڭ ءبىرى. ونىڭ ىرگەسى 1740 جىلى قالانىپتى. ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەردە شىركەۋدى تۇرعىزعاندا ورتاعاسىرلىق كونە شاھاردىڭ كىرپىشتەرى پايدالانىلعان-مىس. بۇل ساۋ اقىلعا سىيماسا دا راس بولۋى ابدەن مۇمكىن: جارتى الەمدى بيلەگەن التىن وردانىڭ اسقاق استانالارى – ساراي باتۋ مەن ساراي بەركە شاھارلارى دا ءدال وسىلاي جويىلعان بولاتىن...
ايتپاقشى, 1773-1775 جىلدارى رەسەيدى دۇرلىكتىرگەن دون كازاگى ەمەليان پۋگاچەۆتىڭ ەسىمىن وسى جەردە ايتۋعا تۋرا كەلىپ تۇر. ورال كازاكتارىنان, يايك تۇرعىندارىنان ەرەكشە قولداۋ كورگەن ب ۇلىكشى وسى جەردە ەكىنشى ايەلى ۋستينيا كۋزنەتسوۆاعا ۇيلەنىپتى. نەكەسىن 1774 جىلى جوعارىداعى ميحايل ارحانگەل – ماكايىل پەرىشتە عيباداتحاناسىندا قيدىرعان. ۋستينيا تۋىپ-وسكەن ءۇي – قازىرگى نازارباەۆ داڭعىلىنداعى №35 عيمارات بۇگىندە مەملەكەت قورعاۋىنا الىنعان. التىن وردا كەزەڭىنىڭ كۇيدىرگەن قىشتان قالانعان ەڭسەلى عيماراتتارى ىرگەتاسىنا دەيىن قيراتىلىپ الىنعاندا, قاراعايدان قيىپ سالعان قاراپايىم ءۇيدىڭ ءتورت عاسىرعا تاياۋ ۋاقىت وتسە دە ءالى ساقتالىپ تۇرعانىنا تاڭعالاسىڭ. وتارشىلدىق تاريحىمىزدى ويعا الساق, ءبارى دە تۇسىنىكتى...
حان توعايى
ءدال وسى پۋگاچەۆ مۋزەيىنىڭ ىرگەسىنەن كۇنباتىسقا قاراي – حان توعايى دەپ اتالاتىن تابيعي ءمۇيىس سوزىلىپ جاتىر. جايىق پەن شاعان وزەندەرىنىڭ قوسىلار تۇسىندا 400 گەكتارداي القاپتى الىپ جاتقان بۇل توعاي دا مەملەكەت قورعاۋىندا.
بۇل جەر نەگە «حان توعايى» دەپ اتالعان؟ ارينە, مۇنىڭ دا ءوز تاريحى بار.
ءدال وسى جەردە 1812 جىلى 7 شىلدەدە كىشى ءجۇزدىڭ حانى ابىلقايىر ءباھادۇردىڭ نەمەرەسى, نۇرالى حاننىڭ ۇلى بوكەي سۇلتان ىشكى وردانىڭ حانى لاۋازىمىن يەلەنىپ, اق كيىزگە كوتەرىلدى. تاريحي دەرەكتەردە بوكەيدىڭ قۇران ۇستاپ انت بەرگەنى, يىعىنا بۇلعىن ىشىك جابىلىپ, يمپەراتوردىڭ سىيلىعى – ءوز ەسىمى جازىلعان قىلىش تاپسىرىلعانى ايتىلادى.
ارادا 12 جىل وتكەندە – 1824 جىلدىڭ 26 ماۋسىمىندا ءدال وسى جەردە بوكەي حاننىڭ ۇلى جاڭگىر سۇلتان دا ءداستۇر بويىنشا اق كيىزگە كوتەرىلىپ, اكەسىنىڭ تاعىنا وتىرىپ, حان سايلانعان.
– ورتاعاسىرلىق جايىق قالاسىنىڭ ىرگەسىندە ورنالاسقان وسى توعايدىڭ «حان توعايى» دەپ اتالۋى بوكەي مەن جاڭگىردىڭ حان كوتەرىلۋىنەن بۇرىن دا كەلە جاتۋى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى رەسەي يمپەرياسى ءوزى تاعايىنداعان قازاق بيلەۋشىلەرىن حالىق الدىندا لەگيتيمدى – داستۇرگە سايكەس دەپ قابىلدانۋى ءۇشىن وسىنداي ارەكەتكە ءجيى جۇگىنگەن. ارىدەگى ءاز-جانىبەك, بەرىدەگى قاسىم حان جەرلەندى دەلىنەتىن سارايشىق تا بۇل جەردەن الىس ەمەس. سوندىقتان «حان توعايى» اتاۋىنىڭ تامىرى تەرەڭ دەپ ويلايمىز, – دەيدى تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جاڭابەك جاقسىعاليەۆ.
ايتپاقشى, 1891 جىلى ءدال وسى جەرگە بولاشاق يمپەراتور, نيكولاي ءىى دە كەلىپتى. يمپەريانىڭ تاق مۇراگەرىنە توعاي قاتتى ۇناپ قالعان. جەرگىلىكتى جاعىمپازدار جالما-جان بۇل جەردى «تسەسارەۆيچ توعايى» دەپ اتاۋعا شەشىم شىعارعان. «بىراق بۇل اتاۋ حالىق اراسىنا تارالا قويمادى» دەپ وكىنىشپەن جازادى كەيىن وزگە ەلدىڭ ولكەتانۋشىلارى.
تاعى ءبىر دەرەكتە بەلگىلى ەتنوگراف مۇحامەد-سالىق باباجانوۆتىڭ اكەسى قاراۋىلقوجا باباجانوۆ وسى حان توعايدىڭ ىرگەسىنە مەشىت كوتەرمەك بولىپ, پاتشادان رۇقسات سۇراعانى, الايدا ءوتىنىشى قاناعاتتاندىرىلماعانى ايتىلادى.
قازان الاڭى
نازارباەۆ داڭعىلىنىڭ بويىندا جاتقان تاعى ءبىر شاعىن الاڭ ءبىر كەزدەرى «قازان الاڭى» دەپ اتالىپتى. ويتكەنى بۇل اۋدان – تاتار ساۋداگەرلەرىنىڭ ۇيلەرى توپتاسقان مۇسىلمان ورامى بولاتىن. بۇل جەردە قازىر بەلگىلى كوپەس ءۆانيۋشيننىڭ ءۇيى, باتىس قازاقستان وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ عيماراتى – بۇرىنعى «قازان» قوناقۇيى ورنالاسقان. جالپى, تەكە-قالادا (ورالدى قازاقتار ەرتەدە سولاي اتاعان – ق.ق.) 1897 جىلى 3460 تاتار تۇرعانى ايتىلادى, بۇل قالا حالقىنىڭ 10/1 بولىگى ەدى. ورال – تاتار ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى عابدوللا توقايدىڭ اقىندىق تالانتى اشىلعان, باۋىرلاس تاتار حالقىنىڭ العاشقى ۇلت باسىلىمدارى – ء«ال-عاسىر ءال-جاديد» («جاڭا عاسىر»), «ۋقلار» («وقتار»), «فيكەر» («پىكىر»), ت.ب. شىققان التىن بەسىك. مىنە, وسى تاتار اعارتۋشىلارىنىڭ اسەرىمەن ورالدا وقيتىن قازاق تالابالارى دا وركەنيەتتى ونەر – تەاتر ويىنىنا دەن قويعان.
نازارباەۆ داڭعىلىنا ءبىر بۇرىشىمەن تۇرعان ۆانيۋشيندەر ءۇيىنىڭ دە تاريحى قىزىق. اعايىندى كوپەستەر ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا تۇرعىزعان بۇل ءۇيدىڭ ساۋلەتى شىعىس ارحيتەكتۋراسىن ەسكە تۇسىرەدى. باسقا تاريحىن بىلاي قويعاندا, بۇل عيماراتتا ۇلى وتان سوعىسىنا دەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمى ورنالاسىپ, 1937-1940 جىلدارى بولاشاق اقىن جۇبان مولداعاليەۆ وقىعان ەكەن.
اقيقات ءۇشىن ايتا كەتەيىك, وسى جەردەگى شاعىن الاڭدا – بۇرىنعى ا.پۋشكين اتىنداعى ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ باس عيماراتىنا قارسى تۇستا كۇي الىبى قۇرمانعازى مەن شاكىرتى دينانىڭ بەينەلەرىنەن قۇرالعان اسەم كومپوزيتسيا ورنالاسقان.
وقىعان جاستاردىڭ ورداسى
نازارباەۆ داڭعىلىنىڭ ءار عيماراتىن تۇگەندەسەك, ماقالامىز ۇزاققا سوزىلىپ كەتەتىن ءتۇرى بار. سوندىقتان ايتارىمىزدى جۇپتاپ, عيماراتتاردى توپتاپ تانىستىرماسقا امال جوق.
ورال قالاسىنداعى ەڭ ادەمى عيماراتتاردىڭ ءبىرى – بۇگىندە باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي ولكەتانۋ مۋزەيى ورنالاسقان, شىعىس ستيلىندە دوعا تەرەزەلى, دۋلىعا مۇنارالى, قوس قاباتتى ءۇي ەكەنىندە داۋ جوق. رەسمي مەكەنجايى نازارباەۆ داڭعىلى, 184-ءۇي بولىپ سانالاتىن بۇل عيماراتتا بۇرىنعى قازاق-ورىس قولونەر مەكتەبى ورنالاسىپتى. 1891 جىلى سالىنعان بۇل مەكتەپتە ەر بالالار اعاش شەبەرى, تەمىر ۇستاسى, ت.ب. ىستەردەن ءبىلىم العان.
ءبىرىنشى ەرلەر گيمنازياسىنىڭ عيماراتى, قازىرگى جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلى اتىنداعى پەداگوگيكالىق كوللەدجدىڭ وقۋ كورپۋسى دا قازاق تاريحى ءۇشىن ەرەكشە قاستەرلى شاڭىراقتاردىڭ ءبىرى. 1880 جىلدىڭ سوڭىندا تۇرعىزىلعان بۇل عيماراتتا ورال اسكەري گيمنازياسى ورنالاسقان ەكەن. ءار جىلدارى «ورال اسكەري ۋچيليششەسى», «ەرلەر كلاسسيكالىق گيمنازياسى», «التى كلاستىق ورال اسكەري ۋچيليششەسى» بولىپ اتالعان بۇل وقۋ ورنىندا بەلگىلى الاش قايراتكەرلەرى جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلى, حالەل دوسمۇحامەد ۇلى, عۇبايدوللا بەرديەۆ, نۇرعالي يپماعامبەتوۆ, سابىر سارعوجين, ت.ب. ارىستار ءبىلىم العانى بەلگىلى. تاريحي عيماراتتىڭ ەدەنىن باسىپ, اۋاسىن جۇتقىڭىز كەلسە, ورالداعى نازارباەۆ داڭعىلى, 173-ءۇيدى بەتكە الىڭىز.
قازىرگى ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باس كورپۋسى ا.پۋشكين اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ عيماراتى رەتىندە 1937-1939 جىلدارى ماسكەۋلىك ارحيتەكتور روگالسكي جوباسىمەن سالىنعان ەكەن. ونىڭ ورنىندا بۇرىن قازان شىركەۋى بولعان. ۋنيۆەرسيتەتكە قاراستى عيماراتتاردىڭ بىرىندە 1939-1940 جىلدارى «قازاق حالقىن قۇتقارۋشىلار ۇيىمىن» قۇرعان ورىمدەي ستۋدەنت عۇبايدوللا انەسوۆ وقىپ, جاتاقحانادا تۇرعان. ازىرگە ەسكەرە جۇرەتىن ءبىر تاريح وسى.
ورالدا وقىعان قازاق جاستارى ءار ۋاقىتتا بەلسەندى بولعان. عۇبايدوللا بەرديەۆ باستاعان ءبىر توپ تالابا 1911-1913 جىلدارى شىققان «قازاقستان» گازەتىنە جاردەم بەرۋ ءۇشىن جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي, وزدەرى اشقۇرساق جۇرسە دە ۇلتتىڭ تۇڭعىش باسىلىمىن قاتارعا قوسۋ ءۇشىن قارجى جيناعانى بەلگىلى. سول «قازاقستان» گازەتىن شىعارعان رەداكتور ەلەۋسىن ءبۇيريننىڭ تۇرعان ءۇيىن كورسەتەتىن جان جوق-اۋ! شىركىن, چاپاەۆ, فۋرمانوۆ, فرۋنزە باستاعان قىزىل كوميسسارلاردىڭ ەسىمىن ۇلىقتاپ, ءار عيماراتتا قادالىپ تۇرعان تاقتالاردىڭ ورنىندا عۇمار قاراش, باقىتجان قاراتاەۆ, شاحزادا شونانوۆا, احمەت مامەتوۆ, ساكەن سەيفۋللين, قاسىم امانجولوۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ, ت.ب. سىندى ۇلت ۇلىلارىنىڭ دا ەسىم-سويى مەن ءىس-ۇلگىسى ناسيحاتتالسا دەيسىڭ...
نار ءۇيدىڭ تاريحى
ورالدىڭ وزىنە ءتان اڭىزدارى دا جەتەرلىك. ماسەلەن, اتاقتى كوپەس وۆچيننيكوۆ پەن كارەۆتىڭ اراسىنداعى باقتالاستىقتى جەرگىلىكتى حالىق ءالى كۇنگە دەيىن جىر قىلىپ ايتادى.
ءحىح عاسىردىڭ اياعى, حح عاسىردىڭ باسىندا قالادا عانا ەمەس, بۇكىل ورال وبلىسىندا بەلگىلى ءىرى بايدىڭ ءبىرى بولعان وۆچيننيكوۆ ۇلكەن ميحايلوۆ كوشەسىنىڭ (قازىرگى نازارباەۆ داڭعىلى) بويىنان ءوزىنىڭ ۇلكەن وتباسىنا ارناپ اۋماقتى ءۇي سالعىزعان. ول ءۇي ءبىر كۆارتالعا سوزىلىپ جاتاتىن. وۆچيننيكوۆتىڭ ءبىر ادەتى – ەلەڭ-الاڭدا وسى ءۇيىنىڭ بالكونىنا شىعىپ شاي ءىشىپ وتىرىپ, اتقان تاڭدى قارسى الادى ەكەن.
باسەكەلەسىنىڭ وسى سالتاناتىن كورە الماعان ميلليونەر كوپەس ا.كارەۆ وۆچيننيكوۆتىڭ ءۇيىنىڭ قارسى بەتىنە, كۇن جاعىنا بيىك ءۇي سالۋدى ويلايدى. ول ءۇشىن الىستان ارحيتەكتور الدىرىپ, وعان «كوشەنىڭ قارسى بەتىندەگى وۆچيننيكوۆتىڭ ۇيىنە تاڭ ساۋلەسى تۇسپەيتىندەي ەتىپ سالۋدى» شارت ەتەدى. ءسويتىپ 1900 جىلى ورالدىڭ كوركىنە كورىك قوسقان جاڭا عيمارات دۇنيەگە كەلگەن.
قاراۋلىقتىڭ اقىرى قايىرسىز, الگى كارەۆ جاڭا ءۇيىنىڭ قىزىعىن كورە الماعان. قۇرىلىسى اياقتالىپ كەلە جاتقان ءۇيدىڭ شاتىرىن تەكسەرىپ ءجۇرىپ وقىستا قۇلاپ, مەرت بولىپتى. قۇرىلىستى كوپەستىڭ ايەلى اياقتاعان. ءاۋ باستا ءۇش قىزىنا ارنالعان ءۇش بالكونى سالىنىپ, بارلىق جاعدايى ويلاستىرىلعان بۇل ءۇيدى كارەۆ اۋلەتى قايىرسىز ساناسا كەرەك, تۇرماپتى. ءسويتىپ ءساندى ءۇي جالعا بەرىلگەن, قوناقۇيگە اينالعان. كۇنى كەشەگە دەيىن وسى عيماراتتىڭ جوعارعى تۇسىندا «نومەرا» دەگەن جازۋ تۇرۋشى ەدى.
ەندى وسى ءۇيدىڭ قازاققا قاتىستى تاريحىن ايتا كەتەيىك. پاتشا بيلىگى كەزىندە «اقسۇيەكتەر جينالىسى» وتەتىن, «يت پەن كيرگيزعا كىرۋگە تىيىم سالىنادى» دەگەن جازۋى بار عيمارات كەڭەس وكىمەتى كەزىندە «ەڭبەك سارايى» اتالعان. ءبىر قىزىعى, قازاقتار ونى «نار ءۇي», «كارەۆتىڭ نار ءۇيى» دەپ كەتىپتى. 1920-جىلداردىڭ باسىندا ورالداعى «قىزىل تۋ» گازەتى ۇجىمى مەن قالاداعى قازاق جاستارى تۇڭعىش رەت كاسىبي تەاتر قۇرىپ, تولىققاندى قويىلىمدار قويا باستاعاندا, ءدال وسى عيماراتتىڭ ساحناسىنا شىققان بولاتىن.
كەيىن كوپ جىلدار ورال وبلىستىق «ورال ءوڭىرى» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا اينالعان بۇل عيماراتتا بۇگىندە جۇبان مولداعاليەۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان وبلىستىق عىلىمي-امبەباپ كىتاپحانا, عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ اتىنداعى وبلىستىق فيلارمونيا ورنالاسىپ, قالا تۇرعىندارىنا ونەر مەن ءبىلىم شاشىپ وتىر.
بۇل كوشەنىڭ ءاۋ باستاعى اتاۋى – ۇلكەن ميحايلوۆسك ەكەن. ياعني, جەرگىلىكتى حالىق ەرەكشە قۇرمەتتەگەن ماكايىل پەرىشتە اتىنداعى شىركەۋ تۇرعان كوشەگە وسى عيباداتحانانىڭ اتاۋى بەرىلسە كەرەك.
داڭعىلدىڭ داڭقى
ءحىح عاسىردىڭ باسىنان بەرى وسى اتاۋمەن كەلە جاتقان كوشە 1919 جىلى, كەڭەس بيلىگى ورناعاندا وزگەرىسكە ۇشىرادى. سوۆەت كوشەسى اتالدى.
«ورالىم, شىقتىڭ الدىمنان,
ورالىم مەنىڭ, ورالىم,
قول سوزىپ قىزىل ۆاگوننان,
ۇستىڭنەن ءوتىپ بارامىن.
ورالىم, سەنىڭ قوينىڭدا,
ويناقتاپ وتكەن جىلدارىم.
جارقىلداپ جايىق بويىندا,
دوستارمەن سايران قۇرعانمىن.
شاعاننىڭ بويى كوك شالعىن,
شالقامنان جاتقام شاڭقاي ءتۇس.
گۇل بولىپ مەنىڭ قۇشاعىم,
كەۋدەمە قونعان بۇلبۇل قۇس.
ءومىردىڭ التىن كەسەسىن
توسقانمىن ايدىڭ نۇرىنا.
كەشكەنمىن سوۆەت كوشەسىن,
كەۋدەمدى اشىپ قۇربىما...», – دەپ قاسىم امانجولوۆ جىرلاعان كوشە ءدال وسى جەر بولاتىن.
1953 جىلى اقىندار تەڭ تاپپاعان ستالين ومىردەن ءوتىپ, ورالدىڭ باس كوشەسى كۇن كوسەمنىڭ اتىمەن اتالا باستادى. بىراق ونىڭ عۇمىرى ۇزاق بولمادى. 1956 جىلى اقپاندا سوكپ-نىڭ حح سەزىندە نيكيتا حرۋششەۆتىڭ «جەكە باسقا تابىنۋ جانە ونىڭ زارداپتارى» دەگەن ايگىلى بايانداماسىنان كەيىن تيراننىڭ اتى جويىلىپ, لەنين ەسىمىن يەلەندى. 1960 جىلى كوشە وبلىس ورتالىعىنداعى جالعىز داڭعىل مارتەبەسىن الدى. وسى اتاۋ مىزعىماي 2001 جىلعا دەيىن كەلدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ونىنشى جىلىندا عانا جەرگىلىكتى بيلىك وعان دوستىق-درۋجبا اتاۋىن بەرگەنى ەسىمىزدە. ال 2019 جىلدىڭ 20 ناۋرىزىنان بەرى بۇل داڭعىل ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتىنا كوشتى.
ءسوزىمىزدىڭ باسىندا كوشەنىڭ دە ءوز ءومىرى, داۋىرىنە ءتان تاعدىرى بولاتىنىن ايتقانبىز. كونە شاھاردىڭ ەڭ قۇرمەتتى كوشەسى تاۋەلسىزدىك جىلدارى دا تۇلەي ءتۇستى. حاديشا بوكەەۆانىڭ ەسىمىن يەلەنگەن التىن كەرەگەلى, اينا تەرەزەلى تەاتر عيماراتى سالىندى. قارادان شىعىپ حان بولعان سىرىم دات ۇلىنىڭ ات ۇستىندەگى ەسكەرتكىشى دە وسى داڭعىل بويىندا. بولاشاقتا بۇل كوشەنى «اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي» اتاعىنا لايىقتاپ, اۆتوكولىك جۇرمەيتىن, جاياۋ سەرۋەندەۋگە, ۆەلوسيپەدپەن جۇرۋگە لايىقتالعان ەكولوگيالىق ايماققا اينالدىرۋ جوسپاردا تۇر. ەندەشە, تاريحى تەرەڭ كوشەدە كەزدەسكەنشە!
باتىس قازاقستان وبلىسى
