«ارتىق قىلامىن دەپ, تىرتىق قىلدى», دەگەن وسىندايدا ايتىلسا كەرەك. جاقىندا بايدىبەك اۋدانىندا ءبىر سوتقا ارىزدانۋشى ماسەلەنى تەز شەشۋدىڭ توتە جولىن تابامىن دەپ باسى داۋعا قالدى. ول ءىستى ءوز پايداسىنا شەشۋ ءۇشىن سۋدياعا بارا بەرمەي, پارا بەرۋدى ءجون ساناپتى. تاعى ماسەلەسىن سۋديانىڭ زايىبى ارقىلى شەشپەك بولعانىن قايتەرسىز؟! قاي جەردە, قانداي قىزمەت اتقاراتىنىن الدىن الا ءبىلىپ الىپ, ايەلدىڭ كابينەتىنە كىرىپ بارعان دا, از-كەم اڭگىمەگە تارتقاننان كەيىن ءاي-شايعا قاراماستان كونۆەرتىن تاستاپ كەتكەن كورىنەدى. ايەل قۇزىرلى ورگاندارعا حابارلاسىپ, بولمەنىڭ ەسىگى مورلەنىپ, كەيىنىرەك تەكسەرۋ بارىسىندا شىنىندا پارا رەتىندە تاستاپ كەتكەن 50 مىڭ تەڭگە تابىلعان. قازىر بۇل ءىس بويىنشا تەرگەۋ ءجۇرىپ جاتىر. بۇل ارانداتۋشىلىق وقيعا سوتتاردى قاتتى ويلانتىپ تاستاعانى راس.
شىنىندا ەلدىڭ قۇقىقتىق ساۋاتى, ساناسى ءالى دە جەتىلمەي جاتقانىن مويىنداۋىمىز قاجەت. بۇل ءبىر جاعى سوت ءىسىن شاپشاڭ جۇرگىزۋگە قولبايلاۋ بولۋدا. ءبىر ىستە 10 كۋاگەر بولسا, سولاردى سوتقا شاقىرىپ, سوزدەرىن تىڭداۋ قيامەت تىرلىك. سوت بولاتىن كۇنى قولدارى تيمەي قالادى. ايتەۋىر, «مەنى سوتقا شاقىردى» دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى, كورگەن-بىلگەنى ءىستى ناقتىلاۋ ءۇشىن اۋاداي قاجەت ەكەنىن سەزىنە بەرمەيدى. ال ءىس سوزىلعان سايىن «بۇل سۋديا ءبىر نارسە دامەتىپ ءجۇر» دەگەن اڭگىمەنىڭ شىعاتىنى تاعى بار. بيىلعى جىلدىڭ 6 ايىندا جەرگىلىكتى سوتتارعا 2473 قىلمىستىق ءىس ءتۇسىپتى. بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 19,4 پايىزعا وسكەنىن بايقاتادى. وسىدان كەيىن قارالعان ءىستەردىڭ سانى 14,5 پايىزعا, ۇكىم شىعارىلعان ءىس 23,2 پايىزعا ارتقان.
جاسىراتىنى جوق, كوپشىلىكتىڭ تۇسىنىگىندە سوت تەك سوتتاۋمەن, جازا بەرۋمەن عانا اينالىساتىن سياقتى. بۇل ءبىر جاقتى تۇسىنىك. جازىقسىز جانداردى اقتاۋ جاعىنان وڭتۇستىك العاشقى ورىندا. بيىلعى جىلدىڭ 6 ايىندا جەرگىلىكتى سوتتارمەن قابىلدانعان اقتاۋ ۇكىمدەرىنىڭ سانى وتكەن جىلعى وسى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 33,3 پايىزعا ارتىپ, 63 تۇلعا سوت زالىنان اقتالىپ شىعىپتى. بىلتىر وسىنداي كەڭشىلىكتى باستان كەشىرگەندەردىڭ سانى 23 ەكەن. سونداي-اق, وتكەن جىلى 6 تۇلعانى زاڭسىز سوتتاۋ فاكتىسى ورىن العاندىعى وكىنىشتى-اق. سونداي-اق, بيىل 450 ازاماتتىق ءىس, 26268 ارىز بەن تالاپ ارىز تۇسكەن. تۇسكەن تالاپ ارىزدىڭ سانى وتكەن جىلعى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 10,7 پايىزعا ارتقان.
وسى تۇستا سوتتار جۇمىسىنىڭ اۋىرلىعىن, جۇكتەمەنىڭ وتە كوپ ەكەنىن ايتا كەتۋ قاجەت. نەگىزى نورماتيۆ بويىنشا ءار سۋديا ارى كەتكەندە 28 ءىس قاراۋى ءتيىس. ال, وڭتۇستىكتە حالىق كوپ بولعاندىقتان شىعار, سۋديالاردىڭ الدى توم-توم پاپكىگە تولى. مىسالى, ءال-فارابي اۋدانىنىڭ ءار سۋدياسى ورتا ەسەپپەن 60-70 ءىستى قاراۋعا ءماجبۇر بولسا, ماقتاارالدا بۇل كورسەتكىش 89-عا جەتىپ وتىر. سوندىقتان سۋديالاردىڭ سانىن كوبەيتۋ ەڭ كۇيىپ تۇرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى ەكەنى انىق. ايتسە دە ەل ىشىندە سوتتىڭ جۇمىسىنا كوڭىل تولماۋشىلىقتىڭ كوپ ەكەنىن, «سۋديالار دورەكى, قاتال, ءسوزىڭدى ەركىن ايتۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى» دەگەن اڭگىمەلەردى ءجيى ەستيتىنىمىزدى جاسىرۋعا بولماس. سودان بولار, بيىل سوت جۇمىسىن داتتاعان 181 شاعىم ءتۇسىپتى, ونىڭ 53-ءى تىكەلەي سۋديالاردىڭ ءوزىن ايىپتاعان. بيىل وبلىستا قارالعان 2324 قىلمىستىق ءىستىڭ 120-سى مەدياتورلاردىڭ قاتىسۋىمەن اياقتالىپتى. ايتەۋىر, مەدياتسيا ءىسى ەندى-ەندى جاندانىپ كەلە جاتقان سياقتى. زاڭنىڭ وسى تارتىبىمەن بيىل 112 ازاماتتىق ءىس قارالىپتى. بىلتىر بار-جوعى 26 ءىس بولعان ەكەن.
سوت ءۇشىن ەڭ ابىرويسىز ءۇردىس – ۇكىمنىڭ بۇزىلۋى. بيىل 13 تۇلعاعا قاتىستى 11 قىلمىستىق ءىس قايتا تەرگەۋگە جولدانىپتى. وبلىستىق سوتتىڭ اپپەللياتسيالىق سوت القاسىندا بارلىعى 12 ۇكىم, كاسساتسيالىق سوت القاسىندا 2 ۇكىم بۇزىلىپ, 31 ۇكىم وزگەرتىلگەن. «مۇنىڭ ءبىر سەبەبى, القابيلەردىڭ شىنايىلىق تانىتا الماۋىندا جاتىر, – دەيدى قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى اپپەللياتسيالىق سوت القاسىنىڭ توراعاسى بەك امەتوۆ. – نەگىزى القابيلەردى جەرگىلىكتى اكىمشىلىك ۇسىنادى. بىراق, وسى ماسەلەگە بيلىكتىڭ سالعىرت قارايتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. القابيلەردى تاڭداۋعا بايلانىستى ەل اراسىندا ۇگىت-ناسيحات, تۇسىندىرمە جۇمىستارى سىلبىر جۇرۋدە. ءتىپتى, كەي ادامدار القابيلەر قاتارىنا قالاي ءوتۋدىڭ قاراپايىم ەرەجەسىن بىلمەيدى, بىزدەن كەلىپ سۇرايدى. بۇل توپقا كىرەتىن ادامدار بۇرىن-سوڭدى ەشقانداي ءتارتىپ بۇزباعان بولۋى كەرەك. ءتىپتى, ول كولىگىنىڭ جىلدامدىعىن ارتتىرىپ, جول پوليتسياسى تاراپىنان جازاعا ۇشىراعان بولسا دا جارامايدى. تۇسىنىك جۇمىستارىنىڭ كەمشىندىگىنەن شىعار, وسىنداي ايىپتارىن كەيبىر ادامدار جاسىرادى. ءسويتىپ, القابيلەر قاتارىنا ءوتىپ الىپ, ادام تاعدىرىنا تورەلىك ەتەدى» – دەيدى بەك امەتوۆ.
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان».
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
