وت كەشۋ
دۇيسەنبى, 1 شىلدە 2013 1:23
ارادا جەتپىس جىلعا تاياۋ ۋاقىت وتسە دە سوعىستىڭ زاردابى ءالى دە ادامدار جۇرەگىن جارالاپ كەلەدى. ول تۇسىنىكتى دە. كۇنى كەشەگى قان قاساپ قىرعىن ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقانداردىڭ قاتارى سيرەگەن سايىن ولاردىڭ جارقىن بەينەلەرى ساناڭا ساعىنىش بولىپ ورالادى. وتان ءۇشىن وت كەشكەن مايدانگەرلەردىڭ باتىرلىعى ەشقانداي ولشەمگە سىيمايدى, سوعىس ءورتىن باستان كەشكەندەردىڭ قاسىقتاي قانى قالعانشا ايقاسقان جانكەشتى ەرلىگىن ۇلىقتاۋدىڭ ءوزى بۇگىنگى جانە كەلەشەك ۇرپاقتىڭ پارىزى. قان مايداننان امان ورالعاندارىنىڭ ءوزى دە ومىرلەرىنىڭ سوڭىنا دەيىن العان جاراقاتتارىنان ارىلا الماي, جان ازابىن تارتقانى راس. بىراق, بەيبىت ءومىردىڭ ءباسىن بىلەتىن مايدانگەرلەر كورەر جارىعىم بار ەكەن دەپ, ومىرگە دەگەن ىڭكار كوزقاراسپەن عۇمىر كەشتى, كەلەشەك ۇرپاعى ءۇشىن توزىمدىلىك تانىتتى.
دۇيسەنبى, 1 شىلدە 2013 1:23
ارادا جەتپىس جىلعا تاياۋ ۋاقىت وتسە دە سوعىستىڭ زاردابى ءالى دە ادامدار جۇرەگىن جارالاپ كەلەدى. ول تۇسىنىكتى دە. كۇنى كەشەگى قان قاساپ قىرعىن ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقانداردىڭ قاتارى سيرەگەن سايىن ولاردىڭ جارقىن بەينەلەرى ساناڭا ساعىنىش بولىپ ورالادى. وتان ءۇشىن وت كەشكەن مايدانگەرلەردىڭ باتىرلىعى ەشقانداي ولشەمگە سىيمايدى, سوعىس ءورتىن باستان كەشكەندەردىڭ قاسىقتاي قانى قالعانشا ايقاسقان جانكەشتى ەرلىگىن ۇلىقتاۋدىڭ ءوزى بۇگىنگى جانە كەلەشەك ۇرپاقتىڭ پارىزى. قان مايداننان امان ورالعاندارىنىڭ ءوزى دە ومىرلەرىنىڭ سوڭىنا دەيىن العان جاراقاتتارىنان ارىلا الماي, جان ازابىن تارتقانى راس. بىراق, بەيبىت ءومىردىڭ ءباسىن بىلەتىن مايدانگەرلەر كورەر جارىعىم بار ەكەن دەپ, ومىرگە دەگەن ىڭكار كوزقاراسپەن عۇمىر كەشتى, كەلەشەك ۇرپاعى ءۇشىن توزىمدىلىك تانىتتى.
مايدانگەر الديار سالاماتوۆ تا وسىنداي ۇمىتۋعا بولمايتىن, ۇلىقتاۋعا لايىق جان. مۇنى ۇلى جەڭىستى جاقىنداتقان جاۋىنگەردىڭ كەنجە قىزى گۇلباباشتىڭ ۇيىندەگى اڭگىمەدەن اڭعاردىق. ءسوز تىزگىنىن قولعا العان الدەكەڭنىڭ قارىنداسى حامزە قۇلاعى ەستىڭكىرەمەگەنىمەن كوپ نارسەنى كوكىرەگىنە تۇيگەن, قارا سوزگە شەبەر ادام بولىپ شىقتى. مايدانگەر اعاسى تۋرالى اڭگىمەنىڭ ارناسىن ارىدەن باستادى.
ونىڭ ايتۋىنشا, الدياردىڭ اتاسى سادەن ءوز زامانىندا كوپكە ءسوزىن وتكىزگەن, ىقپالى جۇرگەن اۋقاتتى ادامداردىڭ ءبىرى بولعان. «سادەن سۇر» دەگەن ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىلى بايدىڭ بالاسى دەپ كەڭەس ۇكىمەتى بار بايلىعىن تارتىپ الىپتى. ۇلى سالاماتقا اتىشۋلى كامپەسكەدەن كەيىن جالعىز «سۇر ايعىر» عانا بۇيىرىپتى. ءسويتىپ, سۇرقيا ساياساتقا كونگىسى كەلمەي ءبىر جىلداي ەل كەزىپ, قاشىپ جۇرگەن ونى ۇكىمەتتىڭ قۇرىعى ۇزىن ەمەس پە, قولعا ءتۇسىرىپ, ون جىلعا سوتتاپ تىنادى. باسىندا تەمىر وزەنىنىڭ جوعارعى اعىسىنداعى يلينكا دەگەن جەردەگى تۇرمەدە ۇستاپ, ارتىنان قيىر شىعىسقا جەر اۋدارادى. «كەبىن كيگەن كەلمەيدى, كەبەنەك كيگەن كەلەدى» دەگەندەي, اسىل ازامات ايداۋدان امان-ەسەن ەلگە ورالادى. الايدا, 1942 جىلى ەڭبەك ارمياسىنا الىنىپ, ۆلاديۆوستوك ماڭىندا جۇمىس ىستەپ, اراعا ون شاقتى جىل سالىپ بارىپ كەلەدى. زايىبى ۇشتاپ ەكەۋىنەن دۇنيەگە كەلگەن ون ەكى بالانىڭ سول كەزدەگى تۇرمىستىڭ اۋىرپالىعىنان, ەل ىشىندە ەتەك العان ىندەتتەن كوپشىلىگى كوز جۇمىپ, ءتورت بالا عانا امان قالادى. ولار – ۇلدارى عازيز بەن الديار, قىزدارى مادەش پەن حامزە. انالارى ۇشتاپ ءبىر جەردەن ەكىنشى جەرگە قونىس اۋدارىپ, كوشىپ قونىپ ءجۇرىپ, ارقا ەتى ارشا, بورباي ەتى بورشا بولىپ بالالارىن اسىرايدى.
– ۇلكەن اعامىز عازيز ەلدەگى باي بالاسى دەگەن سىپسىڭ سوزدەن سەسكەنىپ, بوي تاسالاپ جامبىل وبلىسىنىڭ بۋرىلبايتال دەگەن جەرىنە كەتىپ, سول جاقتا جۇمىس ىستەيدى, ۇيلەنەدى. كوپ ۇزاماي اناسىن, باۋىرىن جانە قارىنداستارىن كوشىرىپ الادى. تەمىر اۋدانىندا 1925 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ءىنىسى الديار اۋەلگىدە كەڭقياق اۋىلىندا مەكتەپ ەسىگىن اشىپ, كەيىن 1939 جىلى مەكتەپتەگى وقۋىن جامبىل وبلىسىنىڭ بۋرىلبايتال اۋىلىندا جالعاستىرىپ, اياقتادى. اعاسى عازيز باستاپقىدا كومسومول, جۇمىسشىلار كووپەراتسياسىندا باستىق, بالىق قويماسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ەڭبەك ەتەدى. سوعىس باستالعاندا ءبىر بەدەلدى ادامنىڭ قولداۋىمەن اۋلەتتىڭ اسىراۋشىسى رەتىندە برون الىپ, قان قاساپ قىرعىننان امان قالادى. ال, الديار بولسا, ون التى جاسىندا ءوزى سۇرانىپ, مايدانعا اتتانادى, – دەپ ءسوزىن ساباقتادى حامزە اپاي. – تاعدىر تالايى اۋىر بولعان سادەن بايدىڭ ۇلى سالامات سوتتالىپ, جەر اۋدارىلىپ, ەڭبەك ارمياسىندا بولسا, ونىڭ ۇلكەن ۇلى عازيز دە قيت ەتسە بايدىڭ بالاسى دەگەن جالامەن ەكى رەت تۇرمەنىڭ ءدامىن تاتادى. ال, ءبىز اڭگىمەلەگەلى وتىرعان الديار سول كەتكەننەن ءبىر قالادا اسكەري دايىندىقتان ءوتىپ, كوپ كىدىرمەي سوعىسقا كىرەدى. جان الىپ, جان بەرىسكەن تالاي شايقاستارعا قاتىسادى. 1944 جىلدىڭ اياعىنا تامان بىرنەشە اۋىر جاراقات الىپ, گوسپيتالعا تۇسەدى. ول تۋرالى جازىلعان «ۆەچەرنيايا الماتى» گازەتىنىڭ سارعايعان بەتتەرىندەگى قازاق سسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى و.وگنەۆتىڭ «نا سۆەتە جيۆەت گۋلباباش» اتتى ماقالاسىندا جاۋىنگەردىڭ اۋىر جاراقات العان سوڭعى شايقاسى تۋرالى تومەندەگىدەي دەرەكتەر كەلتىرىلگەن.
وندا: «مينا جاقىن ماڭنان جارىلدى. ول جاراقاتتانىپ, ەسىنەن تانىپ قالدى. دالالىق گوسپيتالعا جەتكىزىلدى. ول جەردەن II ۋكراين مايدانى №68 موتومەحانيكالىق بريگاداسىنىڭ اتقىشتار ۆزۆودى كومانديرىنىڭ ورىنباسارى, ون توعىز جاسار الديار سالاماتوۆ ماسكەۋگە جەتكىزىلدى. بۇل 1944 جىلدىڭ اياعى بولاتىن. بالقاش ماڭىنداعى بۋرىلبايتال اۋىلىنا استانادان سولداتتىڭ ءۇشبۇرىشتى حاتى جونەلتىلدى. الديار تۋىسقاندارىنا ءوزىنىڭ اۋىر جاراقات العانىن, جاقسى گوسپيتالدا ەمدەلىپ جاتقانىن, بارلىق اۋىرتپالىقتار ارتتا قالعانىن حابارلادى. بىراق كوزىنەن ايىرىلعانى, وكپەسىندە مينانىڭ ءۇش جارىقشاعى قالعانى تۋرالى ءتىس جارمادى. دارىگەرلەر وعان بۇل جارىقشاقتاردى قازىر الۋعا بولمايتىنىن, ازىرگە مازالامايتىنىن ايتقان ەدى. جارالى جاۋىنگەر ەلگە ورالدى. ونىڭ كەۋدەسىندە گۆارديا بەلگىسى مەن ءۇشىنشى دارەجەلى «داڭق» وردەنى جارقىرايدى», دەپ جازىلعان.
– اكەمنىڭ سوعىستان جارالانىپ كەلسە دە ومىرگە قۇشتارلىعى مىقتى بولدى. ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا سىرتتاي وقۋعا ءتۇستى. ونى ۇزدىك اياقتاعاننان كەيىن شۇبارقۇدىق كاسىپشىلىگىندەگى ورتا مەكتەپتە تاريح پانىنەن ساباق بەردى. تەمىر ورتا مەكتەبىندە, قونجار بالالار ۇيىندە, كەڭەستۋ ورتا مەكتەبىندە ۇستازدىقتان ديرەكتورلىققا دەيىنگى ەڭبەك جولىنان ءوتتى. 1956-1979 جىلدارى شۇبارقۇدىقتاعى №2 ورتا مەكتەپتە وقۋ تاربيە جۇمىس جونىندەگى ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى, كەيىن ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ, جەمىستى قىزمەت ەتتى. انام الما ەكەۋى بەس بالانى ومىرگە اكەلىپ, تاربيەلەپ ءوسىردى. سونداي-اق, عازيز اعاسىنىڭ ۇلى مۇراتتى, نەمەرەسى جاناردى ءوز بالاسىنداي ماپەلەپ ءوسىرىپ, ات جالىن تارتىپ ازامات بولىپ قالىپتاسۋلارىنا قولعابىس جاسادى, دەيدى كەنجە قىزى گۇلباباش.
اڭگىمە اۋانىنان اڭعارعانىمىز, گۇلباباشتىڭ ەسىمىندە دە ءبىر سىر بار بولىپ شىقتى. ۋاقىت وتە كەلە مايدانگەردىڭ وكپەسىندە قالعان مينانىڭ جارىقشاقتارى مازالاي باستايدى. اۋەلگىدە وبلىستىق اۋرۋحانادا قان كەتۋىن توقتاتقان مەدبيكەلەر شالت قيمىلداۋعا بولمايتىنىن ەسكەرتەدى.ءتورت جىل وتكەن سوڭ جارىقشاقتارى تاعى باس كوتەرىپ, قيناي باستايدى. تۋبەركۋلەز بولۋى مۇمكىن دەپ دارىگەرلەر ەمدەلۋگە «بۋراباي» ساناتورياسىنا جولداما بەرەدى. وندا بۇل اۋرۋ ەمەس ەكەنى انىقتالىپ, الماتىعا قازاق كسر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ كلينيكالىق جانە ەكسپەريمەنتالدىق حيرۋرگيا ينستيتۋتىنا جولداما بەرەدى. مۇندا وعان اكادەميك الەكساندر سىزگانوۆ وپەراتسيا جاساپ, ءبىر جارىقشاقتى الىپ قولىنا ۇستاتادى. ارادا ون بەس جىل وتكەن سوڭ ەسكى جاراقاتى تاعى مازالايدى. بۇل جولى دا اكادەميك الەكساندر سىزگانوۆ وتا جاساۋ كەرەك دەگەن تۇجىرىمعا كەلەدى. وتە كۇردەلى وپەراتسيا ەكى ساعاتقا سوزىلادى. ءومىر مەن ءولىمنىڭ اراسىندا جاتقان مايدانگەر الديارعا بۇل وپەراتسيانى ا.سىزگانوۆتىڭ ءتول شاكىرتى, جاس حيرۋرگ باباش باباشەۆ جاسايدى. ول كەيىن دە بىرنەشە قايتارا كەلىپ, تەكسەرىلىپ جۇرەدى. باباش باباشەۆپەن اراسىنداعى سىيلاستىقتىڭ بەلگىسى رەتىندە قارت مايدانگەر كەنجە قىزىنىڭ اتىن گۇلباباش دەپ قويادى. سوعىس سالعان جاراقات الديار سالاماتوۆتى 58 جاسىندا اقىرى الىپ تىنادى.
– الديار اعام وتە ەڭبەكقور, باۋىرمال ازامات بولاتىن. مەنىڭ دە ينستيتۋت ءبىتىرىپ , مۇعالىم بولۋىما قولداۋ كورسەتتى. جالپى كىمگە بولسا دا قايىرىمدىلىق جاساۋعا ۇمتىلاتىن. ءىنىسى مۇرات سالاماتوۆ قازاق مۇناي ءوندىرىسىنىڭ بىلىكتى باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولدى. ومىردەن ەرتە كەتتى, – دەيدى حامزە اپاي.
– اعالارىم زامەر, وسەر ومىردەن وزدى. بالا-شاعالارى بار, ارالاسىپ تۇرامىز. اعام ونەر مۇناي سالاسىندا باسشى قىزمەتتە, اپام نۇريلا دارىگەر, مەن كوللەدجدە وقىتۋشى بولىپ جۇمىس ىستەيمىز. ءبارىمىز جوعارى ءبىلىم الدىق, وتباسىلىمىز, اعايىن-تۋىسقانمەن بىرلىگىمىز بەرىك. ءبىر قىزىعى اكەم بالالارىنا مايدانداس دوستارىنىڭ اتتارىن قويۋعا قۇمار بولدى. وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ, ولاردىڭ ءوزىن اجالدان قۇتقارىپ قالعان ساتتەرىن اڭگىمەلەپ وتىراتىن. ول ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەگى, كوپتەگەن وردەن-مەدالدىڭ يەگەرى بولدى. ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, قازاقستاننىڭ ەڭبەگى سىڭىرگەن مۇعالىمى اتاقتارىمەن ماراپاتتالدى. اكەم مارقۇم 9 مامىر – ۇلى جەڭىس كۇنىن ەرەكشە قاستەرلەيتىن. ءبىز ۇيقىدان ويانعاندا «جەڭىس كۇنى» ءانىن ەستيتىنبىز. ءوزى بىلدىرمەي قوناق بولمەگە بارىپ, كوزىنە جاس الاتىن, بىراق بىزگە بايقاتپاۋعا تىرىساتىن. مايدانداس دوستارى ەسىنە تۇسەتىن شىعار, سوندا دەپ ويلايمىز قازىر. مەن قازىر دە 9 مامىردا تەلەديداردى قوسىپ, «جەڭىس كۇنى» ءانىن تىڭدايمىن, وتباسىمىزبەن اكەم جاتقان شۇبارقۇدىق كاسىپشىلىگىنە بارىپ, باسىنا گۇل شوقتارىن قويامىز. ارۋاعىنا دۇعا باعىشتايمىز. بۇل جىل سايىنعى بۇلجىمايتىن داعدىمىز, – دەيدى گۇلباباش.
ءيا, سوعىس سالعان جارانىڭ ورنى تولمايدى. دەگەنمەن: «ورنىندا بار وڭالار» دەگەندەي, مايدانگەر اكە بەينەسى بالالارىنىڭ جۇرەگىندە ماڭگى ساقتالادى. «ءولى ريزا بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەن قاعيدانى ۇستانعان ۇرپاقتارىنىڭ بارلىعى دا ءوز جولدارىن تاپقان. ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا اكە-اتا ۇمىتىنە ادالدىقتان اينىماي, ءومىر كوشىندە وزىندىك ءىز قالدىرۋدا.
ساتىبالدى ءساۋىرباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقتوبە وبلىسى.
