قوعام • 26 قاراشا، 2019

باستى ۇستانىم – ادىلدىك، پاراساتتىلىق جانە سەنىم

1956 رەت كورسەتىلدى

سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى اليك شپەكباەۆپەن اڭگىمە

– اليك جاتقامباي ۇلى، سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياسات مەم­لەكەت­تىك ورگانداردىڭ قىزمەتى قوعام­نىڭ سەنى­مىن ارتتىرۋعا باعىتتالعانى بەل­گىلى. جالپى، بۇل جونىندە نە ايتاسىز؟

– ەلىمىزدە سىبايلاس جەمقورلىققا قار­سى كۇرەس حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاق­سارتۋعا با­عات­تالعان مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ما­ڭىز­دى ستراتەگيالىق باسىمدىعى بولىپ سانالادى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ەلى­مىزدىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جاڭا ستراتەگياسى قالىپتاستى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ ۇلت­تىق تاجىريبەسىنە الەم مويىنداعان حالىقا­را­لىق قاعيداتتار مەن ستاندارتتاردى ەنگىزۋ باستى شارتتاردىڭ ءبىرى.

قازىرگى تاڭدا اگەنتتىك ازاماتتار مەن مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى جەمقورلىق­تان قورعايتىن اشىق، كاسىبي جانە ءتيىمدى قۇقىق قورعاۋ ورگانى بولۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار قابىلداۋدا. ءبىزدىڭ ميسسيامىز – «قازاقستان حالقىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن سىبايلاس جەمقورلىقتى تۇبەگەيلى جويۋ». ونى ىسكە اسىرۋ جۇمىستىڭ جاڭا تاسىلدەرى مەن قۇرالدارىن قاجەت ەتەدى. سوندىقتان دا، ءبىز تاسىل­دەردى، قالىپتى جۇمىس ىستەۋدىڭ تۇتاس تىز­بەگىن وزگەرتۋدەمىز. جۇمىستىڭ بارلىق با­عى­تى وزگەرۋدە. ءبىز وزىق تاجىريبەگە سۇيەنە وتىرىپ، اگەنتتىكتە پاراساتتىلىق، پرەۆەنتسيا جانە سەرىكتەستىك دەپ اتالاتىن ءۇش جاڭا دەپارتامەنت قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىق. ءبىزدىڭ بارلىق باستامالارىمىز ايقىن قۇندىلىقتارىمىزدىڭ پريز­ماسى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل – ادىلدىك، پاراساتتىلىق جانە سەنىم.

بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى كەڭسەسىنىڭ قولداۋىمەن بيىل Transparency Kazakhstan جۇزەگە اسىرعان "قازاقستانداعى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ جاي-كۇيىنىڭ مونيتورينگى" زەرتتەۋىنىڭ مالىمەتتەرى ساۋالناماعا قاتى­سۋ­شىلاردىڭ جارتىسىنان استامى، ناقتى­راق ايتقاندا 54،4%-ى سىبايلاس جەم­­قور­لىق دەڭگەيىنىڭ تومەندەگەنىن كور­سەتتى. ساۋالناماعا قاتىسقان كاسىپكەر­لەردىڭ 76%-ى قازاقستاندا پارا بەرمەي، تەك قۇقىقتىق سالادا جۇمىس ىستەي وتىرىپ، ءوز بيزنەسىن دامىتۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيدى. ولاردىڭ پىكىرىنشە، سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيىن تومەندەتۋگە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى (72،4%)، ۇكىمەت (62،8%)، Nur Otan پارتياسى (54،7%) جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى (54،4%) ىقپال ەتۋدە.

سىبايلاس جەمقورلىقتى تۇبەگەيلى جويۋ جونىندەگى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسۋعا دايىن ازاماتتار سانى ارتۋدا. جىل سايىن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتكە جەمقورلىق فاكتىلەرى تۋرالى حابارلايتىن قوڭىراۋلار كوبەيۋدە. ماسەلەن، بيىلعى 10 ايدا اگەنتتىكتىڭ 1424 ءنومىرى بويىنشا call-ورتالىعىنا مۇنداي جاعدايلار بويىنشا 600-دەن اسا ادام حابارلاستى، بۇل تۇتاستاي 2018 جىلمەن سا­لىستىرعاندا 2 ەسەگە كوپ. ەگەر 2018 جىلى مۇنداي حابارلامالار بويىنشا 32 سوت­قا دەيىنگى تەرگەۋ قولعا الىنسا، بيىلعى 10 اي­دىڭ وزىندە قىلمىستىق ىستەردىڭ سانى 46-عا دەيىن جەتتى. مۇنى مەملەكەتتىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتىنا كورسەتىلىپ وتىرعان سەنىم دەڭگەيىنىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشى دەپ سانايمىن.

– باعدارىمىزدى ايقىندايتىن مىندەتتەر الدىمىزدا ايقىن كورىنىپ تۇرسا دا ءبىز وعان ەنجار، باياۋ ء«جۇزىپ» بارا جاتقان سياقتىمىز...

– ەۋروپا مەملەكەتتەرى سىبايلاس جەم­قورلىقتى نەعۇرلىم ازايتۋعا جۇزدەگەن جىل­دارىن سارپ ەتتى، بىراق ودان ءالى كۇن­گە دەيىن ەشكىم تولىق قۇتىلعان جوق. كوپ­تەگەن ەۋروپالىق ساراپشىلار جاسالىپ جاتقان شارالارعا قاراماستان، ەۋرو­پا­لىق وداقتاعى سىبايلاس جەمقورلىق ءبىز ويلاعاننان الدەقايدا اۋقىمدى ءارى تەرەڭ تارالعانى تۋرالى قورىتىندى جاساۋدا. جىل سايىن پاراقورلىق، قىزمەت بابىن اسىرا پايدالانۋ جانە ىسىراپشىلدىقتىڭ مىڭداعان وقيعاسى تەرگەلەدى. ءارتۇرلى سالالارداعى سىبايلاس جەمقورلىق تەك دامۋشى مەملەكەتتەردە عانا ەمەس، وزىق دامىعان ەلدەردىڭ وزىندە كەڭ تارالعانىن ايعاقتايتىن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ارنايى باياندامالارى مەن ەسەپتەرى، زەرتتەۋلەرى ءجيى جاريالانادى.

مەنىڭ ويىمشا، ءبىز سىبايلاس جەمقور­لىققا قاتىسى بار تۇلعالاردى جاۋاپقا تارتۋ تاجىريبەسىن قوعامدا پرەۆەنتسيا مەن پاراساتتىلىقتى دايەكتى دامىتۋمەن ۇتىمدى ۇيلەستىرۋدىڭ دۇرىس ستراتەگياسىن تاڭدادىق. ناتيجەلەر ايقىن كورىنۋدە. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ جىل سايىنعى «مەملەكەتتىك باسقارۋ ينديكاتورلارى» (The Worldwide Governance Indicators) زەرتتەۋىنە سايكەس قازاقستان «سىبايلاس جەمقورلىقتى باقىلاۋ» ينديكاتورى بويىنشا ءوز كورسەتكىشتەرىن ەداۋىر جاقسارتتى. IMD (IMD World Com­petitiveness Ranking) جاھاندىق باسە­كەگە قا­بى­لەتتىلىك رەيتينگىندە سىبايلاس جەم­قور­­لىق پەن پاراقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ين­­دي­كاتورى بويىنشا ەلىمىز تەك تمد ەل­­­­دەرى­­مەن عانا ەمەس، وڭتۇستىك كورەيا، يز­رايل، يسپانيا جانە ت.ب. مەملەكەتتەرمەن سا­­لىس­­­تىرعاندا جوعارى كورسەتكىشكە يە بولدى.

– سينگاپۋردىڭ سىبايلاس جەم­قور­لىق وقيعالارىن تەرگەۋ بيۋروسى سا­­لىس­تىر­مالى تۇردە از عانا ۋاقىتتا زور نا­تي­جەلەرگە قول جەتكىزدى. سىبايلاس جەم­­­قور­­لىققا قارسى كۇرەستىڭ وسى ۇلگى­سىن ءبىز­­دىڭ جاعدايعا بەيىمدەۋگە بولماي ما؟

– سينگاپۋردا قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارى­نىڭ قىزمەتكەرلەرى مەملەكەتتىك لاۋازىم­دارعا ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ جانە ولار­دى ءارى قاراي قىزمەت بابىندا ءوسىرۋدىڭ بەلگى­لى ءبىر كەزەڭىندە ماڭىزدى ءرول اتقارعان. قازاق­ستاندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا مۇنداي قۇزىرەت بەرۋگە ءالى ەرتەرەك. تۋرا­سىن ايتقاندا، ءبىز بۇعان ءالى دايىن ەمەس­­پىز. سونداي-اق اكىمشىلىك ءبولىنىس بىر­لىك­­­­تەرى وتە كوپ، ەسەسىنە تۇرعىندارىنىڭ سا­نى با­رىنشا از، قۇرلىقتاعى ۇلان-عا­يىر اۋماقپەن سالىستىرعاندا شاپ-شا­عىن ارال­دا ورنالاسقان ءبىر عانا قالا­نىڭ تۇر­عىن­دارىن بۇل جۇمىسقا تارتۋ دەڭ­گەيى مەن ۇيىمداستىرۋ تيىمدىلىگىنىڭ كوەففي­تسيەنتى ءبارىبىر جوعارى بولاتىنىن ەسكەرگەن ءجون.

ءار ەلدىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرى مەن ايىرما­شى­لىقتارى بار. قازاقستان سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيى تومەن مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتكەن ۇستانىمدار مەن قاعيداتتاردى، امبەباپ تەتىكتەر مەن قۇرالداردى بەلسەندى قولدانا باستادى. الايدا، اتقارىلعان جۇمىستارعا كوڭىل توعايتىپ وتىرۋعا بولمايدى. كەڭ اۋقىمدى اۆتوماتتاندىرۋ ۇدەرىسى مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ سالا­سىنداعى جەمقورلىقتى تورتتەن ءۇش دەڭ­گەيىنە دەيىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەردى. ازاماتتاردىڭ سوت تورەلىگىنە قولجەتىم­دىلىگى ءبىرشاما ارتتى. مەملەكەتتىك اپپارات­تى جەمقور شەنەۋنىكتەردەن تياناق­تى تۇردە تازارتۋ سوڭعى جىلداردا سىباي­لاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشى­لىق­تارىنىڭ تۇراقتى تومەندەۋىن بايقاتادى. قازاق­ستاندىقتاردىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىناسى وزگەرۋدە. ياعني، جۇمىسىمىزدىڭ ستراتەگيالىق باعىتى دۇرىس قويىلعان.

– سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قي­مىلدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى تاقى­رىبى قوزعالعاندا تاياۋ ارادا زاڭنا­ماعا قانداي ەلەۋلى وزگەرىس ەنگىزىلەدى جانە ول بىزگە نە بەرەدى دەگەن ساۋالداردى اينا­لىپ وتە المايمىز. وسى تۋرالى بايان­داپ بەرسەڭىز.

– بيىل 20 مامىردا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل بويىنشا جۇمىستاردىڭ تيىم­دىلىگىن ارتتىرۋ تۋرالى جينالىس وت­كىزىپ، باعىنىشتى قىزمەتكەرى سىباي­لاس جەمقورلىق قىلمىس جاساعانى ءۇشىن مەم­لەكەتتىك ورگاننىڭ ءبىرىنشى باسشى­لارى­­نىڭ جۇمىستان كەتۋى ينستيتۋتىن ەنگىزۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەنىن بىلەسىزدەر. ءدال قازىر وسى نورمانى ىسكە اسىرۋدىڭ ناقتى تەتىكتەرى ايقىندالعان زاڭ جوباسى پرەزيدەنت اكىم­­شىلىگىنىڭ قاراۋىندا جاتىر. ول بو­يىنشا، ەگەر مەملەكەتتىك ورگاننىڭ لاۋازىمدى تۇلعاسى سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىسى بويىنشا سوتتالسا، ونىڭ تىكەلەي باسشىسى جەكە باسىمەن جاۋاپ بەرەتىن بولادى. ەگەر بۇل جاعداي اكىمشىلىك مەم­لەكەتتىك قىزمەتشىگە جاتاتىن باسشىدا بولسا، وندا ول جۇمىستان شىعارۋعا دەيىن­گى تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلا­دى. سونىمەن قوسا، مەملەكەتتىك ورگان باس­­شىلارىنىڭ وزىنە باعىنىشتى قىز­مەت­­كەرلەر تاراپىنان سىبايلاس جەم­قور­لىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتارىن ەسكەرتۋ مىندەتى ەنگىزىلۋدە. بۇل شارالاردى قابىل­داماعانى ءۇشىن تارتىپتىك جاۋاپكەر­شىلىك قاراستىرىلعان.

ازاماتتاردى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلعا جۇمىلدىرۋدى كۇشەيتۋ­دىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى جەمقورلىق فاكتىلەرى تۋرالى حابارلاعانى ءۇشىن ازاماتتاردى كوتەرمەلەۋ جۇيەسىن وزگەرتۋ بولماق. ەگەر قازىرگى تاڭدا مۇنداي جاعدايداعى كوتەرمەلەۋدىڭ جوعارى سىياقىسى 250 مىڭ تەڭگە بولسا، تاياۋدا بۇل سوما بىرنەشە ميلليونعا ارتادى. وسى رەتتە، اگەنتتىكتىڭ ىقپالىمەن جاقىندا مەملەكەتتىك قىز­مەتشىلەرگە جۇمىس ورنىنا سمارتفون الىپ كىرۋگە قايتادان رۇقسات بەرىلەتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، بۇل جۇمىستىڭ، اسىرەسە ازاماتتارمەن قارىم-قاتىناس ماسەلەلەرىنىڭ جىلدامدىعىن ءبىرشاما ارتتىرادى.

سونىمەن قاتار سىبايلاس جەمقور­لىق­تىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن جويۋ، اتاپ ايتقان­دا، ەكونوميكاداعى مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىن قىسقارتۋعا، قولما-قول اقشانىڭ اينالىمىن ازايتۋعا، مەملەكەتتىك قىزمەت­شىلەردىڭ ەڭبەكاقىسىن ءبىرشاما ارتتىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ولارعا باعىنىستى ۇيىمداردى وڭتاي­لاندىرۋعا قاتىستى جۇمىستار جالعا­سادى. اگەنتتىكتە، ەكونوميكالىق تەرگەۋ قىزمەتى مەن وزگە دە باقىلاۋ-قاداعالاۋ ورگاندارىندا جۇرگىزىلگەن شتات سانىن وڭتايلاندىرۋدىڭ ءوزى بيزنەسكە قىسىمدى ءبىرشاما ازايتتى.

اگەنتتىك سىبايلاس جەمقورلىق دەڭ­گەيىن ءبىرشاما تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن باسقا دا زاڭنامالىق شارالارعا باستامالار جاسادى. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ باستىلارى – زاڭسىز بايۋعا ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزۋ، بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ كىرىستەرى مەن شىعىستارى تۋرالى دەكلاراتسياسىن جاريا­لاۋ مىندەتى، سونداي-اق Integrity Testing/Check نەمەسە كاسىبي ساتىلماۋشىلىققا تەكسەرۋ ينستيتۋتىن ەنگىزۋ.

جالپى، ءبىز سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتقا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنگىزۋ­گە مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا «ناۆيگاتسيا­لىق» تەحنولوگيالاردى مەڭگەرە باستادىق. اڭگىمە كريمينولوگيالىق قىرىنان باس­قا دا سان الۋان اسپەكتىلەرى بار وسىناۋ كۇردەلى الەۋمەتتىك ىندەتتەن مەملە­كەت پەن قوعامدى قۇتقارۋ جولىنداعى اۋقىم­دى جانە جۇيەلى جۇمىس تۋرالى بولىپ وتىر. وسى ورايدا، ءبىزدىڭ جۇمىستاردى ۇيىم­داستىرۋعا جاڭا تاسىلدەر قاجەت بولدى. بۇل جازانىڭ بۇلتارتپاي قولدا­نى­لۋ قاعيداسىنىڭ قۇنسىزدانعانىن بىل­دىرمەيدى، بىراق جەمقورلارعا قارسى كۇرەس سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل­دىڭ باسقا دا تاسىلدەرى مەن فورمالارىن كەيىنگە ىسىرماۋعا ءتيىس. سونداي-اق قازىر اگەنتتىكتىڭ شتات سانىنىڭ 80%-تەن استامى جەدەل-تەرگەۋ بولمشەلەرىنە جانە تەك 10% عانا پرەۆەنتسيا سالاسىنا تيەسىلى. ەىدۇ ەلدەرىندە ءبارى كەرىسىنشە.

بۇگىنگى تاڭدا جەمقورلىققا قارسى مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ، مونيتورينگ جاساۋ، جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن انىقتاۋ جانە جويۋ، جەمقورلىققا قارسى كۇرەسكە قوعامدى كەڭىنەن تارتۋ مىندەتتەرى الدىڭعى قاتارعا شىعۋدا.

سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن سىرتقى تالداۋ قورىتىندىلارى بويىنشا ءبىز بەرگەن ۇسىنىستاردىڭ نەگىزىندە تەك بيىلدىڭ وزىندە 37 نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىگە ناقتى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. بۇگىنگى تاڭدا اگەنتتىك كولەمدى بيۋدجەتتىك قاراجات بولىنەتىن ۇيىمدارعا – كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورعا، ورتالىق ورگانداردىڭ كوميتەت­تەرى مەن اكىمدىكتەرگە باسا نازار اۋداراتى­نىن اتاپ وتكىم كەلەدى. تەك سوڭعى ءبىر جارىم جىلدا وبلىس اكىمدەرىنىڭ 3 ورىن­با­سارى، 2 جاۋاپتى حاتشى، 7 كوميتەت تور­­اعاسى مەن ونىڭ ورىنباسارلارى قىل­مىس­تىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى.

– جاڭا وزگەرىستەردىڭ بارىنە ساق­تىقپەن قاراۋ تاڭسىق ەمەس. اڭگىمە سى­باي­لاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل بويىنشا جۇمىستى ۇيىم­داس­تىرۋداعى تاسىلدەردىڭ تۇبەگەيلى وزگەرۋى تۋرالى بولىپ وتىر. قازىر «سى­باي­لاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت­تەن قورقۋدى قويدى» دەگەن سوزدەر تارالۋدا. ءسىز بۇل تۋرالى نە ايتاسىز؟

– مەن بۇل سۇراقتارعا جوعارىدا جارتىلاي جاۋاپ بەرىپ ءوتتىم. كونە زاماننىڭ كورنەكتى ويشىلى سۋن-تسزى «سوعىس دەگەنىمىز – ايلا-شارعىنىڭ جولى، ول جەڭگەن­دەردىڭ جوعارى اسكەري ونەر كور­سەت­كەنىن بىلدىرمەيدى. ەڭ قيىنى ءارى ماڭىز­دىسى – قارسىلاستىڭ شابۋىلىنا جول بەرمەۋ» دەگەن ەكەن. ءوز حالقىمىزعا قارسى «سوعىس» بىزگە كەرەك ەمەس...

جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەردىڭ تاعى ءبىر توبىن تۇرمەگە توعىتساق تا، ءبىز جەم­قورلىققا توتەپ بەرە المايمىز. ول ودان سايىن قيتۇرقىلانىپ، جاڭاشا تۇر­لەنە تۇسەدى... مەنىڭ ويىمشا، بىزگە سى­باي­لاس جەمقورلىق قىلمىستارىنىڭ ال­دىن الۋ، وعان جول بەرمەۋ ماڭىزدى ماسەلە. ادامدى تۇرمەگە توعىتۋ ماقسات ەمەس، كەرىسىنشە ءبىز ول ادامدى وسى قاۋىپتى قادامنان قورعاپ، جەمقورلىققا بەيىمدىك­تى مۇمكىن ەمەس نەمەسە ءمانسىز ەتۋگە تىرىسۋىمىز كەرەك. قوعامنىڭ كەز كەلگەن مۇشەسىنىڭ قاسىرەتى ونىڭ قانشالىقتى تۇسىنگەنىنە قاراماستان، بارلىق قوعامعا مورالدىك سوققى بەرەدى.

ونىڭ ۇستىنە، ءبىز قوعامدا قورقىنىش تۋدىرۋدان اۋلاقپىز. جەكەلەگەن ازا­مات­تاردىڭ ساناسىندا بەلگىلى ءبىر پىكىرگە يە بولسا دا، بۇل كۇماندى ءارى قارابايىر كورىنەدى. ال تاريحي ساناعا جۇگىنسەك، قازاق حالقى ءاردايىم سەنىمگە سۇيەنگەن. ءبىز­دىڭ نەگىزگى كۇش-جىگەرىمىز جەمقورلىقتى بول­دىرماۋعا، بولا قالعان جاعدايدا ونى ادامعا بارىنشا ءتيىمسىز ەتۋگە باعىتتالعان. سوندىقتان ءبىز تابىستى مەملەكەتتەردىڭ باسىم بولىگىندە سىنالعان جۇمىستىڭ تاسىلدەرى مەن فورمالارىن قارقىن­دى ەنگىزە باستادىق. ولار ءبىز بوي تۇزەيتىن ەل­­دەر­دىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى سايا­ساتىنىڭ نەگىزىنە اينالعان.

– سىزدەر پاراساتتىلىق ۇعىمىن ىلگەرى­لەتۋ بويىنشا جۇمىستى اگەنت­تىكتىڭ شەشۋشى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەدىڭىزدەر جانە ءتيىستى دەپارتامەنت قۇردىڭىزدار...

– زاڭدى مۇلتىكسىز ورىنداۋدىڭ استارىندا ونىڭ رۋحىن ءتۇسىنىپ، پايىمداۋ جاتىر. ادام تەك تاپسىرىلعان الگوريتم شەگىندە عانا جۇمىس ىستەيتىن ماشينادان وسى قابىلەتى ارقىلى ەرەكشەلەنەدى. تەك زاڭنىڭ رۋحى عانا قانداي دا ءبىر ارەكەتتىڭ كوڭىلگە قونىمدىلىعىن ايقىندايدى. ءبىز ادامگەرشىلىك قۇندىلىعىنسىز زاڭعا قۇرمەت بولۋى مۇمكىن ەمەس دەپ سانايمىز. پاراساتتىلىق دەگەنىمىزدىڭ ءوزى نە؟ بۇل ار-ۇيات، ادالدىق جانە اقشاعا ساتىلماۋ سەكىلدى جەكە قاسيەتتەرمەن سيپاتتالاتىن جان تازالىعى. ول ادامنىڭ ءمىنسىز مىنەز-ق ۇلىعىنان، ادالدىعى مەن تەكتىلىگىنەن كورىنەدى. پاراساتتى ادامعا تەرەڭ كوزقاراس پەن ىشكى جوعارى مادەنيەت، زاڭعا، ەتيكالىق جانە مورالدىك ەرەجەلەرگە قۇرمەت ءتان. بۇل جونىندە تاياۋدا تانىمال رەجيسسەر ەرمەك تۇرسىنوۆ وزىنە «سىبايلاس جەمقورلىق دەگەن نە؟» دەگەن سۇراق قويىپ، وعان «بۇل مادەنيەتسىزدىكپەن جانە ادامگەرشىلىكسىزدىكپەن كۇرەس» دەپ قىسقا ءارى نۇسقا جاۋاپ بەرگەن بولاتىن.

– قازىر سىبايلاس جەمقورلىقتان گورى پاراساتتىلىق تۋرالى كوبىرەك اي­تى­لا باستادى. اگەنتتىك قىزمەت­كەر­لەرى­نىڭ باسقا مەملەكەتتىك ورگان­دارعا با­رىپ ناقتى سىبايلاس جەمقور­لىق تاۋە­­كەل­­دەرىن ساراپتاۋ مەن جويۋ­دىڭ ور­نى­نا «قانە، سىزدەردىڭ پاراساتتى­لىق­تا­رى­­­ڭىز­دى كورەيىك...» دەپ تۇرعانى ەلەستەيدى...

– بىرىنشىدەن، «پاراساتتىلىق» تەر­مينى­نىڭ باسقا دا قىرى بار. اعىلشىن ءتىلى سوز­دىگىندە integrity (پاراساتتىلىق) ءسوزى تۇتاستىقتى بىلدىرەدى. سوندىقتان ەگەر مەدي­تسينالىق تەرمينولوگيانى قول­دا­ن­اتىن بولساق، كەز كەلگەن جۇيەنىڭ باس­تاپقى كۇيىن زەرتتەپ، جالپى سكرينينگ وتكىزۋ ارقىلى ءبىز ونىڭ يممۋنيتەتىنە قاۋىپ توندىرەتىن اۋرۋدىڭ انىق جانە كۇشتى وشاقتارىن، سونداي-اق ەمدەۋدى قاجەت ەتەتىن ب ۇلىنگەن ورگاندارىن ناقتى انىقتاي الامىز. ەكىنشىدەن، حالىقارالىق تاجىريبەدە «بىلىمدەگى پاراساتتىلىق»، «مەديتسيناداعى پاراساتتىلىق»، «سوت جۇ­يەسىندەگى پاراساتتىلىق»، «بيزنەستەگى پاراسات­تىلىق» دەگەن تۇسىنىكتەر ءبىرشاما كەڭ تارالعان. ەىدۇ سىبايلاس جەمقور­لىققا كەرەعار ۇعىمدى، ياعني قۇقىعىن اسىرا پايدالانۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قابىلدانعان ساياساتتىڭ كۇشتى جانە ءالسىز جاقتارى رەتىندە سيپاتتالاتىن پاراساتتىلىقتى باعالاۋدى ءبىرشاما ءتيىمدى دەپ تانىدى. ۇشىنشىدەن، سول ەىدۇ ساراپشىلارى پاراساتتىلىقتى سىبايلاس جەمقورلىققا قاراعاندا ەداۋىر سىندارلى جانە جاعىمدى تۇسىنىك، ءبىرشاما جوعارى دەڭگەيدەگى تۇجىرىمداما دەپ سانايدى. مۇنىمەن كەلىسپەۋ مۇمكىن ەمەس. پاراساتتىلىقتى زەرتتەۋ ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىككە شاقىرادى.

پاراساتتىلىق قوعامدىق كوزقاراستار­دىڭ باسىمدىعىنا باعىتتالعان مەملەكەت­تىك باسقارۋدىڭ بارلىق زاماناۋي جۇيەسىنىڭ ىرگەتاسى. اڭگىمە ازاماتتاردىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جوعارى مادەنيەتى مەن ءتيىستى قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسى تۋرالى بولىپ وتىر. ەىدۇ ساياساتى دا وسىعان سايادى. مۇنسىز اۋقىمدى الەۋمەتتىك وز­گەرىستەر جۇزەگە اسپايدى. پاراساتتىلىق ءبىزدىڭ اشىق ءارى ادىلەتتى قوعامعا قادام باسۋىمىزعا كەدەرگى بولاتىن بارلىق نارسەگە تۇبەگەيلى قارسىلىقتى بىلدىرەدى. ءبىز مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اشىقتى­عىن، ايقىندىلىعىن جانە ەسەپتىلىك دەڭ­گەيىن كورسەتەتىن مەملەكەتتىك ورگاندار­دىڭ جاريا پاراساتتىلىق رەيتينگىن انىقتاۋ ادىستەمەسىن ازىرلەۋدى العاشقى قادام رەتىن­دە قاراستىرۋدامىز. پاراساتتىلىق مەم­لەكەتتىك قىزمەتشىلەر باسشىلىققا الاتىن ادامگەرشىلىك قۇندىلىعىنا اي­نالۋى ءتيىس. ارينە، تەك ولارعا عانا ەمەس، ما­سەلەن، جەكەلەگەن ۇلتتىق كومپانيا­لار­دا كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا پاراسات­تى­­لىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءتيىمدى قۇرا­لى­نىڭ بىرىنە اينالۋعا ءتيىستى تاۋەلسىز كوم­پلاەنس-قىزمەتتەرى جۇمىستارىن باستادى.

– پاراساتتىلىق دەپارتامەنتىنەن باس­قا ءسىز سەرىكتەستىك دەپارتامەنتىن قۇر­­دىڭىز. تاعى دا اتاۋ تۋرالى سۇرا­ساق. بۇل سانگە ىلەسۋ مە الدە جاڭا ترەند پە؟

– جالپى، جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي، اگەنتتىكتىڭ قۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋ بارىسىندا الدىن الۋ، اعارتۋ جانە قىل­مىس­تىق-قۇقىقتىق سيپاتتاعى شارالاردى ۇتىمدى ۇيلەستىرگەن شەتەلدىك سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ورگانداردىڭ ءبىرشاما تابىستى ۇلگىلەرىن نەگىزگە ال­دىق. بۇل – قازاقستاننىڭ سىبايلاس جەم­قورل­ىققا قارسى جاڭا ستراتەگياسىنىڭ شەشۋ­شى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن مەملەكەت پەن قوعامنىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىك­تىرۋگە قاجەتتى شارت. سەرىكتەستىك مۇد­دەلەر مەن ماقساتتاردىڭ سايكەستىگى نەگىزىندەگى بىر­لەسكەن قىزمەتتىڭ جوعارى قارقى­نىن بىل­دى­رەتىندىكتەن، ادەپكى ىنتىماقتاس­تىق پەن ءوزارا ارەكەتتەستىككە قاراعاندا الدە­قايدا ناتيجەلى بولادى. سەرىكتەستىك دەگەنى­مىز، بۇل – ورتاق جاۋاپكەرشىلىك پەن بىر­لەسكەن دامۋ. ءبىز ءوز قىزمەتىمىزدە ۇكى­­مەت­تىك ەمەس سەكتوردىڭ، بيزنەس-قوعام­داس­­تىق­تىڭ جانە ساراپشىلاردىڭ قارىم-قابى­لەتىنە سۇيەنەمىز. سىبايلاس جەمقور­لىق­قا قارسى ءىس-قيمىل سالاسىنداعى جانە پارا­سات­تىلىق مادەنيەتىن ناسيحاتتاۋداعى جۇمى­سى­مىزدىڭ العا باسۋى وسىنىڭ اي­عاعى. ءبىز قوعامداستىقتىڭ ءبىزدىڭ جۇمىس­قا قىزى­عۋ­شىلىعى مەن جۇمىلۋىن ءبىر­شا­ما كۇ­شەيتىپ، ءوزارا ىقپالداستىقتىڭ جاڭا دەڭ­گەيىنە شىعارعانىمىزدى ماقتان تۇتا­مىز. ءبىزدىڭ ارنايى مونيتورينگتىك توپ­تار (ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندەگى قوعام بەل­سەن­دىلەرى)، سىبايلاس جەمقورلىققا قار­سى ءبىرىنشى مەديا ورتالىق، «جاڭارۋ» قوعام­دىق بىرلەستىگى، «قازاقستاندا پارلا­مەن­­تا­­ريزمدى دامىتۋ قورى» قق، Nur Otan پار­­تيا­سىنىڭ جاستار قاناتى، پارا­سات­تى­لىق مادەنيەتى بويىنشا لەكتورلار پۋلى سەكىل­دى جانە ت.ب. سەنىمدى سەرىك­تەس­تەرىمىز بار.

بۇل رەتتە ءبىزدىڭ 2015-2025 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ستراتەگيا­سىن جۇزەگە اسىرۋعا سىرتتاي ساراپتاۋ مەن باعالاۋ جۇرگىزەتىن ارنايى مونيتورينگ توبىمەن بىرلەسكەن جۇمىسىمىزدى اتاپ وتۋگە بولادى. وعان تانىمال قوعام قاي­رات­كەرلەرى مەن ساراپشىلار كىردى. وڭىرلەردى قوسا العاندا، بۇل جۇمىسقا 3 مىڭ­عا جۋىق ادام تارتىلعان. ءبىز ولارعا كوپ­تەگەن يگى باستامالارى ءۇشىن ريزامىز.

وزگەرىستەر درايۆەرىنىڭ لەگىنە ءبىزدىڭ «ادالدىق الاڭى» جوباسى دا كىرەدى، ونىڭ اياسىندا «Protecting business and invest­ments» جانە «ادال جول»، «سانالى ۇرپاق» باستامالارى ىسكە اسىرىلۋدا. بۇل جوبا تۇرمىستىق سىبايلاس جەمقور­لىق­تى جويۋعا جانە ءتۇرلى سالاداعى جەم­قورلىق تاۋەكەلدەرىن بولدىرماۋعا باعىت­تالعان. ماسەلەن، الەۋمەتتىك نىساندار مەن ينفراقۇرىلىم بيۋدجەتىن پايدالانۋ تيىم­دىلىگىن باعالاۋ ماقساتىندا «پار­لا­مەنتاريزمدى دامىتۋ قورى» قق باس­تاماسى­مەن جانە نيدەرلاند ەلشىلىگىنىڭ قار­جى­لىق قولداۋىمەن «اشىق بيۋدجەتتىڭ ين­تە­راكتيۆتى كارتاسى» (www.publicbudget.kz) ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە ەنگىزىلدى.

ءبىر جىلدان دا از ۋاقىتتا «ادالدىق الاڭى» جوباسىنىڭ باستاماسىمەن ەلىمىزدە 686 open space كەڭىستىگى، 70 سەرۆيستىك اكىم­دىگى اشىلدى. بۇل – تۇتىنۋشىعا شىنايى باعدارلانعان مەملەكەتتىك سەرۆيسكە ءوتۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستىڭ باسى عانا. مەن تەك ءبىر-ەكى مىسال كەلتىر­دىم. قالاي بولعاندا دا، اگەنتتىك قۇرىلى­مىندا پاراساتتىلىق جانە سەرىكتەستىك دەپارتامەنتتەرىنىڭ پايدا بولۋىن قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءۇشىن مۇلدەم تىڭ وقيعا دەپ باعالاۋعا بولا­دى. بۇل – ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزداعى باسىم­دىقتاردىڭ اجەپتاۋىر وزگەرگەنىنىڭ كورى­نىسى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل سالاسىندا تۇبەگەيلى بەتبۇرىس پاي­­دا بولعانىنىڭ باستاپقى بەلگىلەرى. تۇر­عىن­داردىڭ بۇل ىندەتكە قاتىناسى وزگەرىپ، سىبايلاس جەمقورلىققا بايلانىستى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ سانى ازايىپ كەلەدى. دەمەك، ءبىزدىڭ باعىتىمىز دۇرىس.

– ال سالادا ازاماتتاردىڭ وتىنىش­تەرى­­مەن قانداي وزگەرىستەر پايدا بولدى؟

– پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ شارالارى قابىلدانۋدا. اتاپ ايتقاندا، ازا­ماتتاردىڭ وتىنىشتەرىن قاراۋ تاسىلدەرى تۇبەگەيلى قايتا قارالدى. ءبىزدىڭ ماقسات – اگەنتتىككە شاعىمدانعان ءار ازاماتتىڭ ءۇنىن ەستۋ جانە ءتىپتى ماسەلە ءبىزدىڭ قۇزىرەتىمىزگە كىرمەيتىن جاعدايدا دا كومەكتەسۋگە تىرىسۋ. مەن ازاماتتاردى اپتا سايىن، ال مەنىڭ ورىنباسارلارىم كۇن سايىن قابىلدايدى. باسقا قالانىڭ تۇرعىندارىن قابىلداۋ ىڭعايلىلىق ءۇشىن ۆيدەوبايلانىسى ار­قى­لى جۇزەگە اسىرىلادى، بۇل ولاردىڭ ۋا­قىتى مەن جول شىعىندارىن ۇنەمدەيدى.

اگەنتتىكتىڭ قىزمەتكەرلەرى ازاماتتىق سەكتورداعى ءبىزدىڭ سەرىكتەستەرىمىزبەن بىر­لەسىپ، سونداي-اق «حالىق زاڭگەرى» اتاۋىنا يە بولعان اۋقىمدى ءتۇسىندىرۋ ناۋقا­نى ار­قىلى حالىققا قۇقىقتىق كومەك كور­سەتۋ ءۇشىن اۋىلدارعا بارۋدى باستادى. اگەنت­تىك­تىڭ 1424 سall-ورتالىعىنىڭ وپەراتورلارى ازا­­مات­­تاردىڭ شاعىمدارىن تاۋلىك بويى قا­بىل­­دايدى. الەۋمەتتىك جەلىدەگى كەرى بايلا­نىس تۇ­راقتى نەگىزدە قامتاماسىز ەتىلەدى. ءبىز ءار ساۋال­دى، ءار ءوتىنىشتى جان-جاقتى تال­قى­لاپ، ونداعى ماسەلەنى شەشۋگە تىرىسامىز. 3 مىڭ­نان استام ازاماتتىڭ بۇزىلعان قۇ­قىق­تارىن قالپىنا كەلتىرۋ وسىنىڭ ايقىن دالەلى.

 

اڭگىمەلەسكەن

جولدىباي بازار،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اسىل اعانىڭ شاراپاتى

رۋحانيات • كەشە

قۇيماقۇلاق

رۋحانيات • 26 قازان، 2021

قوعامنىڭ بىتەۋ جاراسى

قوعام • 26 قازان، 2021

گاز باعاسى نەگە قىمبات؟

ايماقتار • 26 قازان، 2021

فرانتسيا تىزگىنى ءۇشىن تايتالاس

ساياسات • 26 قازان، 2021

ەربوسىن ۇلىن اۋىر سىناق كۇتىپ تۇر

كاسىپقوي بوكس • 26 قازان، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار