– اليك جاتقامباي ۇلى, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياسات مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتى قوعامنىڭ سەنىمىن ارتتىرۋعا باعىتتالعانى بەلگىلى. جالپى, بۇل جونىندە نە ايتاسىز؟
– ەلىمىزدە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا باعاتتالعان مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى ستراتەگيالىق باسىمدىعى بولىپ سانالادى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ەلىمىزدىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جاڭا ستراتەگياسى قالىپتاستى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ ۇلتتىق تاجىريبەسىنە الەم مويىنداعان حالىقارالىق قاعيداتتار مەن ستاندارتتاردى ەنگىزۋ باستى شارتتاردىڭ ءبىرى.
قازىرگى تاڭدا اگەنتتىك ازاماتتار مەن مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى جەمقورلىقتان قورعايتىن اشىق, كاسىبي جانە ءتيىمدى قۇقىق قورعاۋ ورگانى بولۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار قابىلداۋدا. ءبىزدىڭ ميسسيامىز – «قازاقستان حالقىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن سىبايلاس جەمقورلىقتى تۇبەگەيلى جويۋ». ونى ىسكە اسىرۋ جۇمىستىڭ جاڭا تاسىلدەرى مەن قۇرالدارىن قاجەت ەتەدى. سوندىقتان دا, ءبىز تاسىلدەردى, قالىپتى جۇمىس ىستەۋدىڭ تۇتاس تىزبەگىن وزگەرتۋدەمىز. جۇمىستىڭ بارلىق باعىتى وزگەرۋدە. ءبىز وزىق تاجىريبەگە سۇيەنە وتىرىپ, اگەنتتىكتە پاراساتتىلىق, پرەۆەنتسيا جانە سەرىكتەستىك دەپ اتالاتىن ءۇش جاڭا دەپارتامەنت قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىق. ءبىزدىڭ بارلىق باستامالارىمىز ايقىن قۇندىلىقتارىمىزدىڭ پريزماسى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل – ادىلدىك, پاراساتتىلىق جانە سەنىم.
بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى كەڭسەسىنىڭ قولداۋىمەن بيىل Transparency Kazakhstan جۇزەگە اسىرعان "قازاقستانداعى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ جاي-كۇيىنىڭ مونيتورينگى" زەرتتەۋىنىڭ مالىمەتتەرى ساۋالناماعا قاتىسۋشىلاردىڭ جارتىسىنان استامى, ناقتىراق ايتقاندا 54,4%-ى سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيىنىڭ تومەندەگەنىن كورسەتتى. ساۋالناماعا قاتىسقان كاسىپكەرلەردىڭ 76%-ى قازاقستاندا پارا بەرمەي, تەك قۇقىقتىق سالادا جۇمىس ىستەي وتىرىپ, ءوز بيزنەسىن دامىتۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيدى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيىن تومەندەتۋگە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى (72,4%), ۇكىمەت (62,8%), Nur Otan پارتياسى (54,7%) جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى (54,4%) ىقپال ەتۋدە.
سىبايلاس جەمقورلىقتى تۇبەگەيلى جويۋ جونىندەگى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسۋعا دايىن ازاماتتار سانى ارتۋدا. جىل سايىن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتكە جەمقورلىق فاكتىلەرى تۋرالى حابارلايتىن قوڭىراۋلار كوبەيۋدە. ماسەلەن, بيىلعى 10 ايدا اگەنتتىكتىڭ 1424 ءنومىرى بويىنشا call-ورتالىعىنا مۇنداي جاعدايلار بويىنشا 600-دەن اسا ادام حابارلاستى, بۇل تۇتاستاي 2018 جىلمەن سالىستىرعاندا 2 ەسەگە كوپ. ەگەر 2018 جىلى مۇنداي حابارلامالار بويىنشا 32 سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ قولعا الىنسا, بيىلعى 10 ايدىڭ وزىندە قىلمىستىق ىستەردىڭ سانى 46-عا دەيىن جەتتى. مۇنى مەملەكەتتىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتىنا كورسەتىلىپ وتىرعان سەنىم دەڭگەيىنىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشى دەپ سانايمىن.
– باعدارىمىزدى ايقىندايتىن مىندەتتەر الدىمىزدا ايقىن كورىنىپ تۇرسا دا ءبىز وعان ەنجار, باياۋ ء«جۇزىپ» بارا جاتقان سياقتىمىز...
– ەۋروپا مەملەكەتتەرى سىبايلاس جەمقورلىقتى نەعۇرلىم ازايتۋعا جۇزدەگەن جىلدارىن سارپ ەتتى, بىراق ودان ءالى كۇنگە دەيىن ەشكىم تولىق قۇتىلعان جوق. كوپتەگەن ەۋروپالىق ساراپشىلار جاسالىپ جاتقان شارالارعا قاراماستان, ەۋروپالىق وداقتاعى سىبايلاس جەمقورلىق ءبىز ويلاعاننان الدەقايدا اۋقىمدى ءارى تەرەڭ تارالعانى تۋرالى قورىتىندى جاساۋدا. جىل سايىن پاراقورلىق, قىزمەت بابىن اسىرا پايدالانۋ جانە ىسىراپشىلدىقتىڭ مىڭداعان وقيعاسى تەرگەلەدى. ءارتۇرلى سالالارداعى سىبايلاس جەمقورلىق تەك دامۋشى مەملەكەتتەردە عانا ەمەس, وزىق دامىعان ەلدەردىڭ وزىندە كەڭ تارالعانىن ايعاقتايتىن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ارنايى باياندامالارى مەن ەسەپتەرى, زەرتتەۋلەرى ءجيى جاريالانادى.
مەنىڭ ويىمشا, ءبىز سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىسى بار تۇلعالاردى جاۋاپقا تارتۋ تاجىريبەسىن قوعامدا پرەۆەنتسيا مەن پاراساتتىلىقتى دايەكتى دامىتۋمەن ۇتىمدى ۇيلەستىرۋدىڭ دۇرىس ستراتەگياسىن تاڭدادىق. ناتيجەلەر ايقىن كورىنۋدە. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ جىل سايىنعى «مەملەكەتتىك باسقارۋ ينديكاتورلارى» (The Worldwide Governance Indicators) زەرتتەۋىنە سايكەس قازاقستان «سىبايلاس جەمقورلىقتى باقىلاۋ» ينديكاتورى بويىنشا ءوز كورسەتكىشتەرىن ەداۋىر جاقسارتتى. IMD (IMD World Competitiveness Ranking) جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك رەيتينگىندە سىبايلاس جەمقورلىق پەن پاراقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ينديكاتورى بويىنشا ەلىمىز تەك تمد ەلدەرىمەن عانا ەمەس, وڭتۇستىك كورەيا, يزرايل, يسپانيا جانە ت.ب. مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا جوعارى كورسەتكىشكە يە بولدى.
– سينگاپۋردىڭ سىبايلاس جەمقورلىق وقيعالارىن تەرگەۋ بيۋروسى سالىستىرمالى تۇردە از عانا ۋاقىتتا زور ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ وسى ۇلگىسىن ءبىزدىڭ جاعدايعا بەيىمدەۋگە بولماي ما؟
– سينگاپۋردا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مەملەكەتتىك لاۋازىمدارعا ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ جانە ولاردى ءارى قاراي قىزمەت بابىندا ءوسىرۋدىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭىندە ماڭىزدى ءرول اتقارعان. قازاقستاندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا مۇنداي قۇزىرەت بەرۋگە ءالى ەرتەرەك. تۋراسىن ايتقاندا, ءبىز بۇعان ءالى دايىن ەمەسپىز. سونداي-اق اكىمشىلىك ءبولىنىس بىرلىكتەرى وتە كوپ, ەسەسىنە تۇرعىندارىنىڭ سانى بارىنشا از, قۇرلىقتاعى ۇلان-عايىر اۋماقپەن سالىستىرعاندا شاپ-شاعىن ارالدا ورنالاسقان ءبىر عانا قالانىڭ تۇرعىندارىن بۇل جۇمىسقا تارتۋ دەڭگەيى مەن ۇيىمداستىرۋ تيىمدىلىگىنىڭ كوەففيتسيەنتى ءبارىبىر جوعارى بولاتىنىن ەسكەرگەن ءجون.
ءار ەلدىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرى مەن ايىرماشىلىقتارى بار. قازاقستان سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيى تومەن مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتكەن ۇستانىمدار مەن قاعيداتتاردى, امبەباپ تەتىكتەر مەن قۇرالداردى بەلسەندى قولدانا باستادى. الايدا, اتقارىلعان جۇمىستارعا كوڭىل توعايتىپ وتىرۋعا بولمايدى. كەڭ اۋقىمدى اۆتوماتتاندىرۋ ۇدەرىسى مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى جەمقورلىقتى تورتتەن ءۇش دەڭگەيىنە دەيىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەردى. ازاماتتاردىڭ سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىگى ءبىرشاما ارتتى. مەملەكەتتىك اپپاراتتى جەمقور شەنەۋنىكتەردەن تياناقتى تۇردە تازارتۋ سوڭعى جىلداردا سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتارىنىڭ تۇراقتى تومەندەۋىن بايقاتادى. قازاقستاندىقتاردىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىناسى وزگەرۋدە. ياعني, جۇمىسىمىزدىڭ ستراتەگيالىق باعىتى دۇرىس قويىلعان.
– سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى تاقىرىبى قوزعالعاندا تاياۋ ارادا زاڭناماعا قانداي ەلەۋلى وزگەرىس ەنگىزىلەدى جانە ول بىزگە نە بەرەدى دەگەن ساۋالداردى اينالىپ وتە المايمىز. وسى تۋرالى بايانداپ بەرسەڭىز.
– بيىل 20 مامىردا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل بويىنشا جۇمىستاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ تۋرالى جينالىس وتكىزىپ, باعىنىشتى قىزمەتكەرى سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىس جاساعانى ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنىڭ جۇمىستان كەتۋى ينستيتۋتىن ەنگىزۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەنىن بىلەسىزدەر. ءدال قازىر وسى نورمانى ىسكە اسىرۋدىڭ ناقتى تەتىكتەرى ايقىندالعان زاڭ جوباسى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ قاراۋىندا جاتىر. ول بويىنشا, ەگەر مەملەكەتتىك ورگاننىڭ لاۋازىمدى تۇلعاسى سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىسى بويىنشا سوتتالسا, ونىڭ تىكەلەي باسشىسى جەكە باسىمەن جاۋاپ بەرەتىن بولادى. ەگەر بۇل جاعداي اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتشىگە جاتاتىن باسشىدا بولسا, وندا ول جۇمىستان شىعارۋعا دەيىنگى تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. سونىمەن قوسا, مەملەكەتتىك ورگان باسشىلارىنىڭ وزىنە باعىنىشتى قىزمەتكەرلەر تاراپىنان سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتارىن ەسكەرتۋ مىندەتى ەنگىزىلۋدە. بۇل شارالاردى قابىلداماعانى ءۇشىن تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان.
ازاماتتاردى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلعا جۇمىلدىرۋدى كۇشەيتۋدىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى جەمقورلىق فاكتىلەرى تۋرالى حابارلاعانى ءۇشىن ازاماتتاردى كوتەرمەلەۋ جۇيەسىن وزگەرتۋ بولماق. ەگەر قازىرگى تاڭدا مۇنداي جاعدايداعى كوتەرمەلەۋدىڭ جوعارى سىياقىسى 250 مىڭ تەڭگە بولسا, تاياۋدا بۇل سوما بىرنەشە ميلليونعا ارتادى. وسى رەتتە, اگەنتتىكتىڭ ىقپالىمەن جاقىندا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە جۇمىس ورنىنا سمارتفون الىپ كىرۋگە قايتادان رۇقسات بەرىلەتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل جۇمىستىڭ, اسىرەسە ازاماتتارمەن قارىم-قاتىناس ماسەلەلەرىنىڭ جىلدامدىعىن ءبىرشاما ارتتىرادى.
سونىمەن قاتار سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن جويۋ, اتاپ ايتقاندا, ەكونوميكاداعى مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىن قىسقارتۋعا, قولما-قول اقشانىڭ اينالىمىن ازايتۋعا, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ەڭبەكاقىسىن ءبىرشاما ارتتىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ولارعا باعىنىستى ۇيىمداردى وڭتايلاندىرۋعا قاتىستى جۇمىستار جالعاسادى. اگەنتتىكتە, ەكونوميكالىق تەرگەۋ قىزمەتى مەن وزگە دە باقىلاۋ-قاداعالاۋ ورگاندارىندا جۇرگىزىلگەن شتات سانىن وڭتايلاندىرۋدىڭ ءوزى بيزنەسكە قىسىمدى ءبىرشاما ازايتتى.
اگەنتتىك سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيىن ءبىرشاما تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن باسقا دا زاڭنامالىق شارالارعا باستامالار جاسادى. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ باستىلارى – زاڭسىز بايۋعا ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزۋ, بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ كىرىستەرى مەن شىعىستارى تۋرالى دەكلاراتسياسىن جاريالاۋ مىندەتى, سونداي-اق Integrity Testing/Check نەمەسە كاسىبي ساتىلماۋشىلىققا تەكسەرۋ ينستيتۋتىن ەنگىزۋ.
جالپى, ءبىز سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتقا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا «ناۆيگاتسيالىق» تەحنولوگيالاردى مەڭگەرە باستادىق. اڭگىمە كريمينولوگيالىق قىرىنان باسقا دا سان الۋان اسپەكتىلەرى بار وسىناۋ كۇردەلى الەۋمەتتىك ىندەتتەن مەملەكەت پەن قوعامدى قۇتقارۋ جولىنداعى اۋقىمدى جانە جۇيەلى جۇمىس تۋرالى بولىپ وتىر. وسى ورايدا, ءبىزدىڭ جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋعا جاڭا تاسىلدەر قاجەت بولدى. بۇل جازانىڭ بۇلتارتپاي قولدانىلۋ قاعيداسىنىڭ قۇنسىزدانعانىن بىلدىرمەيدى, بىراق جەمقورلارعا قارسى كۇرەس سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ باسقا دا تاسىلدەرى مەن فورمالارىن كەيىنگە ىسىرماۋعا ءتيىس. سونداي-اق قازىر اگەنتتىكتىڭ شتات سانىنىڭ 80%-تەن استامى جەدەل-تەرگەۋ بولمشەلەرىنە جانە تەك 10% عانا پرەۆەنتسيا سالاسىنا تيەسىلى. ەىدۇ ەلدەرىندە ءبارى كەرىسىنشە.
بۇگىنگى تاڭدا جەمقورلىققا قارسى مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ, مونيتورينگ جاساۋ, جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن انىقتاۋ جانە جويۋ, جەمقورلىققا قارسى كۇرەسكە قوعامدى كەڭىنەن تارتۋ مىندەتتەرى الدىڭعى قاتارعا شىعۋدا.
سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن سىرتقى تالداۋ قورىتىندىلارى بويىنشا ءبىز بەرگەن ۇسىنىستاردىڭ نەگىزىندە تەك بيىلدىڭ وزىندە 37 نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىگە ناقتى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. بۇگىنگى تاڭدا اگەنتتىك كولەمدى بيۋدجەتتىك قاراجات بولىنەتىن ۇيىمدارعا – كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورعا, ورتالىق ورگانداردىڭ كوميتەتتەرى مەن اكىمدىكتەرگە باسا نازار اۋداراتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. تەك سوڭعى ءبىر جارىم جىلدا وبلىس اكىمدەرىنىڭ 3 ورىنباسارى, 2 جاۋاپتى حاتشى, 7 كوميتەت توراعاسى مەن ونىڭ ورىنباسارلارى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى.
– جاڭا وزگەرىستەردىڭ بارىنە ساقتىقپەن قاراۋ تاڭسىق ەمەس. اڭگىمە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل بويىنشا جۇمىستى ۇيىمداستىرۋداعى تاسىلدەردىڭ تۇبەگەيلى وزگەرۋى تۋرالى بولىپ وتىر. قازىر «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتتەن قورقۋدى قويدى» دەگەن سوزدەر تارالۋدا. ءسىز بۇل تۋرالى نە ايتاسىز؟
– مەن بۇل سۇراقتارعا جوعارىدا جارتىلاي جاۋاپ بەرىپ ءوتتىم. كونە زاماننىڭ كورنەكتى ويشىلى سۋن-تسزى «سوعىس دەگەنىمىز – ايلا-شارعىنىڭ جولى, ول جەڭگەندەردىڭ جوعارى اسكەري ونەر كورسەتكەنىن بىلدىرمەيدى. ەڭ قيىنى ءارى ماڭىزدىسى – قارسىلاستىڭ شابۋىلىنا جول بەرمەۋ» دەگەن ەكەن. ءوز حالقىمىزعا قارسى «سوعىس» بىزگە كەرەك ەمەس...
جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەردىڭ تاعى ءبىر توبىن تۇرمەگە توعىتساق تا, ءبىز جەمقورلىققا توتەپ بەرە المايمىز. ول ودان سايىن قيتۇرقىلانىپ, جاڭاشا تۇرلەنە تۇسەدى... مەنىڭ ويىمشا, بىزگە سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىنىڭ الدىن الۋ, وعان جول بەرمەۋ ماڭىزدى ماسەلە. ادامدى تۇرمەگە توعىتۋ ماقسات ەمەس, كەرىسىنشە ءبىز ول ادامدى وسى قاۋىپتى قادامنان قورعاپ, جەمقورلىققا بەيىمدىكتى مۇمكىن ەمەس نەمەسە ءمانسىز ەتۋگە تىرىسۋىمىز كەرەك. قوعامنىڭ كەز كەلگەن مۇشەسىنىڭ قاسىرەتى ونىڭ قانشالىقتى تۇسىنگەنىنە قاراماستان, بارلىق قوعامعا مورالدىك سوققى بەرەدى.
ونىڭ ۇستىنە, ءبىز قوعامدا قورقىنىش تۋدىرۋدان اۋلاقپىز. جەكەلەگەن ازاماتتاردىڭ ساناسىندا بەلگىلى ءبىر پىكىرگە يە بولسا دا, بۇل كۇماندى ءارى قارابايىر كورىنەدى. ال تاريحي ساناعا جۇگىنسەك, قازاق حالقى ءاردايىم سەنىمگە سۇيەنگەن. ءبىزدىڭ نەگىزگى كۇش-جىگەرىمىز جەمقورلىقتى بولدىرماۋعا, بولا قالعان جاعدايدا ونى ادامعا بارىنشا ءتيىمسىز ەتۋگە باعىتتالعان. سوندىقتان ءبىز تابىستى مەملەكەتتەردىڭ باسىم بولىگىندە سىنالعان جۇمىستىڭ تاسىلدەرى مەن فورمالارىن قارقىندى ەنگىزە باستادىق. ولار ءبىز بوي تۇزەيتىن ەلدەردىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتىنىڭ نەگىزىنە اينالعان.
– سىزدەر پاراساتتىلىق ۇعىمىن ىلگەرىلەتۋ بويىنشا جۇمىستى اگەنتتىكتىڭ شەشۋشى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەدىڭىزدەر جانە ءتيىستى دەپارتامەنت قۇردىڭىزدار...
– زاڭدى مۇلتىكسىز ورىنداۋدىڭ استارىندا ونىڭ رۋحىن ءتۇسىنىپ, پايىمداۋ جاتىر. ادام تەك تاپسىرىلعان الگوريتم شەگىندە عانا جۇمىس ىستەيتىن ماشينادان وسى قابىلەتى ارقىلى ەرەكشەلەنەدى. تەك زاڭنىڭ رۋحى عانا قانداي دا ءبىر ارەكەتتىڭ كوڭىلگە قونىمدىلىعىن ايقىندايدى. ءبىز ادامگەرشىلىك قۇندىلىعىنسىز زاڭعا قۇرمەت بولۋى مۇمكىن ەمەس دەپ سانايمىز. پاراساتتىلىق دەگەنىمىزدىڭ ءوزى نە؟ بۇل ار-ۇيات, ادالدىق جانە اقشاعا ساتىلماۋ سەكىلدى جەكە قاسيەتتەرمەن سيپاتتالاتىن جان تازالىعى. ول ادامنىڭ ءمىنسىز مىنەز-ق ۇلىعىنان, ادالدىعى مەن تەكتىلىگىنەن كورىنەدى. پاراساتتى ادامعا تەرەڭ كوزقاراس پەن ىشكى جوعارى مادەنيەت, زاڭعا, ەتيكالىق جانە مورالدىك ەرەجەلەرگە قۇرمەت ءتان. بۇل جونىندە تاياۋدا تانىمال رەجيسسەر ەرمەك تۇرسىنوۆ وزىنە «سىبايلاس جەمقورلىق دەگەن نە؟» دەگەن سۇراق قويىپ, وعان «بۇل مادەنيەتسىزدىكپەن جانە ادامگەرشىلىكسىزدىكپەن كۇرەس» دەپ قىسقا ءارى نۇسقا جاۋاپ بەرگەن بولاتىن.
– قازىر سىبايلاس جەمقورلىقتان گورى پاراساتتىلىق تۋرالى كوبىرەك ايتىلا باستادى. اگەنتتىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ باسقا مەملەكەتتىك ورگاندارعا بارىپ ناقتى سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن ساراپتاۋ مەن جويۋدىڭ ورنىنا «قانە, سىزدەردىڭ پاراساتتىلىقتارىڭىزدى كورەيىك...» دەپ تۇرعانى ەلەستەيدى...
– بىرىنشىدەن, «پاراساتتىلىق» تەرمينىنىڭ باسقا دا قىرى بار. اعىلشىن ءتىلى سوزدىگىندە integrity (پاراساتتىلىق) ءسوزى تۇتاستىقتى بىلدىرەدى. سوندىقتان ەگەر مەديتسينالىق تەرمينولوگيانى قولداناتىن بولساق, كەز كەلگەن جۇيەنىڭ باستاپقى كۇيىن زەرتتەپ, جالپى سكرينينگ وتكىزۋ ارقىلى ءبىز ونىڭ يممۋنيتەتىنە قاۋىپ توندىرەتىن اۋرۋدىڭ انىق جانە كۇشتى وشاقتارىن, سونداي-اق ەمدەۋدى قاجەت ەتەتىن ب ۇلىنگەن ورگاندارىن ناقتى انىقتاي الامىز. ەكىنشىدەن, حالىقارالىق تاجىريبەدە «بىلىمدەگى پاراساتتىلىق», «مەديتسيناداعى پاراساتتىلىق», «سوت جۇيەسىندەگى پاراساتتىلىق», «بيزنەستەگى پاراساتتىلىق» دەگەن تۇسىنىكتەر ءبىرشاما كەڭ تارالعان. ەىدۇ سىبايلاس جەمقورلىققا كەرەعار ۇعىمدى, ياعني قۇقىعىن اسىرا پايدالانۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قابىلدانعان ساياساتتىڭ كۇشتى جانە ءالسىز جاقتارى رەتىندە سيپاتتالاتىن پاراساتتىلىقتى باعالاۋدى ءبىرشاما ءتيىمدى دەپ تانىدى. ۇشىنشىدەن, سول ەىدۇ ساراپشىلارى پاراساتتىلىقتى سىبايلاس جەمقورلىققا قاراعاندا ەداۋىر سىندارلى جانە جاعىمدى تۇسىنىك, ءبىرشاما جوعارى دەڭگەيدەگى تۇجىرىمداما دەپ سانايدى. مۇنىمەن كەلىسپەۋ مۇمكىن ەمەس. پاراساتتىلىقتى زەرتتەۋ ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىككە شاقىرادى.
پاراساتتىلىق قوعامدىق كوزقاراستاردىڭ باسىمدىعىنا باعىتتالعان مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ بارلىق زاماناۋي جۇيەسىنىڭ ىرگەتاسى. اڭگىمە ازاماتتاردىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جوعارى مادەنيەتى مەن ءتيىستى قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسى تۋرالى بولىپ وتىر. ەىدۇ ساياساتى دا وسىعان سايادى. مۇنسىز اۋقىمدى الەۋمەتتىك وزگەرىستەر جۇزەگە اسپايدى. پاراساتتىلىق ءبىزدىڭ اشىق ءارى ادىلەتتى قوعامعا قادام باسۋىمىزعا كەدەرگى بولاتىن بارلىق نارسەگە تۇبەگەيلى قارسىلىقتى بىلدىرەدى. ءبىز مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اشىقتىعىن, ايقىندىلىعىن جانە ەسەپتىلىك دەڭگەيىن كورسەتەتىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جاريا پاراساتتىلىق رەيتينگىن انىقتاۋ ادىستەمەسىن ازىرلەۋدى العاشقى قادام رەتىندە قاراستىرۋدامىز. پاراساتتىلىق مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر باسشىلىققا الاتىن ادامگەرشىلىك قۇندىلىعىنا اينالۋى ءتيىس. ارينە, تەك ولارعا عانا ەمەس, ماسەلەن, جەكەلەگەن ۇلتتىق كومپانيالاردا كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا پاراساتتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالىنىڭ بىرىنە اينالۋعا ءتيىستى تاۋەلسىز كومپلاەنس-قىزمەتتەرى جۇمىستارىن باستادى.
– پاراساتتىلىق دەپارتامەنتىنەن باسقا ءسىز سەرىكتەستىك دەپارتامەنتىن قۇردىڭىز. تاعى دا اتاۋ تۋرالى سۇراساق. بۇل سانگە ىلەسۋ مە الدە جاڭا ترەند پە؟
– جالپى, جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي, اگەنتتىكتىڭ قۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋ بارىسىندا الدىن الۋ, اعارتۋ جانە قىلمىستىق-قۇقىقتىق سيپاتتاعى شارالاردى ۇتىمدى ۇيلەستىرگەن شەتەلدىك سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ورگانداردىڭ ءبىرشاما تابىستى ۇلگىلەرىن نەگىزگە الدىق. بۇل – قازاقستاننىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جاڭا ستراتەگياسىنىڭ شەشۋشى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن مەملەكەت پەن قوعامنىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋگە قاجەتتى شارت. سەرىكتەستىك مۇددەلەر مەن ماقساتتاردىڭ سايكەستىگى نەگىزىندەگى بىرلەسكەن قىزمەتتىڭ جوعارى قارقىنىن بىلدىرەتىندىكتەن, ادەپكى ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا ارەكەتتەستىككە قاراعاندا الدەقايدا ناتيجەلى بولادى. سەرىكتەستىك دەگەنىمىز, بۇل – ورتاق جاۋاپكەرشىلىك پەن بىرلەسكەن دامۋ. ءبىز ءوز قىزمەتىمىزدە ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتوردىڭ, بيزنەس-قوعامداستىقتىڭ جانە ساراپشىلاردىڭ قارىم-قابىلەتىنە سۇيەنەمىز. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل سالاسىنداعى جانە پاراساتتىلىق مادەنيەتىن ناسيحاتتاۋداعى جۇمىسىمىزدىڭ العا باسۋى وسىنىڭ ايعاعى. ءبىز قوعامداستىقتىڭ ءبىزدىڭ جۇمىسقا قىزىعۋشىلىعى مەن جۇمىلۋىن ءبىرشاما كۇشەيتىپ, ءوزارا ىقپالداستىقتىڭ جاڭا دەڭگەيىنە شىعارعانىمىزدى ماقتان تۇتامىز. ءبىزدىڭ ارنايى مونيتورينگتىك توپتار (ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندەگى قوعام بەلسەندىلەرى), سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءبىرىنشى مەديا ورتالىق, «جاڭارۋ» قوعامدىق بىرلەستىگى, «قازاقستاندا پارلامەنتاريزمدى دامىتۋ قورى» قق, Nur Otan پارتياسىنىڭ جاستار قاناتى, پاراساتتىلىق مادەنيەتى بويىنشا لەكتورلار پۋلى سەكىلدى جانە ت.ب. سەنىمدى سەرىكتەستەرىمىز بار.
بۇل رەتتە ءبىزدىڭ 2015-2025 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋعا سىرتتاي ساراپتاۋ مەن باعالاۋ جۇرگىزەتىن ارنايى مونيتورينگ توبىمەن بىرلەسكەن جۇمىسىمىزدى اتاپ وتۋگە بولادى. وعان تانىمال قوعام قايراتكەرلەرى مەن ساراپشىلار كىردى. وڭىرلەردى قوسا العاندا, بۇل جۇمىسقا 3 مىڭعا جۋىق ادام تارتىلعان. ءبىز ولارعا كوپتەگەن يگى باستامالارى ءۇشىن ريزامىز.
وزگەرىستەر درايۆەرىنىڭ لەگىنە ءبىزدىڭ «ادالدىق الاڭى» جوباسى دا كىرەدى, ونىڭ اياسىندا «Protecting business and investments» جانە «ادال جول», «سانالى ۇرپاق» باستامالارى ىسكە اسىرىلۋدا. بۇل جوبا تۇرمىستىق سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋعا جانە ءتۇرلى سالاداعى جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن بولدىرماۋعا باعىتتالعان. ماسەلەن, الەۋمەتتىك نىساندار مەن ينفراقۇرىلىم بيۋدجەتىن پايدالانۋ تيىمدىلىگىن باعالاۋ ماقساتىندا «پارلامەنتاريزمدى دامىتۋ قورى» قق باستاماسىمەن جانە نيدەرلاند ەلشىلىگىنىڭ قارجىلىق قولداۋىمەن «اشىق بيۋدجەتتىڭ ينتەراكتيۆتى كارتاسى» (www.publicbudget.kz) ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە ەنگىزىلدى.
ءبىر جىلدان دا از ۋاقىتتا «ادالدىق الاڭى» جوباسىنىڭ باستاماسىمەن ەلىمىزدە 686 open space كەڭىستىگى, 70 سەرۆيستىك اكىمدىگى اشىلدى. بۇل – تۇتىنۋشىعا شىنايى باعدارلانعان مەملەكەتتىك سەرۆيسكە ءوتۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستىڭ باسى عانا. مەن تەك ءبىر-ەكى مىسال كەلتىردىم. قالاي بولعاندا دا, اگەنتتىك قۇرىلىمىندا پاراساتتىلىق جانە سەرىكتەستىك دەپارتامەنتتەرىنىڭ پايدا بولۋىن قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءۇشىن مۇلدەم تىڭ وقيعا دەپ باعالاۋعا بولادى. بۇل – ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزداعى باسىمدىقتاردىڭ اجەپتاۋىر وزگەرگەنىنىڭ كورىنىسى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل سالاسىندا تۇبەگەيلى بەتبۇرىس پايدا بولعانىنىڭ باستاپقى بەلگىلەرى. تۇرعىنداردىڭ بۇل ىندەتكە قاتىناسى وزگەرىپ, سىبايلاس جەمقورلىققا بايلانىستى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ سانى ازايىپ كەلەدى. دەمەك, ءبىزدىڭ باعىتىمىز دۇرىس.
– ال سالادا ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىمەن قانداي وزگەرىستەر پايدا بولدى؟
– پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ شارالارى قابىلدانۋدا. اتاپ ايتقاندا, ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىن قاراۋ تاسىلدەرى تۇبەگەيلى قايتا قارالدى. ءبىزدىڭ ماقسات – اگەنتتىككە شاعىمدانعان ءار ازاماتتىڭ ءۇنىن ەستۋ جانە ءتىپتى ماسەلە ءبىزدىڭ قۇزىرەتىمىزگە كىرمەيتىن جاعدايدا دا كومەكتەسۋگە تىرىسۋ. مەن ازاماتتاردى اپتا سايىن, ال مەنىڭ ورىنباسارلارىم كۇن سايىن قابىلدايدى. باسقا قالانىڭ تۇرعىندارىن قابىلداۋ ىڭعايلىلىق ءۇشىن ۆيدەوبايلانىسى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى, بۇل ولاردىڭ ۋاقىتى مەن جول شىعىندارىن ۇنەمدەيدى.
اگەنتتىكتىڭ قىزمەتكەرلەرى ازاماتتىق سەكتورداعى ءبىزدىڭ سەرىكتەستەرىمىزبەن بىرلەسىپ, سونداي-اق «حالىق زاڭگەرى» اتاۋىنا يە بولعان اۋقىمدى ءتۇسىندىرۋ ناۋقانى ارقىلى حالىققا قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ ءۇشىن اۋىلدارعا بارۋدى باستادى. اگەنتتىكتىڭ 1424 سall-ورتالىعىنىڭ وپەراتورلارى ازاماتتاردىڭ شاعىمدارىن تاۋلىك بويى قابىلدايدى. الەۋمەتتىك جەلىدەگى كەرى بايلانىس تۇراقتى نەگىزدە قامتاماسىز ەتىلەدى. ءبىز ءار ساۋالدى, ءار ءوتىنىشتى جان-جاقتى تالقىلاپ, ونداعى ماسەلەنى شەشۋگە تىرىسامىز. 3 مىڭنان استام ازاماتتىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋ وسىنىڭ ايقىن دالەلى.
اڭگىمەلەسكەن
جولدىباي بازار,
«Egemen Qazaqstan»
