تاتۋلىق پەن ىنتىماق سۋسىعان قۇمدى التىن ەتەدى
سارسەنبى, 24 قازان 2012 7:19
بۇگىندە قازاقستاندا چەشەن حالقىنىڭ وكىلدەرى مامىراجاي تىرلىك كەشىپ وتىر. جالقاۋ ەمەس ادامعا جۇمىس تا, باسپانا دا بار. ەڭ باستىسى, تاماعى توق, كويلەگى كوك, ۋايىمى جوق. بەيبىت ءومىردىڭ باعاسىن چەشەن حالقى جاقسى بىلەدى. 40-شى جىلدارى سوناۋ كاۆكازدان چەشەندەردى ءبىر ءتۇنننىڭ ءىشىندە مال تيەيتىن جۇك ۆاگونىنا ارتىپ, قازاقستانعا اكەلىپ توككەنى تاريحتان بەلگىلى.
اتامەكەنىنەن جاۋ اتانىپ قۋىلۋدىڭ, مالىن, دۇنيە-مۇلكىن تارك ەتىپ تاستاۋدىڭ تانگە دە, جانعا دا اۋىر ەكەنىن وسىنداي سۇمدىقتى باستان كەشكەن حالىق قانا تۇسىنەر. سول سۇرقاي كۇندەردىڭ كۋاگەرلەرى ارامىزدا سەلدىرەپ ءالى ءجۇر. ەش جازىعى جوق حالىق ساسىعان جۇك ۆاگونىندا ەكى ايداي جول جۇرگەندە نە كورمەدى دەيسىز. ۆاگون ىشىندە اۋرۋدان, اشتىقتان قىرىلعاندارىن جولاي قالىڭ قارعا لاقتىرىپ كەتىپ وتىرىپتى.
سارسەنبى, 24 قازان 2012 7:19
بۇگىندە قازاقستاندا چەشەن حالقىنىڭ وكىلدەرى مامىراجاي تىرلىك كەشىپ وتىر. جالقاۋ ەمەس ادامعا جۇمىس تا, باسپانا دا بار. ەڭ باستىسى, تاماعى توق, كويلەگى كوك, ۋايىمى جوق. بەيبىت ءومىردىڭ باعاسىن چەشەن حالقى جاقسى بىلەدى. 40-شى جىلدارى سوناۋ كاۆكازدان چەشەندەردى ءبىر ءتۇنننىڭ ءىشىندە مال تيەيتىن جۇك ۆاگونىنا ارتىپ, قازاقستانعا اكەلىپ توككەنى تاريحتان بەلگىلى.
اتامەكەنىنەن جاۋ اتانىپ قۋىلۋدىڭ, مالىن, دۇنيە-مۇلكىن تارك ەتىپ تاستاۋدىڭ تانگە دە, جانعا دا اۋىر ەكەنىن وسىنداي سۇمدىقتى باستان كەشكەن حالىق قانا تۇسىنەر. سول سۇرقاي كۇندەردىڭ كۋاگەرلەرى ارامىزدا سەلدىرەپ ءالى ءجۇر. ەش جازىعى جوق حالىق ساسىعان جۇك ۆاگونىندا ەكى ايداي جول جۇرگەندە نە كورمەدى دەيسىز. ۆاگون ىشىندە اۋرۋدان, اشتىقتان قىرىلعاندارىن جولاي قالىڭ قارعا لاقتىرىپ كەتىپ وتىرىپتى.
اقساقالداردىڭ الدىن كەسىپ وتپەگەن, ءداستۇردى بەرىك ۇستاناتىن ايەلدەر تار جەردە ءجۇرىپ-تۇرا الماي ازاپ شەگەدى. ال پويىز قازاق دالاسىنا جەتكەن سوڭ باۋىرمال, قايىرىمدى حالىق ارىپ-اشىپ كەلگەن چەشەندەردى باۋىرىنا باسادى. وزدەرى اشقۇرساق كۇي كەشىپ وتىرعان قازاقتار ولاردى ۇيلەرىنە كىرگىزىپ, جان ساقتاتتى, ءبىر ءۇزىم نانىن, تارى كوجەسىن ءبولىپ بەردى. قازاق حالقىنىڭ وسىنداي بيىك ادامگەرشىلىگى مەن قايىرىمدىلىعىنىڭ ارقاسىندا چەشەندەر سول جىلعى اۋىر قىستان امان شىعىپ, كوكتەمدە ىلەسكە ءىلىنىپ كەتكەن ەكەن. قازاقتاردىڭ اراسىندا وسكەن اعا ۇرپاق ىشىندە قازاق ءتىلىنىڭ مايىن تامىزىپ سويلەيتىندەر از ەمەس.
جالپى, قازاق حالقىنىڭ جاندۇنيەسى ءوزىنىڭ كەڭ دالاسى ىسپەتتەس. ولار ەشقاشان جاۋىقپايدى, كەڭ تىنىستى, كەڭقولتىق ەل عوي. ولار ادامعا الدىمەن دوس قۇشاعىن اشادى. سونىڭ ارقاسىندا قازاقستان بۇگىندە سان ۇلتتىڭ سۇيىكتى مەكەنىنە اينالدى. چەشەندەر دە سوعىستان كەيىنگى بەيبىت زاماندا جانىنىڭ جاراسىن ءماجبۇر ۇمىتقانداي ەدى. ويتكەنى, جازىقسىز جاپا شەككەن حالىقتىڭ باسىنان وتكەن تاريحى, اقيقات شىندىعى تۋرالى قىزىل قۇرساۋ ساياسات كەزىندە جاق اشىپ, ايتىلمايتىن. ىشتەن تىنىپ ءومىر سۇردىك. ۋاقىت سولاي اعىپ جاتتى, ءبىز قازاقتارمەن اۋىلداس, دوس-جاران بولىپ كەتتىك. كەڭەس وداعى كەزىندە چەشەندەردىڭ ءبىرسىپىراسى تۋعان مەكەنىن اڭساپ, كاۆكازعا قايتىپ كەتكەن بولاتىن. بىراق, ولار قازاقستاننىڭ كەڭ دالاسىن, قازاقتاردىڭ جىلى مەيىرىمىن ەشقاشان ۇمىتپاعان ەدى.
90-شى جىلدارى تاعدىر چەشەن حالقىنا تاعى دا ازاپ قۇرىعىن سالدى. قاراپايىم حالىق تاعى دا وقتىڭ داۋىسىن ەستىدى. گروزنىي قالاسىندا, باسقا دا ەلدى مەكەندەردە جارىلىستار بولدى, وق اتىلدى. سوندا چەشەن حالقى بوسىپ, تاعى دا قازاقستاننان پانا تاپتى. سول جولى قوستاناي وبلىسىنا ءۇش مىڭداي شەشەن كەلگەن بولاتىن, ءبىز ولاردىڭ بارلىعىن تىركەپ, كومەك كورسەتكەنبىز. بوسىپ كەلگەندەردىڭ اراسىندا 40-شى جىلدارى دا قازاقستاندى پانالاعان قارت كىسىلەردى كەزدەستىرگەنىمىز, ولاردىڭ قازاقتار تۋرالى جىلاپ ايتقانى كۇنى بۇگىنگىدەي كوز الدىمدا.
بۇگىندە كوپتەگەن چەشەندەر چەشەنستانعا قايتىپ بارىپ, اتامەكەنىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە, كوركەيتۋگە اتسالىسۋدا. ءبىز دە بارىپ تۇرامىز. گروزنىي قالاسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتىنداعى كوشە بار. قالا تۇرعىندارىنىڭ ءار ءۇشىنشىسى قازاقستاندا تۋعان دەسەم, وتىرىكشى بولماسپىن. كىسىنىڭ جاساعان جاقسىلىعىن ۇمىتپاۋ – چەشەن حالقىنا ءتان قاسيەت. مەن چەشەنستانعا بارعان سايىن بارلىعى قازاقستان تۋرالى ساعىنىشپەن سۇرايدى. ولار وزدەرىنە كومەك بەرگەن قازاقتاردىڭ وتباسىن, ولاردىڭ ەسىمدەرىنە دەيىن ۇمىتپاعان.
قازىر قوستانايداعى چەشەندەر بارلىق قازاقستاندىقتار سەكىلدى مامىراجاي قالىپتا تۇرىپ جاتىرمىز. كاسىبىمىزگە دە, ناسىبىمىزگە دە ەشكىم قول سۇقپايدى. اۋاسىن جۇتىپ, سۋىن ءىشىپ, بەرەكە تاۋىپ وتىرعان ءبىز دە قازاقستاننىڭ تىلەۋىن ءتىلەيمىز. «ۆايناح» چەشەن-ينگۋش ەتنوگرافيالىق بىرلەستىگى قوستاناي قالاسىنداعى مەرەكەلىك شارالاردىڭ بارلىعىنا اتسالىسادى. كوكتەمدە وسىنداعى مۇسىلمان بەيىتىن كۇتۋگە قاتىسامىز.قۇربان ايت پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن رەسمي مەرەكەگە اينالعالى دا ءبىراز بولدى. جىل سايىن وسى ءدىني مەرەكەنى قازاقتارمەن, وزگە دە مۇسىلماندارمەن بىرگە تويلايمىز. شەلپەگىمىزدى ءپىسىرىپ, كورشى-كولەم, جولداستارىمىزدى شاقىرامىز, اتا-بابا رۋحىنا قۇران باعىشتايمىز. ەجەلدەن ادامزاتپەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقان ءدىن ۇرىس-كەرىستىڭ سەبەبى ەمەس, تاتۋلىقتىڭ, بىرلىكتىڭ دىڭگەگى بولۋى ءتيىس! ءبىزدىڭ چەشەندەردە: «ىنتىماق پەن بىرلىك سۋسىعان قۇمدى التىن ەتەدى, ال ۇرىس-جانجال التىندى قۇم ەتەدى», دەگەن ناقىل بار. ءبىزدىڭ قازاقستانىمىزدىڭ التىنى – حالىقتىڭ تاتۋلىعى, ىنتىماعى دەپ بىلەمىز. ونى ايداي الەم كورىپ وتىر. قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋ, كوركەيتۋ – جۇدىرىقتاي جۇمىلعان قازاقستاندىقتاردىڭ العا ۇستانعان تەمىرقازىعى بولسا, ولاردىڭ اراسىندا ەڭبەكقور چەشەن حالقىنىڭ ۇل-قىزدارى دا بولاشاقتى بەتكە الىپ بارادى.
تاۋس حايدۋكاەۆا,
«ۆايناح» چەشەن-ينگۋش ەتنوگرافيالىق بىرلەستىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.
قوستاناي.
