ادام ويسىز كۇن وتكىزبەيدى. كوڭىل قالىقتاپ, قيال شارتاراپقا سامعايدى. ءبىر وي بار, كەلدى, كەتتى, ءىز-ءتۇزسىز جوعالادى, ءبىر وي بار, قايتا-قايتا ورالا بەرەدى, كوكەيىڭنەن كەتپەيدى. اياق استىنان بولماشى نارسەدەن تۇتانىپ, كەڭ ءورىس الىپ كەتەتىن ويلار دا بار. مەن سولاردىڭ كادەگە جارار-اۋ دەگەندەرىن ءتىزىپ جازدىم. مۇنداعى ماقسات – مەن بىلگەندى ەل ءبىلسىن, بىلەتىندەرىن ەسكە ءتۇسىرسىن دەگەن نيەت.
قازاقتىڭ سۋرەتى
ونەر تۋىندىسىنىڭ ءبىر دە بىرەۋىنە نەمقۇرايدى قاراۋعا بولمايدى. ونەر ومىرمەن بىتە قايناسقاندا عانا شىنشىل. وكىنىشكە كاراي, كەيدە ورەن تۋىندىدان ولەر تۋىندى كوپ. وكىنىشتىڭ كوكەسى – سول سۇرقاي شىعارمالارعا كوز ۇيرەنىپ كەتەتىندىگى. ال, مۇنىڭ ءوزى ۇلتىمىزعا نەمقۇرايدىلىققا ۇلاسسا, ماڭگۇرتتىك, انە, سول.
مەنىڭ بۇلاي اشىنا سويلەۋىمە سەبەپ – تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اكت زالىنا ىلىنگەن اباي مەن جامبىلدىڭ پورترەتتەرى. مۇندا پروفەسسور مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا ءوتىپ جاتتى. وتىرعاندار ىشىندە باسقا وبلىستاردان, كورشى رەسپۋبليكالاردان كەلگەن قوناقتار دا بار ەدى. سولاردىڭ ءبىرى – تاشكەنتتىك قانداسىمىز قالدىبەك سەيدانوۆ جامبىلدىڭ پورترەتىنە قاراپ تۇرىپ, قاسىنداعى ادامنان:
– اناۋ كىم؟ – دەپ سۇرادى.
كوزى ۇيرەنىپ كەتكەن تارازدىق عالىم:
– جامبىل, – دەدى.
– قازاق ەمەس, باسقاعا ۇقسايدى عوي! – دەدى قوناق اشىنىپ.
– ءيا, سولاي. ونى ءوزىمىز دە بايقاعانبىز.
– الىپ تاستامايسىڭدار ما؟
– ايتىلادى. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىز, الىپ تاستالىنبايدى.
– قىزىق ەكەن.
– قىزىق.
اڭگىمە وسىمەن ءتامام بولدى.
قىزىق! اباي مەن جامبىل پورترەتتەرىنە ءبىر قاراپ قويىپ, ويىمىزدى دا, ءسوزىمىزدى دە ءتامام ەتىپ جۇرگەنىمىزگە ون جىلدىڭ ءجۇزى بولدى.
انە ءبىر جىلى تاياۋ شەتەلدە تۇراتىن ءبىر سۋرەتشى ءبىزدىڭ ۇلىلارىمىزدىڭ سۋرەتتەرىن سالىپ اكەلىپ, وبلىستا ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق كەشىن وتكىزدى. سۋرەتشىنىڭ ءوزى – قازاق, ونەرى – كورشىلەس ەل رۋحانياتىنىڭ قولتاڭباسى. مۇمكىن, ول ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدى سۇيگەن پاتريوت تا بولار, ۇلىلارىمىزدىڭ پورترەتتەرىن سوندىقتان دا سالعان شىعار, بىراق تاعدىر ايداپ بارىپ باسقا ەلدە تۇرىپ قالعان قازاق قازاقتى بەينەلەي الماعان.
ال, ءبىز بولساق, ۇلىلارىمىزدى قورلاتىپ قويىپ, قاراپ وتىرمىز. كونبىستىك دەگەن وسىنداي-اق بولار.
جالپى, ءبىر عانا ەۆگەني سيدوركيننەن باسقا ەشكىمگە مۇنداي باقىت بۇيىرماعان. كىم ءبىلسىن, ونىڭ قازاق كەسكىنىن سونشاما كەلىستىرىپ سالۋىنا جارى, قازاقتىڭ تالانتتى سۋرەتشى قىزى گۇلفايرۋز يسمايىلوۆانىڭ اسەرى بولعان شىعار. نە دەسەك تە, ءالى كۇنگە دەيىن قازاق باتىرلارى جىرلارىن ەۆگەني سياقتى كۇيەۋ بالامىزدان اسىرىپ بەزەندىرگەن سۋرەتشى بولعان ەمەس.
تىڭ كوتەرۋ – قاسىرەت
حالىققا كەرەگى – شىندىق.
ءدال قازىر شىندىقتى ايتۋدان قاشقاقتاۋ – بەيشارالىق.
كەڭەس وداعى كەزىندە باسشى كادرلاردى الماتى جوعارى پارتيا مەكتەبى جانىنداعى ءبىر ايلىق كۋرستا وقىتىپ, قايتا دايارلىقتان وتكىزەتىن. سول كۋرسقا بارعانمىن. ونىڭ وقۋ باعدارلاماسىمەن قوسا مادەني-كوپشىلىك جۇمىستار باعدارلاماسى دا بار.
ءبىر كۇنى ساباقتان سوڭ ءابىلحان قاستەەۆ اتىنداعى كوركەمسۋرەت گالەرەياسىنا اپاردى. گالەرەيا قىزمەتكەرى كۋرس تىڭداۋشىلارىن باستاپ ءجۇرىپ, ءار سۋرەتتىڭ قاسىنا ايالداتىپ, ۇزىن سونار اڭگىمە سوعادى. ءبىز تۇك كورمەگەندەي, تۇك بىلمەيتىندەي, اۋزىمىزدى اشىپ, كوزىمىزدى جۇمىپ تىڭدايمىز.
ءوستىپ جىلجىپ, قاناپيا تەلجانوۆتىڭ «اتامەكەن» اتتى پولوتنوسىنىڭ الدىنا كەلىپ توقتادىق.
ءبىزدى باستاپ جۇرگەن كەلىنشەك ءاي ءبىر كوسىلدى دەيسىڭ:
– قاناپيا تەلجانوۆتىڭ بۇل پولوتنوسىندا كوممۋنيستىك پارتيانىڭ دانا باسشىلىعىمەن قازاقستانداعى تىڭ يگەرۋ كەرەمەت شىنايى كورىنىس تاپقان. قاراڭىزدارشى, ارىدە پويىز زاۋلاپ بارادى, بەرىدە الىپ تراكتورلاردىڭ وتكىر سوقالارىمەن اۋدارىلعان جەر جاتىر. كۇنى ەرتەڭ بۇل جەردە قالىڭ بيداي جايقالادى. قازاق دالاسى وتان قويماسىنا ميلليارد پۇت استىق قۇيادى. «اتامەكەن» – تەڭدەسى جوق تۋىندى.
مەن ويلانىپ تۇرمىن. مىنا كەلىنشەكتىڭ ايتقانىنىڭ نوبايى دۇرىس. ءارىدەگى پويىز دا, مىنا جىرتىلىپ تاستالعان جەر دە ءبىر قاراعاندا قازاق دالاسىن تىرىلتەتىن تىرلىك. بىراق, ءيا, بىراق اتا-بابا جەرىن ءبىر كورىپ, مۇمكىن سوڭعى رەت كوز سالىپ قايتۋعا بەتتەپ كەلە جاتقان قاريا ەسىك پەن توردەي كەر اتتىڭ ۇستىندە اسىعى الشىسىنان تۇرىپ ەمەس, تۇنجىراپ كەلەدى. جەلىگىپ, ويناقتاپ كەلە جاتقان ق ۇلىن كەنەت قالىڭ ءشوپتىڭ تاساسىنان شىعا كەلىپ, جونى ارسا-ارسا بولىپ سويىلىپ جاتقان قارا جەردى كورىپ, ەكى كوزى شاراسىنان شىعا شوشىپ, شاپشىپ بارىپ دىرىلدەپ تۇرا قالعان.
قاناپيا تەلجانوۆ عاجاپ سۋرەتشى ەكەن. كۇناسىز ق ۇلىننىڭ وسى جان شوشىرلىق كوزقاراسىمەن اياۋسى ز جىرتىلىپ, تۋ تالاقاي بولعان قازاق دالاسىنىڭ ءحالىن قالاي كەرەمەت بەينەلەگەن.
مەن وسى ويلارىمدى ارتتاعى ەكى-ءۇش جىگىتكە ايتا باستادىم. جانىمداعى جامبىلدىق ىنىشەك جەڭىمنەن تارتىپ, سىبىرلادى.
– ابايلاڭىز! ءۇش ءارىپ ادامدارى ەستىپ قويماسىن.
شىنىندا, ونداي قاۋىپ بار ەدى ول كەزدە. مەن ءسوزىمدى شورت ءۇزدىم.
وسى جاي اندا-ساندا ويىما ءتۇسىپ كەتىپ جۇرەتىن. جۋىردا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى ميحايل ءىىىولوحوۆتىڭ بيلىككە كۇيىنگەن ءبىر ساتتەرىندە وتقا جاعىپ جىبەرگەن قولجازبالارىن ايتا كەلىپ: «تاكايا جە ۋچاست پوستيگلا ي رۋكوپيس, پوۆەستۆۋيۋششايا و زۆەرسكيح مەتوداح وسۆوەنيا كازاحستانسكوي تسەلينى» – دەگەن ءسوزى جاريالاندى.
ميحايل شولوحوۆ بىلگەندى قاناپيا تەلجانوۆ تا بىلگەن ەكەن.
شولوحوۆ – ۇلى جازۋشى.
تەلجانوۆ – ۇلى سۋرەتشى.
تىڭ كوتەرۋدىڭ قازاق دالاسىنىڭ تۋ-تالاقايىن شىعارعانىن قازىر ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى.
ال ۇلىلار مۇنى دەر كەزىندە ۇققان. شىعارمالارىندا تۋرا دا, تۇسپالداپ تا ءبىلدىرگەن. ۇلىنىڭ ۇلىلىعى دا وسىندا عوي.
التىن قور
بەدەلدى ادامدار – التىن قور. مۇنى اقىلدى باسشىلار جاقسى بىلگەن.
ايتباي نازاربەكوۆ سونداي باسشى بولعان.
مويىنقۇم اۋدانىن ۇزاق جىلدار تابىستى باسقارعان بۇل ادام جونىندە ايتىلار اڭگىمە كوپ.
ايتباي نازاربەكوۆ مىجىرايعان جاتاعان ءۇيلى فۋرمانوۆ اۋىلىن 70-80-جىلدارى سول زامانعى اسەم كەنتكە اينالدىرعان. ايتەكەڭە بۇل ىستە دالا اكادەميگى, ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى جازىلبەك قۋانىشباەۆ ولشەۋسىز كومەك كورسەتكەن.
قۇرىلىس, جول سالاتىن بولسىن, باسقا دا يگىلىكتى ءىس باستاماق بولسىن, ايتەكەڭ جازەكەڭدى ماشيناسىنا وتىرعىزىپ الىپ, الماتىعا تارتادى ەكەن. سودان اعىزىپ وتىرىپ, اقساقالدى ديماش ءىنىسىنىڭ قابىلداۋ بولمەسىنە الىپ كەلىپ, ايتادى ەكەن:
– ال, جازەكە, ديماش ىنىڭىزدەن ەمحانا سالاتىن قارجى سۇراڭىز.
جازەكەڭ ءبىرىنشى حاتشىنىڭ كابينەتىنە كىرەدى. ديمەكەڭ جازەكەڭدى ءىلتيپاتپەن قارسى الادى, بۇيىمتايىن سۇرايدى.
– ءاي, قوناي, – دەيدى جازەكەڭ جارىقتىق, – پورمانوپكاعا ەمحانا كەرەك. بەر.
ديماش احمەت ۇلى بەرەدى.
فۋرمانوۆكادا قانداي دا ءبىر كۇردەلى قۇرىلىس سالۋدى ويعا العان ەكەن, ايتەكەڭ جازەكەڭدى العا سالاتىن بولعان. سونىڭ ءبىر دە بىرەۋىندە ديماش احمەت ۇلى قاباق شىتىپ كورمەپتى. « ۇلىق بولساڭ, كىشىك بول», – دەگەن وسىنداي-اق بولار!
ەركەك – ايەلدىڭ ءپىرى
ايەل – ەرىن شەكسىز سىيلاعان, بەتتەن الۋ, قارسى تۇرۋ اتىمەن بولماعان. ايەل ءوزىن ەركەكتەن الاسا ۇستاعان, الدىنان كەسىپ وتپەگەن. وسىنىسىمەن ايەل ەركەكتىڭ سىيلاستىعىن تۋعىزعان.
اۋىل كوشەسىنىڭ باسىنان تۇسكەن اقساقالدى الدىن كەسپەي, كۇتىپ تۇرىپ, سالەم جاساپ, ىلگەرى وزدىرىپ جىبەرەتىن ايەلدى ءوزىمىزدىڭ كوزىمىز كوردى.
قاريا: «كوپ جاسا, قاراعىم!» – دەپ باتا بەرىپ وتەتىن. اقساقالدىڭ كوڭىلى كوركەيىپ, كەلىننىڭ مەرەيى ءوسىپ كالاتىن.
قازىر ءوزىمىز قاريا بولدىق. كەلىندەر, كوشەنى ايتامىز, ەسىكتەن بۇرىن وتۋىمىزگە مۇرسات بەرمەي, تايراڭداپ الدىمىزدى ورايدى. ولارعا بىردەڭە دەپ رەنجىمەك تۇگىلى, الا كوزىڭىزبەن قاراساڭىز, پالەگە قالاسىز. وي-ءورىسى «ارتتا قالعان, مادەنيەتسىز», – دەپ ءوزىڭىزدى كۇستانالايدى. ونىسى – ەۋروپا حالىقتارىنان ۇيرەنگەن ۇلگىسى. ولاردا ەركەك ايەلگە جول بەرەدى, بىزدە – ايەل ەركەكتىڭ الدىن كەسىپ وتپەيدى.
ايەلدى ءبىزدىڭ قازاقتاي قاستەرلەيتىن حالىق كەمدە-كەم. ەرلى-زايىپتىلار, ياكي قىز بەن جىگىت اتقا مىنگەسۋگە ءماجبۇر بولسا, ۇرعاشى العا, ەرگە, ەركەك ارتقا, بوكتەرگىگە وتىرادى. وسىندا, اڭداپ قاراعانعا, ايەل زاتىن سىيلاۋدىڭ تەڭدەسسىز ءتالىمى بار.
ال, ەندى جاڭاعى ايەلگە ەسىكتەن بۇرىن وتۋگە جول بەرەتىن حالىقتاردىڭ ەركەكتەرى ايەلدەرىن اتتىڭ ارتىنا ەكى اياعىن سالاقتاتىپ مىنگەستىرىپ الادى. ايەلدى قورلاۋدىڭ, ءزابىر كورسەتۋدىڭ بۇدان ارتىق كورىنىسى بولا قويماس.
قازاق ات ارتىنا وتىرعىزۋدى جارىنا ەمەس, جاۋىنا جاساعان.
مەنىڭشە, ءبىزدىڭ اتقا مىنەتىن ەر جىگىتتەرىمىز جارىن, جالپى, ايەل زاتىن الدىنا وتىرعىزۋدان تانعان ەمەس. ال, ايەلدەرىمىزدىڭ ەركەكتىڭ الدىن وراپ تايراڭداۋىن ۇدەتپەسە, كەمىتەتىن ءتۇرى جوق.
وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن وبلىستىق «اق جول» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى كەزىمدە كابينەتىمە قادىرمەندى اقساقال جاپار اعا تۇيەبەكوۆ كەلدى.
– ءالديحان, وسى قازىر كىرىپ كەلە جاتسام, ءبىرىنشى قاباتتا ءبىر ايەل كۇتىپ تۇرىپ جول بەرىپ, سالەم جاساپ وتكىزىپ جىبەردى. ول كىم؟ – دەپ سۇرادى.
كوپتى كورگەن اعانىڭ ۇنىندە ريزالىقپەن قوسا تاڭدانىس بار ەدى.
قازاقى ءداستۇردى ۇستانعان ايەل تاڭداندىرعان اعامىزدى.
ويلانىپ قالدىم: كىم بولدى ەكەن؟ «اق جولدا» ونداي ايەل جوق, ءبارى – وسى زامان ماۋەسى. ءبىرىنشى قاباتتاعى وبلىستىق راديو كەڭسەسىندە ونداي ەكى ايەل بار: نۇرجامال مەن نەسىپكۇل. ەكەۋى ءارى ءوتىپ, بەرى وتكەندە ماعان دا جول بەرەتىن.
– ول – نۇرجامال دەگەن قىزىڭىز. ءوزىڭىز شۋدا اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعاندا لەني
