ماقسات – وڭىرارالىق ءھام ەلارالىق بايلانىستى بەكەمدەۋ
قاسىم-جومارت توقاەۆ قوناقجايلىلىق تانىتقانى ءۇشىن ۆلاديمير پۋتينگە ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ, فورۋمنىڭ تيىمدىلىگى مەن تابىستىلىعىن اتاپ ءوتتى.
– 2003 جىلى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ءسىزدىڭ كۇش-جىگەرىڭىزدىڭ ارقاسىندا ومبىدا وڭىرارالىق دەڭگەيدەگى العاشقى كەزدەسۋ ءوتتى. بۇل مەحانيزم تولىقتاي ىسكە قوسىلىپ, وڭىرلەر ىقپالداستىعىنىڭ ءتيىمدى قۇرالى رەتىندە ءوزىن دالەلدەدى. ەكى ەلدىڭ ايماقتارى اراسىنداعى ساۋدا كولەمىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانى وتە ماڭىزدى. ءبىز ونەركاسىپ كووپەراتسياسىندا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتا زور تابىستارعا قول جەتكىزدىك. سوندىقتان اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلدى دەپ ويلايمىن, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
ۆلاديمير پۋتين رەسەي مەن قازاقستاننىڭ اراسىن بايلانىستىراتىن ءداستۇرلى فورۋمنىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى.
– ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى قارىم-
قاتىناستار تابىستى دامىپ كەلەدى. بىلتىر تاۋار اينالىمى 14 پايىزدان استى. ينۆەستيتسيا كولەمى ۇلعايا ءتۇستى. ءبىز تۇراقتى تۇردە كەزدەسىپ وتىرامىز. دەگەنمەن ەرەكشە نازار اۋداراتىن ماسەلەلەر ارقاشان تابىلادى, – دەدى رەسەي پرەزيدەنتى.
پرەزيدەنتتەر اراسىنداعى اڭگىمە پلەنارلىق وتىرىستا وڭىرلەر مەن وبلىستاردىڭ باسشىلارى, سالالىق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ەكى ەلدىڭ ىسكەر توپتارى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن جالعاستى.
قازاقستان پرەزيدەنتى الدىمەن فورۋمدى ۇيىمداستىرعان رەسەي تاراپىنا العىسىن ءبىلدىرىپ, بۇل ءداستۇردى يگى باستاما دەپ اتادى.
– ومبى وڭىرارالىق بايلانىستىڭ نەگىزگى ورتالىعىنا اينالدى. وسىدان 16 جىل بۇرىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن فورۋمنىڭ تۇساۋى كەسىلگەن بولاتىن. فورۋم شەكارا ماڭى فورماتىنىڭ شەڭبەرىنەن اسىپ, ەلدەرىمىزدىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ تولىققاندى تەتىگىنە اينالدى. بىرىنشىدەن, ساۋدا-ينۆەستيتسيالىق ءوزارا ءىس-قيمىل ايتارلىقتاي كەڭەيدى. 2003 جىلدان باستاپ 2018 جىلعا دەيىن ءوزارا ساۋدا كولەمى 3,5 ەسەگە ۇلعايدى. 2018 جىلى تاۋار اينالىمى 6,5 ترلن تەڭگەنى قۇرادى نەمەسە 19 ملرد اقش دوللارىنا جەتتى. ءبىزدىڭ ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ باستى باعىتى ينۆەستيتسيامەن بايلانىستى. 2005 جىلدان 2018 جىلعا دەيىن قازاقستانعا تىكەلەي رەسەيلىك ينۆەستيتسيالار اعىنى شامامەن 14 ملرد دوللار كولەمىندە بولدى. قازاقستاندىق كاسىپكەرلەر تاراپىنان رەسەيگە سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ جالپى كولەمى 4 ملرد دوللاردان استى, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
قازاقستان باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە بۇگىنگى كۇنى 6800-دەن استام رەسەيلىك كاسىپورىن مەن 3200 بىرلەسكەن كومپانيا تابىستى جۇمىس ىستەۋدە. بۇل شەتەلدىك كاپيتالى بار كاسىپورىنداردىڭ جالپى سانىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن (38%) قۇرايدى. مەملەكەت باسشىسى ءوز سوزىندە مۇناي, ەنەرگەتيكا, قارجى, ماشينا جاساۋ, تاۋ-كەن ونەركاسىبى, حيميا ءوندىرىسى جانە ەكونوميكانىڭ باسقا دا سالالارىندا بىرلەسكەن جوبالار بەلسەندى دامىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى.
– ەكىنشىدەن, ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ەكىجاقتى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ءوسىپ كەلە جاتقان دەڭگەيىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. مۇناي-گاز سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق بەلسەندى دامۋدا. كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى قۇرىلعان ساتتەن باستاپ «تەڭىز-نوۆوروسسيسك» مۇناي قۇبىرى ارقىلى الەمدىك نارىققا 500 ملن توننادان استام مۇناي جەتكىزىلدى. بۇل – ايتارلىقتاي كورسەتكىش. كونسورتسيۋم سونداي-اق ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋدەن جانە ساپالى شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتۋدان الىناتىن سينەرگيا تۇرعىسىنان ءتيىمدى. ءبىزدىڭ كاسىپورىندار قازاقستاندىق «تەڭىز», «كورولەۆسكوە» جانە «قاراشىعاناق» كەن ورىندارىندا, سونداي-اق «حۆالىنسكوە», «تسەنترالنوە» جانە «قۇرمانعازى» ترانسشەكارالىق كەن ورىندارىندا بىرلەسكەن جۇمىستار جۇرگىزۋدە, – دەدى ق.توقاەۆ.
سونىمەن قاتار مۇناي-گاز حيمياسى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق جاڭا باعىتتا داميتىنىن, ورتالىق ازيا مەن باتىس قىتايدا جەتەكشى ورىنعا يە بولۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن الماتى وبلىسىنداعى «لۋكويل» كومپانياسىنىڭ دايىن مايلار ءوندىرىسىن ىسكە قوسۋ جونىندەگى جوبانىڭ اياقتالعانىن ايتتى.
–ۇشىنشىدەن, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا ۇلكەن جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. ءبىزدىڭ وڭىرلەر ەاەو اياسىندا مۇمكىندىكتەردى بەلسەندى پايدالانادى. ءوزارا ساۋدا وسۋدە, جەتكىزىلەتىن تاۋارلاردىڭ اۋقىمى كەڭەيتىلۋدە, ينۆەستيتسيالار ۇلعايۋدا. سونداي-اق الداعى ۋاقىتتا قول جەتكىزىلگەن قارقىن مەن ناتيجەلەردى ساقتاۋ ءۇشىن جۇمىستار اتقارىلاتىن بولادى. بۇعان قوسا, 2025 جىلعا دەيىنگى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانى دامىتۋ ستراتەگياسىن قاراۋ مىندەتى تۇر, – دەدى قازاقستان باسشىسى.
مەملەكەت باسشىسى كەلەسى كەزەكتە وتكەن جىلى اقتاۋدا ەكى ەلدەن باسقا كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىمەن بىرلەسىپ تاريحي كەلىسىمگە قول جەتكىزگەنىن اتاپ ءوتتى. كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسياعا قول قويىلدى. كونۆەنتسيا تابيعي رەسۋرستاردى ۇتىمدى جانە بەيبىت پايدالانۋ ءۇشىن, تۇتاستاي العاندا, كاسپي تەڭىزى باسسەينىندەگى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ ءۇشىن نەگىز بولماق. كوپ جاعدايدا قازاقستان جانە رەسەي باسشىلىعىنىڭ سىندارلى ءىس-قيمىلىنىڭ ارقاسىندا بۇل تاريحي ۋاعدالاستىق شىندىققا اينالدى.
الەمدىك ەكونوميكا مەن ساياسي جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان-رەسەي ىنتىماقتاستىعى ەكونوميكانىڭ تۇراقتى ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جانە ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى قۇرامداسى ەكەنىن ايتقان ق.توقاەۆ فورۋم اياسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ وڭ ديناميكاسىن قولداۋ كەرەكتىگىنە نازار اۋداردى.
– بۇگىنگى فورۋم اياسىندا وسى باعىتتا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلدى. ءبىزدىڭ وڭىرلەر مەن كومپانيالار اراسىندا 20-دان استام قۇجاتقا قول قويىلدى. بۇل جۇمىستى ۇنەمى جانە جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. سونىمەن قاتار ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدە ينۆەستيتسيالار تارتۋ جانە ەكسپورتقا جاردەمدەسۋ ءۇشىن ارنايى دامۋ ينستيتۋتتارى قۇرىلعان. بۇل ينستيتۋتتار تاۋارلاردى جەتكىزۋ ماسەلەسىن شەشىپ, وڭىرلەردىڭ ينۆەستيتسيالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق مۇمكىندىكتەرى تۋرالى بيزنەستى اقپاراتتاندىرۋ ماقساتىندا شەكارا ماڭىنداعى وڭىرلەردىڭ نارىقتارىن زەردەلەۋ بويىنشا بىرلەسكەن باعدارلاما ازىرلەۋلەرى ءتيىس. سوندىقتان وسى ماسەلەلەرگە باسىمدىق بەرۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر, – دەدى ق.توقەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتى ءوز سوزىندە جارمەڭكەلەر مەن كورمەلەر وتكىزۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن, مۇنداي ءىس-شارالاردى وتكىزۋدىڭ ءتارتىبى مەن كەستەسىن انىقتاپ, بۇل جۇمىستى جۇيەلەندىرۋ قاجەتتىگىن, ءتيىستى مينيسترلىكتەر وسى ماسەلەلەر بويىنشا وڭىرلەرگە كومەكتەسۋى كەرەكتىگىن ايتتى.
– بۇگىن ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ەكونوميكا مينيسترلىكتەرى شەكارالىق ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسىنىڭ تۇجىرىمداماسىنا قول قويادى. ەكى مەملەكەتتەن 20-عا جۋىق وبلىس قامتىلدى. ەندى جوبالاردى قارجىلاندىرۋ كوزدەرىن قاراستىرۋ قاجەت. ەۋرازيا دامۋ بانكىنىڭ ءبىزدىڭ ىشكى نارىقتى دامىتۋ جونىندەگى جۇمىسقا بەلسەندى ارالاسۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ كەرەك. سونداي-اق شەكارا ماڭىنداعى وڭىرلەردىڭ ينفراقۇرىلىمدىق الەۋەتىن كەڭەيتۋ جانە دامىتۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. قولدانىستاعى ينفراقۇرىلىم قازىرگى زامانعى تالاپتارعا سايكەس كەلمەيدى, بۇل باعىتتا الدا ۇلكەن جۇمىس كۇتىپ تۇر, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
شەكارا ماسەلەسىنە جەكەلەي توقتالعان مەملەكەت باسشىسى قالىپتاسقان ترانسۇلتتىق دالىزدەردى ء(«بىر جول – ءبىر بەلدەۋ» جانە «سولتۇستىك – وڭتۇستىك») ەسكەرە وتىرىپ, شەكارالىق وتكەلدەردى جاڭعىرتۋ قاجەتتىگىن ايتىپ ءوتتى. بۇگىنگى كۇنى بىرقاتار قوسىمشا وتكىزۋ پۋنكتتەرىن كەڭەيتۋ جانە اشۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر.
– شەكارالاس پاۆلودار جانە اتىراۋ وبلىستارىندا رەسەيلىك كاسىپورىنداردىڭ اليۋميني جانە مۇناي-حيميا كلاستەرلەرىن دامىتۋ جونىندەگى جۇمىسى ءۇشىن جاعداي جاسالعان. بيىل مەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا اەا قۇرۋدى ماقۇلدادىم. بۇل كووپەراتسيالىق بايلانىستاردى دامىتۋعا تاعى ءبىر سەرپىن بەرەدى دەپ ويلايمىن. سوڭعى جىلدارى ءۇشىنشى ەلدەردىڭ نارىعىنا بىرلەسىپ شىعۋ ماسەلەسى ءجيى كوتەرىلۋدە. ازىرگە ەشقانداي ناتيجە جوق. مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندە ءبىز ەركىن ساۋدا ايماعى تۋرالى شارتتار جەلىسىن كەڭەيتۋ ارقىلى ۆەتنام, يران, سينگاپۋر, سەربيا جانە باسقا دا ەلدەرمەن بازالىق شارتتار جاساي الامىز. ەندى سالالىق مينيسترلىكتەر, وڭىرلەر مەن دامۋ جانە ەكسپورتتى قولداۋ ينستيتۋتتارى دەڭگەيىندە كۇش-جىگەر قاجەت. ءبىزدىڭ ساراپشىلار وسى ماسەلە بويىنشا تولىق ۇسىنىستار ۇسىنۋى ءتيىس, – دەدى ق.توقاەۆ.
قازاقستان باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ەكى ەلدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەندەرى ۇلكەن مۇمكىندىكتەرگە يە, تەك ۇتىمدى پايدالانۋ كەرەك. بۇگىندە رەسەي مەن قازاقستان بيدايدى ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ وندىعىنا كىرەدى. ق.توقاەۆ بۇل باعىتتا ەكى ەل ءبىر-بىرىمەن باسەكەلەسپەي, كەرىسىنشە, بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋى كەرەكتىگىن ايتتى.
– اۋىل شارۋاشىلىعى كەز كەلگەن ەكونوميكانىڭ اسا ماڭىزدى سەكتورلارىنىڭ ءبىرى ەكەنى قۇپيا ەمەس. بۇل سالا باقىلاۋشى ورگانداردىڭ ەرەكشە نازارىنا ىلىنەدى. تەك بارلىق تەكسەرىس شەگىمەن بولۋى كەرەك. سوندىقتان اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى بولدىرماۋ, تۋىندايتىن ماسەلەلەردى شەشۋدە جەدەلدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءتيىستى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار اراسىندا تولىققاندى, كۇندەلىكتى بايلانىس قاجەت. وسىعان بايلانىستى ۆەتەريناريا, فيتوسانيتاريا, كارانتينگە جاتقىزىلعان ءونىمدى باقىلاۋ سالالارىندا تۋىندايتىن جاعدايلار بويىنشا ءتيىستى ۆەدومستۆولاردىڭ جەدەل ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ پارمەندى الگوريتمدەرىن ازىرلەۋدى ۇسىنامىن. بۇل ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن وڭىرلىك بولىمشەلەر دەڭگەيىندە بولۋى ءتيىس, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
ق.توقاەۆ سونداي-اق شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعىنىڭ حالىقارالىق ورتالىعىن قۇرۋ قاجەتتىن اتاپ ءوتتى. مۇنداي تاجىريبە قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا بارىن ەسكە سالىپ, وزبەكستانمەن وسىنداي جوبا بەلسەندى پىسىقتالۋ ساتىسىندا تۇرعانىن ايتتى.
– مۇنداي جوبا وڭىرلەردەگى ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ كاتاليزاتورى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ءبىزدىڭ ترانزيتتىك-كولىكتىك الەۋەتىمىزدىڭ تولىق ىسكە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتە الار ەدى. ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىس تەك ساۋدا-ساتتىقپەن شەكتەلمەۋى ءتيىس, ويتكەنى مادەني-گۋمانيتارلىق سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ الەۋەتى زور. سونىمەن قاتار عىلىم سالاسىندا ءتيىمدى باعدارلامالار بار, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
ءوز كەزەگىندە رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين اتقارىلعان جۇمىس وڭ باعاعا لايىق ەكەنىن, ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ەكى تاراپ ءۇشىن دە نازاردا بولعانىن اتاپ ءوتتى.
– رەسەي-قازاقستان ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلاتىن شەكارا ماڭىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلۋى ءتيىس. بيىلعى فورۋم ونىڭ نىعايۋىنا ىقپال ەتەتىنىنە سەنىمدىمىن. وتكەن جىلعى كورسەتكىش بويىنشا تاۋار اينالىمى ءوسىپ, ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى ارتتى, ءىرى جوبالار ىسكە استى. نازاردا جۇرگەن ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا فورۋم تاپتىرماس الاڭ بولماق, – دەدى رەسەي پرەزيدەنتى.
قازاقستاننىڭ رەسەيگە ەكسپورتى نەگە تومەن؟
قازاقستان مەن رەسەي تاراپىنىڭ بىرلەسكەن جوبالارىنىڭ ناتيجەسىندە جالپى سوماسى 15 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن كەلىسىمدەر جاسالعان. دەسە دە, قازاقستاننان رەسەيگە تاسىمالداناتىن تاۋار كولەمى سالىستىرمالى تۇردە رەسەيدىڭ ءبىز تۇتىنىپ وتىرعان تاۋارلارىنان الدەقايدا از. بۇل رەتتە پروبلەمالى ماسەلەلەردى كەشەندى تۇردە قاراستىرۋعا بولادى. جالپى, ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى بيىلعى جىلدىڭ 8 ايداعى كورسەتكىشى بويىنشا 12,2 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ءسال دە بولسا ىلگەرىلەۋشىلىك بايقالادى. دەگەنمەن قازاقستاننىڭ بيىلعى ەكسپورتى ماردىمسىز مەجەدەن اسا الماي وتىر.
رەسمي مالىمەتكە سۇيەنسەك, 2019 جىلدىڭ قاڭتار-تامىز ايلارىندا قازاقستاننان رەسەيگە ەكسپورتتالعان تاۋار كولەمى الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 1,3 پايىزعا تومەندەپ, 3,5 ملرد اقش دوللارى بولدى. ال كەرىسىنشە, قازاقستانعا رەسەيدەن يمپورتتالعان تاۋار كولەمى اتالعان مەرزىم ارالىعىندا 1,7 پايىزعا ءوسىپ, 8,7 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى. قازاقستاننان رەسەيگە نەگىزىنەن شيكىزات ەكسپورتتالادى. مىسالى, تەمىر كەندەرى مەن كونتسەنتراتتارى (11,3%), مىس كەندەرى مەن كونتسەنتراتتارى (5,9%), ۋران (5,7%), باعالى مەتالداردىڭ كەندەرى مەن كونتسەنتراتتارى (5,5%), تاس كومىر (4%), تابيعي گاز (3,5%), قارا مەتالداردىڭ قالدىقتارى مەن سىنىقتارى (3,5%) سەكىلدى شيكىزات ونىمدەرى تاسىمالدانادى. ال رەسەي تاراپىنان قازاقستانعا جەڭىل اۆتوموبيلدەر (2,9%), تابيعي گاز (2,2%), قارا مەتالداردان جاسالعان دانەكەرلەنگەن قۇبىرلار مەن تۇتىكتەر (1,7%), شينالار (1,6%), تەمىر جول نەمەسە ترامۆاي جۇك ۆاگوندارى (1,6%) تاسىمالدانادى. بۇعان قوسا, رەسەيدىڭ حيميالىق تاۋارلارى مەن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى دە ۇزدىكسىز تاسىمالدانۋدا.
رەسەيدىڭ ءونىمىن تۇتىنىپ, بىراق وتاندىق تاۋارلاردى كورشى ەلگە وتكىزە الماي وتىرعانىمىزدى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ تا جاسىرمايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندىق ونىمدەردى رەسەي اۋماعىنا وتكىزۋ بويىنشا زاڭ اياسىندا ەشقانداي كەدەرگىلەر جوق. تەك قولدان جاسالعان كەدەرگىلەردى جەرگىلىكتى باسقارۋشى ورگاندار تۋىنداتىپ وتىر.
– ەكسپورت بالانسى ساقتالماي وتىرعانى بەلگىلى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن وڭدەلگەن ونىمدەردى كوپتەپ شىعارۋ كەرەك. ءدال بۇگىنگى كۇنى رەسەيگە تەمىر كەندەرى, مۇناي سىندى شيكىزاتتاردى ەكسپورتتاپ وتىرمىز. كەزىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا كەدەرگىلەر الىنىپ, زاڭ نەگىزىندە بارلىق ماسەلە ەكشەلەنىپ قويىلعان بولاتىن. دەسە دە, وبلىس باسشىلارى تاراپىنان اتالعان زاڭناما ەسكەرىلمەي كەلەدى. بۇل جولعى فورۋم وسىنداي ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىراتىنىنا سەنىم بار, – دەدى مينيستر.
ب.سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, رەسەيلىك دۇكەندەردە قازاقستان تاۋارلارىن قويۋعا نەبارى 2 پايىز عانا ورىن بەرىلگەن. بۇل دا ءبىزدىڭ ونىمگە قولدان جاسالعان قىساستىقتىڭ ءبىرى.
– ەلىمىزدە قۇرىلعانىنا كوپ بولماعان ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى وتاندىق تاۋارلاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن جۇمىس جۇرگىزۋدە. تاۋار اينالىمىن ودان ءارى ارتتىرۋ ءۇشىن ەكى مەملەكەت تە بىرلەسە جۇمىس ىستەۋى كەرەك. مىسالى, كۇنى كەشە قىتايعا بارعان قازاقستان دەلەگاتسياسى حۋبەي پروۆينتسياسىندا كاسىپكەرلەر ءۇشىن شامامەن 130 ملن دوللارعا كەلىسىمشارت جاساستى. ايتا كەتەرلىگى, كورشى قىتايعا رەسەيلىك كاسىپكەرلەر دە ءوز ونىمدەرىن كىرگىزۋدە. ال ەگەر ءبىزدىڭ بىرلەسكەن جوبالارىمىز سىرتقا شىعىپ جاتسا, بۇدان تەك ەكى تاراپقا دا پايدالى بولار ەدى, – دەدى ب.سۇلتانوۆ.
وسى رەتتە ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترىن نەلىكتەن قازاقستاندىق ونىمدەردىڭ رەسەي نارىعىنا ەمىن-ەركىن ەنە الماي وتىرعانىن سۇرادىق. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانمەن شەكارالاس رەسەي وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورلارىنا رف باسشىلىعى تاراپىنان بىرقاتار مىندەتتەمەلەر قويىلعان. كورشى ەلدىڭ سىرتقى ساياسي احۋالى ۋشىعىپ, سانكتسيالاردىڭ استىندا قالۋى ەلدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىن ەكى وكپەدەن قىسقان قىسىلتاياڭ ساتتە تۇرعاندىعىن اڭعارتادى. قۇردىمعا كەتپەۋدىڭ بار امالى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرىنە ءوز تاۋارلارىن ۇسىنىپ, نەگىزگى تۇتىنۋشىلاردان ايىرىلىپ قالماۋ. ءدال قازىرگى ساياسي جاعدايدا رەسەي تاراپىنىڭ كورشى ەلدەردەن كەلگەن باسەكەلەستەرىنە قىسىم جاساۋداعى باستى سەبەبى وسى. وسى رەتتە ەسكەرەتىنى, قازاقستاندىق شاعىن جانە ورتا بيزنەس ونىمدەرى ساپالى ءارى رەسەيلىكتەردىڭ ونىمدەرىمەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم ارزانعا تۇسەدى. سوندىقتان رەسەيلىك تۇتىنۋشىلار تاراپىنان سۇرانىس تا جوعارى.
شەكارا جايى الاڭداتادى
فورۋمنىڭ ەكىنشى كۇنى «جوعارى تەحنولوگيالار: قازاقستان مەن رەسەي وڭىرلەرىنىڭ مۇمكىندىگى» اتتى كورمەگە كەلگەن يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى بەيبىت اتامقۇلوۆ وتاندىق باق وكىلدەرىنە سۇحبات بەردى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ەكى ەلدىڭ ونەركاسىپتىك كووپەراتسياسى اياسىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلۋدا. بۇگىن رەسەي تاراپىنىڭ قاتىسۋىمەن 10064 بىرلەسكەن كاسىپورىن ەكونوميكانىڭ ءار سالاسىندا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ناتيجەگە قول جەتكىزدى. سونىمەن قاتار, ول ەكى ەلدەگى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى شەكاراداعى وتكىزۋ پۋنكتتەرىنە قاتىستى دا ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى.
– وتكىزۋ پۋنكتتەرى بويىنشا بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىنا قول قويىلادى. ءبىزدىڭ رەسەيمەن ەكى ارادا 105 وتكىزۋ پۋنكتى بار. بۇل سالا بويىنشا ەكى جاق تا قانداي ماسەلەلەر تۋىنداپ وتىرعانىنان حاباردارمىز. ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ شەكارادان ءوتۋىن جەڭىلدەتۋ, جۇك اعىنىن ارتتىرۋ جانە ەكونوميكا ءۇشىن قوسىمشا سەرپىن بەرۋ ماسەلەسى كوتەرىلۋدە. بۇل رەتتە باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتتەرىن قارجىلاندىرۋ, قايتا جاڭارتۋدى تولىق جۇرگىزۋ ماسەلەلەرى دە بار. بۇل ماسەلەگە, بۇگىنگى كۇنى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە قاراستى شەكارا قىزمەتى جاۋاپ بەرەدى. 2020-2025 جىلدار ارالىعىندا 6 وتكىزۋ بەكەتىن جاڭارتاتىن بولامىز, – دەدى ب.اتامقۇلوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, الداعى ۋاقىتتا مەملەكەت تاراپىنان بولىنەتىن قاراجاتقا بايلانىستى ناقتى قانشا وتكىزۋ پۋنكتى جاڭارتىلاتىنى بەلگىلى بولماق. رەسەي تاراپىنىڭ بۇل باعىتتا ەشقانداي جۇمىس جۇرگىزبەي وتىرعانىنان حاباردار مينيستر بۇل فورۋمدا ماسەلە وڭ شەشىم تابادى دەپ سەندىردى.
جيىرمادان اسا قۇجاتقا قول قويىلدى
الدىمەن قازاقستان جاعىنان ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ر.دالەنوۆ, رەسەي تاراپىنان ەكونوميكالىق دامۋ ءمينيسترى م.ورەشكين «قازاقستان – رەسەي» شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعى باعدارلاماسىنىڭ تۇجىرىمداماسىمەن الماستى, سونىمەن قاتار قازاقستان مەن رەسەيدىڭ مادەنيەت مينيسترلىكتەرى اراسىنداعى 2020-2022 جىلدارعا ارنالعان ىنتىماقتاستىق باعدارلامالارى, يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ كولىك مينيسترلىگى اراسىنداعى بىرلەسكەن ءىس-قيمىل باعدارلامالارى ەكى تاراپتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىمەن تانىسۋى ءۇشىن ۇسىنىلدى. بۇل باعدارلامادا ەكى ەل شەكاراسىنداعى وتكىزۋ پۋنكتتەرىندەگى پروبلەمالاردى شەشۋ جولدارى قاراستىرىلعان.
قازاقستان مەن رەسەي شەكارالاس وڭىرلەرى ىنتىماقتاستىعى XVI فورۋمى اياسىندا ەكى ەل جاستارى كوشباسشىلارىنىڭ فورۋمى وتكەن بولاتىن. ەكى ەلدىڭ جاستارىن جاقىنداستىرۋ ماقساتىندا قازاقستاننىڭ اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى مەن رف جاستار ءىسى جونىندەگى فەدەرالدىق اگەنتتىگى (روسمولودەج) اراسىندا جاستار ساياساتى سالاسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى.
ەكى مەملەكەتتىڭ وڭىرارالىق ماسەلەسىن ارقالاعان فورۋمدا وبلىس اكىمدەرى اراسىنداعى كەلىسىمنىڭ ورناۋىنا باسىمدىق بەرىلمەك. وسى رەتتە, قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىمى ا.مۇحامبەتوۆ پەن چەليابى وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى ا.تەكسلەر جانە پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى ب.باقاۋوۆ پەن قورعان وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى ۆ.شۋمكوۆ وبلىستاردىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق, الەۋمەتتىك, مادەني جانە گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋ تۋرالى ءوزارا كەلىسىممەن الماستى. سونىمەن قاتار كاسىپكەرلىكتى جانداندىرۋ ماقساتىندا قازاقستاندىق «دامۋ» قورى مەن رەسەي شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قولداۋ بانكى اراسىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم ورنادى.
پلەنارلىق وتىرىستى قورىتىندىلاۋ بارىسىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ جيىندا وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ ءۇشىن پەرسپەكتيۆالار مەن مۇمكىندىكتەر ناقتىلانعانىن, بولاشاققا ارنالعان ماقساتتار ايقىندالعانىن تىلگە تيەك ەتتى. سونىمەن قاتار ۇكىمەتارالىق دەڭگەيدە دە, وڭىرلەر دەڭگەيىندە دە ىنتىماقتاستىق تۋرالى 20-دان استام كەلىسىم جاسالعانىن اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنت ەكى ەلدىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى ەكولوگيا ماسەلەسىنە توقتالىپ, بۇل سالاداعى پروبلەمالار شەكارا تالعامايتىنىن, سوندىقتان كەلەسى فورۋمنىڭ تاقىرىبىن ەكولوگيالىق ماسەلەلەرگە ارناپ, ونى 2020 جىلى كوكشەتاۋدا وتكىزۋدى ۇسىندى.
جيىن سوڭىندا مەملەكەت باسشىلارىنا رەسەي-قازاقستان شەكاراسىنداعى وتكىزۋ پۋنكتتەرىنىڭ جۇمىس ىستەۋى بويىنشا بىرلەسكەن ءىس-قيمىل باعدارلاماسى تانىستىرىلدى. جول كارتاسىندا بەس جىل ىشىندە 40-تان استام اۆتوموبيل جانە تەمىر جول وتكىزۋ پۋنكتتەرىن تولىقتاي قامتۋ قاراستىرىلعان.سونداي-اق دايىن ينۆەستيتسيالىق جوبالار پۋلى ۇسىنىلدى.
ەركەجان ايتقازى,
«Egemen Qazaqstan» –
ومبىدان (رەسەي)
