قوعام • 06 قاراشا، 2019

قايىرىمدىلىق قورلارى قوعامدى ىزگىلەندىرە مە؟

36 رەتكورسەتىلدى

ەل اراسىندا قوعامدىق قورلاردىڭ جۇمىسىنا قاتىستى پىكىر سان الۋان. قالاي ايتقاندا دا جاقسىلىققا نەگىزدەلگەن ءىستىڭ تۇپكى وزەگىندە جاقسى ءۇمىت جاتاتىنىن ەسكەرسەك، قوعامنىڭ ىزگىلەنۋىنە قوماقتى ۇلەس قوسىپ جۇرگەن قايىرىمدىلىق قورلارىنىڭ يگى باستامالارىن ءبىراۋىزدان قولداعان بولار ەدىك. بۇگىندە ەلىمىزدە 14 مىڭنان استام ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم بار.

بىلتىر «مەديانەت» ۇيىمى جۇر­گىز­­گەن ساۋالناما ناتيجەسى، ەل تۇرع­ىن­دارىنىڭ 85 پايىزى «ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار دەگەن نە جانە ولار نەمەن اي­نا­لىسادى؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ تابا الماعان.

 پارىقتاپ قاراساق، ءۇشىنشى سەكتور بولىپ سانالاتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قوعامداعى جانە ەكو­نو­ميكاداعى ءرولى وراسان. ال ولار ارقىلى بەرىلەتىن ءبىلىم گرانتتارى مەن الەۋمەتتىك قولداۋلاردى، ءتۇر­لى جەڭىلدىكتەردى ءتيىمدى پايدالانا الىپ ءجۇرمىز بە؟ ماسەلەن، ءبىر عانا «سوروس-قازاقستان» قورى ەلىمىزدە 24 جىل ىشىندە ءتۇرلى باعىتقا 90 ميلليون اقش دوللارىنان اساتىن گرانت بولگەن. بۇل قوماقتى قولداۋ جيتس سىن­دى عاسىر دەرتىنە بالانعان ءتۇرلى ىن­دەت­تەردىڭ الدىن الۋعا، شەتەلدە وقۋ­عا ارنالعان ستيپەنديالىق باع­دار­­لامالار مەن سىني تۇرعىدان ويلاۋ بويىنشا ءبىلىم بەرۋ جوبالارىن جەتىلدىرۋگە، سونداي-اق مادەنيەت پەن ونەردى قولداۋعا باعىتتالعان كەڭ اۋقىمدى جۇمىستاردى جۇزەگە اسى­رۋعا جۇمسالعان. قازاقستانداعى قىز­مە­تىنىڭ العاشقى جىلدارىندا قور ۇكى­مەتكە دەنساۋلىق جانە ءبىلىم بەرۋ سالا­لارىنداعى نەگىزگى قىزمەت جۇيەسىن جەكە تۇلعالاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قانا­عاتتاندىرۋ باعىتىنا وزگەرتۋگە قولعابىس ەتكەن. سونىڭ ناتيجەسىندە اشىق قوعام ستيپەنديالارى جۇزدە­گەن ستۋدەنتكە ەۋروپا مەن اقش ۋني­ۆەر­سيتەتتەرىندە تەگىن ءبىلىم الىپ، ەلگە تىڭ تاجىريبەمەن ورالۋعا مۇمكىندىك سىيلادى.

ايتالىق، 1998 جىلى قور قولدا­ۋى­مەن نەگىزى قالانعان «سوروس-الماتى زاماناۋي ونەر ورتالىعى» قازاق­ستان سۋرەتشىلەرىنىڭ قولتاڭباسىن شەت مەم­لەكەتتەرگە تانىتىپ، سان سالا­دا­عى ونەر قايراتكەرلەرىن ءبىر ار­نا­عا توعىستىرعان مادەني الاڭعا اي­نالعا­نى ءمالىم. سونىڭ ناتيجەسىندە دارىنىمەن دارالانعان قىلقالام شەبەر­لەرىنىڭ سۋرەت كورمەلەرى الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىنا ۇسىنىل­عان بولاتىن.

دەگەنمەن قور باسشىلىعى كۇن ساناپ قاتارى كوبەيىپ كەلە جاتقان قازاق­تىل­دى اۋديتوريامەن ارىپتەستىك بايلانىس ورناتۋ ءالى دە شەشىلمەگەن ماسەلە بولىپ وتىرعانىن ايتادى. «سوروس-قازاقستان» قورىنىڭ قىزمەتى ساناۋلى ادامعا ارنالعان، كوپتىڭ قولى جەتپەيتىن دۇنيە دەپ قابىلدانباۋى ءتيىس»، دەگەن قور­دىڭ باسقارما توراعاسى ايدا ايدارقۇلوۆا بۇگىنگى تاڭدا قوردا «قوعام­دىق ساياسات» باستاماسى، «اشىق­تىق جانە ەسەپتىلىك» جانە «ادام قۇقىقتارى» باعدارلامالارى اياسىندا ءۇش ستيپەنديالىق جوبا جۇمىس ىستەپ جاتقانىن العا تارتتى. وعان ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى جاستار، جوو ماگيسترانتتارى، جۋرناليستەر، زەرتتەۋشىلەر، ەكونوميكا جانە ءبىلىم سالاسىنىڭ ماماندارى، قۇقىق قورعاۋشىلار قاتىسا الادى. ىرىكتەلگەن قاتىسۋشىلار ءبىر جىل بويى جوبا شەڭبەرىندە وتەتىن ءبىر اپتالىق ترەنينگكە قاتىسۋى شارت. ادەتتە ترەنينگتەر الماتى مەن نۇر-سۇلتاندا وتەتىندىكتەن شالعاي وڭىرلەردەگى كوپتەگەن ازامات وعان قاتىسۋ مۇمكىندىگىنەن باس تارتاتىن كورىنەدى. ءبىر قاراعاندا سوروس-قازاقستان قىزمەتىنىڭ اۋماعى نۇر-سۇلتان مەن الماتى سياقتى ءىرى قالا­لارمەن شەكتەلىپ قالعانداي كورىن­گەنىمەن، تەك «اشىقتىق جانە ەسەپ­تى­لىك» باعدارلاماسىنىڭ ءوزى سوڭعى ەكى جىلدا 12 وبلىستى قامتىپ ۇلگەرىپتى.

جۋرناليستىك ءبىلىم بەرۋدى قارجى­لان­دىرۋدىڭ اياسىندا 2005 جىلدان بەرى 700-گە جۋىق جۋرناليست سالا بويىنشا تەرەڭ ءبىلىم السا، 2008 جىلى قور قولداۋىمەن جاسوسپىرىمدەرگە قاتىستى ارنايى ءادىل سوت جۇيەسى ازىرلەنىپ، وتاندىق قۇقىق سالاسىنىڭ دامۋىن ماڭىزدى مەجەگە كوتەردى.

تارقاتىپ ايتار بولساق، يۋۆەنال­دى ادىلەت جوباسى – كامەلەتكە تولماعان قۇقىق بۇزۋشىلارعا ارنالعان ادىلەت جۇيەسى. ەرەسەكتەر مەن بالالاردىڭ پسحيحولوگيالىق ويلاۋ دەڭگەيى تەڭ ەمەس. سوندىقتان ولارعا ارنالعان ادىلەت جۇيەسىندە دە وزىندىك ەرەكشە­لىك­تەر بولۋعا ءتيىس ەدى. وسىعان بايلانىستى 1998 جىلدارى قور العاش بولىپ ادىلەت جونىندەگى ديسكۋسسيالاردى باستادى. باستاپقىدا قاناتقاقتى جوبا رەتىندە قولعا الىنعان باس­تا­ما ۋاقىت وتە كەلە جەمىس بەردى. نا­تي­جەسىندە، ەل ۇكىمەتى يۋۆەنالدى سوت قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. كەيىن­­­­­­نەن يۋۆەنالدىق ادىلەتتەن باستاۋ العان سوتتاردى مامانداندىرۋ ۇدەرى­سى كەڭ قانات جايىپ، اكىمشىلىك، ەكو­نوميكالىق سوتتار، باسقا دا مامان­دان­دى­رىلعان ادىلەت الاڭدارى قۇرىلدى.

 – جەر بەتىندە قۇم تۇيىرىندەي ىزگىلىك پەن مەيىرىم قالماسا تىرشىلىكتە ەش ءمان بولماس ەدى. ءبىزدىڭ تۇپكى ماقسات – قوعامدى ىزگىلەندىرۋ، قايىرىمدىلىق شۋاعىن شاشۋ. مەملەكەتپەن بىرگە جۇزەگە اسىرعان جوبالارىمىز كوپ. «ازاماتتىق بيۋجدەت» تۋرالى باستاما دا ءبىزدىڭ قور ارقىلى كوتەرىلدى. ازاماتتىق بيۋدجەت دەگەنىمىز – بارشاعا تۇسىنىكتى بيۋدجەت. سەبەبى قارا­پايىم ادامداردىڭ كوزىمەن قارا­ساق، بيۋدجەت دەگەن قاپتاعان سان مەن تسيفر. بىراق بۇل ءسىز بەن ءبىزدىڭ سالىق تولەۋشى رەتىندەگى قارجىمىز بول­عاندىقتان، كەز كەلگەن ازامات بيۋدجەتتىڭ قايدا جۇمسالىپ جاتقانىن بىلۋگە قۇقىلى. سوندىقتان قاراپايىم جاندارعا تۇسىنىكتى بيۋدجەت جاساي ءبىلۋ كەرەك. كەزىندە وسى جوبانىڭ اسەرىنەن قارجى مينيسترلىگى اتالعان مالىمەتتەر بارلىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ۆەب-سايتتارىندا بولۋ كەرەك دەگەن شەشىم شىعارعان ەدى. سونداي-اق قورىمىز ۋاقىتىندا قولعا العان جوبا رەتىندە «پاللياتيۆتىك كومەك» جوباسىن ايتۋعا بولادى. بۇل جوبا ءومىرىنىڭ اقىرعى كۇندەرىن وتكىزىپ جاتقان جانداردى قولداۋعا باعىتتالعان. مۇنداي جاندار مەديتسينالىق كومەكتەن بولەك، پسيحولوگيالىق قولداۋعا ءزارۋ. سول تۇستا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى تاب­لەتكا تۇرىندە شىعارىلاتىن ءمور­فيندى قولدانۋعا رۇقسات بەردى. كوپ­تە­گەن مەملەكەتتەردە بۇل جابىق ماسەلە ەدى. سەبەبى مورفين ەسىرتكىلىك زات بولىپ ەسەپتەلەدى. ال ەسىرتكى زاتتاردىڭ قولدانىسىن شەكتەۋ كەرەك. سوندىقتان اۋىر حالدە جاتقان ادامداردىڭ اۋرۋىن جەڭىلدەتەتىن ءدارى-دارمەكتەردىڭ اينالىمى قازاقستاندا وتە قاتتى شەكتەلگەن. ءبىز بىرنەشە جىل بويى وسى ماسەلەنى بيىك مىنبەلەردەن كوتەرىپ، ناتيجەگە جەتتىك. بىراق بۇل باعىتتاعى جۇمىستار قولعا الىنعانىمەن، ءالى تولىق قولدانىسقا ەنگەن جوق. ءبىر قۋا­ناتىنىمىز، تىم بولماعاندا وسى ساناتتاعى ادامداردىڭ ءومىرىن وز­گەرت­تىك. بۇل قادامداردىڭ بار­لى­عى قوعامنىڭ ەڭ وسال توپتارىن ەكو­نوميكالىق رەفورمالاردان تىس قالدىرماي، ولاردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرۋگە باعىتتالعان. قاندايدا ءبىر شەشىم قابىلدانار كەزدە ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ پىكىرى ەلەنۋى كەرەك، – دەيدى «سوروس-قازاقستان» قورىنىڭ باسقارما ءتورايىمى ايدا ايدارقۇلوۆا.

 بۇگىندە قوردى قامقورشىلار كەڭەسى باسقارادى. ونىڭ قۇرامىنا ەلدىڭ بەدەلدى قوعام قايراتكەرلەرى ەنگەن. كەڭەستىڭ باسشىلىعىمەن قور ەلىمىزدە اشىق قوعام قۇندىلىقتارىن تاراتىپ، ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ، مەملەكەتتىك قارجىنىڭ اشىقتىعى مەن ەسەپتىلىگى، تاۋەلسىز باق پەن بەل­سەن­دى ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ ءىسىن قولداۋدى كوزدەيدى.

 سوڭعى جىلدارى «اشىق ەكونوميكا» باستاماسى اياسىندا ايەلدەردىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەس سالماعىن ارتتىرۋ ماسەلەسىنە دە ايرىقشا نازار اۋدارىلىپ وتىر. ماسەلەن، نۇر-سۇلتان مەن الماتى قالالارىندا جۇمىس ىستەيتىن 90-نان استام ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالالاردىڭ انالارى «ماما پرو» ۇيىمى ارقىلى قوردىڭ قولداۋىمەن بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ، تابىس كوزىن تابۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ماشىقتاردى يگەرگەن. اتالعان جوبانىڭ ەرەكشەلىگى – قاتىسۋشى انالار سىرتتان كومەك كۇتپەي، ءوزىنىڭ بيزنەس باستاماسىن جۇزەگە اسىرىپ، كاسىبىن اشىپ، سونداي-اق قيىن جاعدايداعى باسقا دا انالارعا قولداۋ كورسەتە الادى.

 وسى باستاما اياسىندا بيىل 8 قاراشا­دا الماتىدا ەكىنشى رەت «اشىق ەكونوميكا» فورۋمى وتپەك. «اشىق ەكونوميكا» فورۋمى – ەكونو­مي­كالىق ساياساتتىڭ وزەكتى جانە وتكىر ماسەلەلەرى تالقىلاناتىن تاۋەلسىز الاڭ. بيىل فورۋمعا تانىمال ەكونوميستەر قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە. ال جەلتوقسان ايىندا ءبىلىم بەرۋ سالا­سىن­داعى يننوۆاتسيالار تاقىرىبى اياسىندا ۇستازدارعا ارنالعان تاعى ءبىر فورۋمنىڭ شىمىلدىعى تۇرىلمەك. فورۋمعا قور قولداۋىنا يە بولعان بىرقاتار يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ اۆتورلارى قاتىسادى.

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇلكى كەرۋەنى № 25

رۋحانيات • بۇگىن، 12:49

بقو-دا جاستار سىيلىعى تابىستالدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:01

ىرگەلى جوبالار جۇزەگە استى

قوعام • بۇگىن، 07:47

قولداۋ عىلىمعا قاجەت

قوعام • بۇگىن، 07:39

اپتا ۇزدىگى اتاندى

حوككەي • بۇگىن، 07:35

سۇيىسپەنشىلىكتىڭ اناسى – ىقىلاس

رۋحانيات • بۇگىن، 07:26

ءونىم مەن ءوسىم ەسەلەندى

ايماقتار • بۇگىن، 07:18

تارتىمدىلىق تەرەڭدەي تۇسپەك

ايماقتار • بۇگىن، 07:16

ۇلكەن ءومىر جولىنىڭ كەزەڭدەرى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:13

شاردارا گەس-ءى تولىق جاڭعىرادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:05

ناگرادالار تاپسىرىلدى

قوعام • بۇگىن، 06:57

قۇشاعى كەڭ، جۇرەگى جۇمساق

رۋحانيات • بۇگىن، 06:49

سالتاناتتى ءىس-شاراعا قاتىستى

پرەزيدەنت • بۇگىن، 06:37

ۇقساس جاڭالىقتار