بىلتىر «مەديانەت» ۇيىمى جۇرگىزگەن ساۋالناما ناتيجەسى, ەل تۇرعىندارىنىڭ 85 پايىزى «ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار دەگەن نە جانە ولار نەمەن اينالىسادى؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ تابا الماعان.
پارىقتاپ قاراساق, ءۇشىنشى سەكتور بولىپ سانالاتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قوعامداعى جانە ەكونوميكاداعى ءرولى وراسان. ال ولار ارقىلى بەرىلەتىن ءبىلىم گرانتتارى مەن الەۋمەتتىك قولداۋلاردى, ءتۇرلى جەڭىلدىكتەردى ءتيىمدى پايدالانا الىپ ءجۇرمىز بە؟ ماسەلەن, ءبىر عانا «سوروس-قازاقستان» قورى ەلىمىزدە 24 جىل ىشىندە ءتۇرلى باعىتقا 90 ميلليون اقش دوللارىنان اساتىن گرانت بولگەن. بۇل قوماقتى قولداۋ جيتس سىندى عاسىر دەرتىنە بالانعان ءتۇرلى ىندەتتەردىڭ الدىن الۋعا, شەتەلدە وقۋعا ارنالعان ستيپەنديالىق باعدارلامالار مەن سىني تۇرعىدان ويلاۋ بويىنشا ءبىلىم بەرۋ جوبالارىن جەتىلدىرۋگە, سونداي-اق مادەنيەت پەن ونەردى قولداۋعا باعىتتالعان كەڭ اۋقىمدى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋعا جۇمسالعان. قازاقستانداعى قىزمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىندا قور ۇكىمەتكە دەنساۋلىق جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىنداعى نەگىزگى قىزمەت جۇيەسىن جەكە تۇلعالاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋ باعىتىنا وزگەرتۋگە قولعابىس ەتكەن. سونىڭ ناتيجەسىندە اشىق قوعام ستيپەنديالارى جۇزدەگەن ستۋدەنتكە ەۋروپا مەن اقش ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە تەگىن ءبىلىم الىپ, ەلگە تىڭ تاجىريبەمەن ورالۋعا مۇمكىندىك سىيلادى.
ايتالىق, 1998 جىلى قور قولداۋىمەن نەگىزى قالانعان «سوروس-الماتى زاماناۋي ونەر ورتالىعى» قازاقستان سۋرەتشىلەرىنىڭ قولتاڭباسىن شەت مەملەكەتتەرگە تانىتىپ, سان سالاداعى ونەر قايراتكەرلەرىن ءبىر ارناعا توعىستىرعان مادەني الاڭعا اينالعانى ءمالىم. سونىڭ ناتيجەسىندە دارىنىمەن دارالانعان قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ سۋرەت كورمەلەرى الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىنا ۇسىنىلعان بولاتىن.
دەگەنمەن قور باسشىلىعى كۇن ساناپ قاتارى كوبەيىپ كەلە جاتقان قازاقتىلدى اۋديتوريامەن ارىپتەستىك بايلانىس ورناتۋ ءالى دە شەشىلمەگەن ماسەلە بولىپ وتىرعانىن ايتادى. «سوروس-قازاقستان» قورىنىڭ قىزمەتى ساناۋلى ادامعا ارنالعان, كوپتىڭ قولى جەتپەيتىن دۇنيە دەپ قابىلدانباۋى ءتيىس», دەگەن قوردىڭ باسقارما توراعاسى ايدا ايدارقۇلوۆا بۇگىنگى تاڭدا قوردا «قوعامدىق ساياسات» باستاماسى, «اشىقتىق جانە ەسەپتىلىك» جانە «ادام قۇقىقتارى» باعدارلامالارى اياسىندا ءۇش ستيپەنديالىق جوبا جۇمىس ىستەپ جاتقانىن العا تارتتى. وعان ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى جاستار, جوو ماگيسترانتتارى, جۋرناليستەر, زەرتتەۋشىلەر, ەكونوميكا جانە ءبىلىم سالاسىنىڭ ماماندارى, قۇقىق قورعاۋشىلار قاتىسا الادى. ىرىكتەلگەن قاتىسۋشىلار ءبىر جىل بويى جوبا شەڭبەرىندە وتەتىن ءبىر اپتالىق ترەنينگكە قاتىسۋى شارت. ادەتتە ترەنينگتەر الماتى مەن نۇر-سۇلتاندا وتەتىندىكتەن شالعاي وڭىرلەردەگى كوپتەگەن ازامات وعان قاتىسۋ مۇمكىندىگىنەن باس تارتاتىن كورىنەدى. ءبىر قاراعاندا سوروس-قازاقستان قىزمەتىنىڭ اۋماعى نۇر-سۇلتان مەن الماتى سياقتى ءىرى قالالارمەن شەكتەلىپ قالعانداي كورىنگەنىمەن, تەك «اشىقتىق جانە ەسەپتىلىك» باعدارلاماسىنىڭ ءوزى سوڭعى ەكى جىلدا 12 وبلىستى قامتىپ ۇلگەرىپتى.
جۋرناليستىك ءبىلىم بەرۋدى قارجىلاندىرۋدىڭ اياسىندا 2005 جىلدان بەرى 700-گە جۋىق جۋرناليست سالا بويىنشا تەرەڭ ءبىلىم السا, 2008 جىلى قور قولداۋىمەن جاسوسپىرىمدەرگە قاتىستى ارنايى ءادىل سوت جۇيەسى ازىرلەنىپ, وتاندىق قۇقىق سالاسىنىڭ دامۋىن ماڭىزدى مەجەگە كوتەردى.
تارقاتىپ ايتار بولساق, يۋۆەنالدى ادىلەت جوباسى – كامەلەتكە تولماعان قۇقىق بۇزۋشىلارعا ارنالعان ادىلەت جۇيەسى. ەرەسەكتەر مەن بالالاردىڭ پسحيحولوگيالىق ويلاۋ دەڭگەيى تەڭ ەمەس. سوندىقتان ولارعا ارنالعان ادىلەت جۇيەسىندە دە وزىندىك ەرەكشەلىكتەر بولۋعا ءتيىس ەدى. وسىعان بايلانىستى 1998 جىلدارى قور العاش بولىپ ادىلەت جونىندەگى ديسكۋسسيالاردى باستادى. باستاپقىدا قاناتقاقتى جوبا رەتىندە قولعا الىنعان باستاما ۋاقىت وتە كەلە جەمىس بەردى. ناتيجەسىندە, ەل ۇكىمەتى يۋۆەنالدى سوت قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. كەيىننەن يۋۆەنالدىق ادىلەتتەن باستاۋ العان سوتتاردى مامانداندىرۋ ۇدەرىسى كەڭ قانات جايىپ, اكىمشىلىك, ەكونوميكالىق سوتتار, باسقا دا مامانداندىرىلعان ادىلەت الاڭدارى قۇرىلدى.
– جەر بەتىندە قۇم تۇيىرىندەي ىزگىلىك پەن مەيىرىم قالماسا تىرشىلىكتە ەش ءمان بولماس ەدى. ءبىزدىڭ تۇپكى ماقسات – قوعامدى ىزگىلەندىرۋ, قايىرىمدىلىق شۋاعىن شاشۋ. مەملەكەتپەن بىرگە جۇزەگە اسىرعان جوبالارىمىز كوپ. «ازاماتتىق بيۋجدەت» تۋرالى باستاما دا ءبىزدىڭ قور ارقىلى كوتەرىلدى. ازاماتتىق بيۋدجەت دەگەنىمىز – بارشاعا تۇسىنىكتى بيۋدجەت. سەبەبى قاراپايىم ادامداردىڭ كوزىمەن قاراساق, بيۋدجەت دەگەن قاپتاعان سان مەن تسيفر. بىراق بۇل ءسىز بەن ءبىزدىڭ سالىق تولەۋشى رەتىندەگى قارجىمىز بولعاندىقتان, كەز كەلگەن ازامات بيۋدجەتتىڭ قايدا جۇمسالىپ جاتقانىن بىلۋگە قۇقىلى. سوندىقتان قاراپايىم جاندارعا تۇسىنىكتى بيۋدجەت جاساي ءبىلۋ كەرەك. كەزىندە وسى جوبانىڭ اسەرىنەن قارجى مينيسترلىگى اتالعان مالىمەتتەر بارلىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ۆەب-سايتتارىندا بولۋ كەرەك دەگەن شەشىم شىعارعان ەدى. سونداي-اق قورىمىز ۋاقىتىندا قولعا العان جوبا رەتىندە «پاللياتيۆتىك كومەك» جوباسىن ايتۋعا بولادى. بۇل جوبا ءومىرىنىڭ اقىرعى كۇندەرىن وتكىزىپ جاتقان جانداردى قولداۋعا باعىتتالعان. مۇنداي جاندار مەديتسينالىق كومەكتەن بولەك, پسيحولوگيالىق قولداۋعا ءزارۋ. سول تۇستا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى تابلەتكا تۇرىندە شىعارىلاتىن ءمورفيندى قولدانۋعا رۇقسات بەردى. كوپتەگەن مەملەكەتتەردە بۇل جابىق ماسەلە ەدى. سەبەبى مورفين ەسىرتكىلىك زات بولىپ ەسەپتەلەدى. ال ەسىرتكى زاتتاردىڭ قولدانىسىن شەكتەۋ كەرەك. سوندىقتان اۋىر حالدە جاتقان ادامداردىڭ اۋرۋىن جەڭىلدەتەتىن ءدارى-دارمەكتەردىڭ اينالىمى قازاقستاندا وتە قاتتى شەكتەلگەن. ءبىز بىرنەشە جىل بويى وسى ماسەلەنى بيىك مىنبەلەردەن كوتەرىپ, ناتيجەگە جەتتىك. بىراق بۇل باعىتتاعى جۇمىستار قولعا الىنعانىمەن, ءالى تولىق قولدانىسقا ەنگەن جوق. ءبىر قۋاناتىنىمىز, تىم بولماعاندا وسى ساناتتاعى ادامداردىڭ ءومىرىن وزگەرتتىك. بۇل قادامداردىڭ بارلىعى قوعامنىڭ ەڭ وسال توپتارىن ەكونوميكالىق رەفورمالاردان تىس قالدىرماي, ولاردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرۋگە باعىتتالعان. قاندايدا ءبىر شەشىم قابىلدانار كەزدە ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ پىكىرى ەلەنۋى كەرەك, – دەيدى «سوروس-قازاقستان» قورىنىڭ باسقارما ءتورايىمى ايدا ايدارقۇلوۆا.
بۇگىندە قوردى قامقورشىلار كەڭەسى باسقارادى. ونىڭ قۇرامىنا ەلدىڭ بەدەلدى قوعام قايراتكەرلەرى ەنگەن. كەڭەستىڭ باسشىلىعىمەن قور ەلىمىزدە اشىق قوعام قۇندىلىقتارىن تاراتىپ, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ, مەملەكەتتىك قارجىنىڭ اشىقتىعى مەن ەسەپتىلىگى, تاۋەلسىز باق پەن بەلسەندى ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ ءىسىن قولداۋدى كوزدەيدى.
سوڭعى جىلدارى «اشىق ەكونوميكا» باستاماسى اياسىندا ايەلدەردىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەس سالماعىن ارتتىرۋ ماسەلەسىنە دە ايرىقشا نازار اۋدارىلىپ وتىر. ماسەلەن, نۇر-سۇلتان مەن الماتى قالالارىندا جۇمىس ىستەيتىن 90-نان استام ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالالاردىڭ انالارى «ماما پرو» ۇيىمى ارقىلى قوردىڭ قولداۋىمەن بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ, تابىس كوزىن تابۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ماشىقتاردى يگەرگەن. اتالعان جوبانىڭ ەرەكشەلىگى – قاتىسۋشى انالار سىرتتان كومەك كۇتپەي, ءوزىنىڭ بيزنەس باستاماسىن جۇزەگە اسىرىپ, كاسىبىن اشىپ, سونداي-اق قيىن جاعدايداعى باسقا دا انالارعا قولداۋ كورسەتە الادى.
وسى باستاما اياسىندا بيىل 8 قاراشادا الماتىدا ەكىنشى رەت «اشىق ەكونوميكا» فورۋمى وتپەك. «اشىق ەكونوميكا» فورۋمى – ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ وزەكتى جانە وتكىر ماسەلەلەرى تالقىلاناتىن تاۋەلسىز الاڭ. بيىل فورۋمعا تانىمال ەكونوميستەر قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە. ال جەلتوقسان ايىندا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى يننوۆاتسيالار تاقىرىبى اياسىندا ۇستازدارعا ارنالعان تاعى ءبىر فورۋمنىڭ شىمىلدىعى تۇرىلمەك. فورۋمعا قور قولداۋىنا يە بولعان بىرقاتار يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ اۆتورلارى قاتىسادى.
الماتى
