جىلۋ ورتالىعى مەن كولىكتەردىڭ زيانى وراسان
پرەزيدەنت ەكولوگيانى قورعاۋ ءوڭىر باسشىلارىنىڭ جۇمىسىنداعى نەگىزگى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ايتتى. بۇل رەتتە كۇن ساناپ اۋماعى ارتقان الماتى قالاسىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالىنا ايرىقشا توقتالىپ, قوعامدىق كولىكتەردى گازعا جانە باسقا دا جانارمايدىڭ ەكولوگيالىق زيانسىز تۇرلەرىنە كوشىرۋ ءىسىن كەشەۋىلدەتپەي اياقتاۋدى, قالانىڭ جەكە سەكتورلارىن جانە قالا ماڭى ايماعىن گازداندىرۋدى جۇيەلى جۇزەگە اسىرۋدى, اعاشتار مەن الما باقتارىن زاڭسىز وتاعاندارعا شارا قولدانىپ, قاتاڭ باقىلاۋ ورناتۋدى مىندەتتەدى.
ء يا, ءوندىرىستىڭ ورگە جىلجۋى مەن ءتۇرلى تۇرمىستىق يگىلىكتەر قورشاعان ورتا مەن ەكولوگياعا زالالىن تيگىزبەي تۇرمايدى. تۇرمىستىق يگىلىكتەر دەپ وتىرعانىمىز – تىزگىنىمىزدەگى تىرشىلىگىمىزگە تىرەك ەتكەن ءتۇرلى تەمىر تۇلپارلارىمىز. 550 مىڭ كولىك رەسمي تۇردە تىركەلگەن شاھارعا تاۋلىگىنە وزگە وڭىرلەردەن كەلىپ-كەتەتىن اۆتوكولىكتەر سانىنىڭ ءوزى 250 مىڭنان اسىپ جىعىلادى.
قوعام بەلسەندىسى اسحات اسىلبەكوۆ, بىرىمەن ءبىرى ءيىن تىرەسكەن كەپتەلەك-كەدەرگىلەرمەن كۇرەسۋ جولىندا اتالعان پروبلەمانى ەڭسەرگەن ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنگەنىمىز دۇرىس دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, الماتىنىڭ اۋاسىن لاستاپ وتىرعان نەگىزگى ەكى فاكتور بار. العاشقىسى, ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان كولىكتەردىڭ كوپتىگى بولسا, ودان دا سوراقىسى – قالانىڭ باسىم بولىگىن جىلۋمەن قامتىپ وتىرعان جىلۋ قازاندىعىنان شىعاتىن كومىر ءتۇتىنى.
– اسىرەسە قىس پەن كۇز ايلارىندا تاۋ اڭعارىنا شىعىپ قاراساڭىز, قالانىڭ توبەسى ىس پەن تۇتىنگە تولى ەكەنىن كورەسىز. جىلىتۋ ماۋسىمى باستالعان بۇل كەزەڭدە مەگاپوليستەگى ەڭ ۇلكەن جەو-نىڭ دا تىرشىلىگى قايناي تۇسەدى. ەڭ وكىنىشتىسى, وندا ءالى كۇنگە كومىر پايدالانىلادى. كۇنى-ءتۇنى بۋداقتاعان ۋلى ءتۇتىن قالانى تورلاماي قايتسىن. ونى گازعا كوشىرۋ ماسەلەسى تالاي رەت قوزعالدى. دەگەنمەن, تەحنيكالىق, فيزيكالىق تۇرعىدان ونىڭ قاۋىپتىلىگى دە بار. وسىنى ەسكەرگەن ماماندار بۇل پروبلەمانى شەشۋدىڭ باسقا دا وڭتايلى جولدارىن ۇسىندى. مەنىڭشە, قالانىڭ 8 اۋدانىنا جەكە-جەكە گازبەن جىلىتاتىن قازاندىقتار ورناتپاي, ماسەلە تولىق شەشىلمەيدى. بۇدان بولەك, قالا ىرگەسىندەگى جەكە سەكتوردا ورنالاسقان ۇيلەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى گازعا قوسىلماعان. وعان سەبەپ گازبەن جىلىتۋعا قوسىلۋدىڭ باستاپقى قۇنىنىڭ قىمباتتىعى. وسىنى ارزانداتۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ, جاعدايدى باقىلاۋدا ۇستاۋ قاجەت. كومىرمەن جىلىتاتىن قازاندىقتار فيلترلەرىنىڭ ۇدايى اۋىستىرىلىپ تۇرۋىن دا قاتاڭ قاداعالاعان ابزال. قالانىڭ نەگىزگى تالعار, قاسكەلەڭ تاراپىنداعى كىرەبەرىس قاقپالارىنا ۇلكەن كولىك تۇراقتارىن ورناتىپ, شاھار ىشىندە بىرىڭعاي قوعامدىق كولىكتەرمەن قاتىناۋعا ۇندەپ, قاجەت بولسا ماسەلەنى زاڭ شەڭبەرىندە شەشۋدىڭ تەتىكتەرىن تاپقان ءجون. دامىعان ەلدەردەگىدەي ۇلكەن قالالارعا اۋىر جۇك كولىكتەرىن مۇلدەم كىرگىزبەۋ كەرەك. الىپ قويمالار سالىپ, قاجەتتى زاتتاردى شاعىن جۇك كولىكتەرى ارقىلى عانا قالاعا تاسىمالداعان ءلازىم. ماسەلەن, ءبىر عانا كولىكتىڭ جىل ىشىندە اۋاعا تاستايتىن قالدىقتارىنىڭ ىشىندە كومىرقىشقىل توتىعى 800 كيلونى, ازوت توتىعى 40 كيلونى قۇرايدى. باسقا دا اۋاعا تارايتىن كومىرقىشقىل زاتتارى بار. وسىلايشا كولىك تۇتىنىمەن قورشاعان ورتاعا 200-دەن استام زياندى زات بولىنەدى. جالپى, ەل اۋماعىندا قورشاعان ورتانى لاستايتىن زاتتاردىڭ 60 پايىزى كولىكتەردەن. وعان قوسا جانارماي قۇيۋ بەكەتتەرىندەگى بەنزين مەن ديزەل ساپاسىن كۇن سايىن تەكسەرىپ وتىرۋ قاجەت. الماتىنىڭ ەكى ميلليون عانا تۇرعىنى بار. الايدا, ەكولوگيالىق احۋال 20 ميلليون حالىق شوعىرلانعان مەحيكو, 17 ميلليون حالىق ءومىر سۇرەتىن تەگەران مەن شانحاي, 10-15 ميلليوننىڭ ارالىعىندا حالقى بار نيۋ-يورك, ىستانبۇل, ماسكەۋ سياقتى قالالارمەن قاتار تۇر. بۇل – ءوز كەزەگىندە كىمدى بولسىن ويلانتاتىن وتكىر ماسەلە. ويتكەنى مەملەكەت ءۇشىن ادام دەنساۋلىعىنان اسقان بايلىق جوق, – دەيدى اسحات اسىلبەكوۆ.
مامان تىلگە تيەك ەتكەن قورشاعان ورتاعا جەو ارقىلى تارايتىن ءتۇتىن دە, كولىكتەردەن كەلەتىن كەساپات تا پرەزيدەنتتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن الماتى قالاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان باسقوسۋدا ايتىلماي قالعان جوق. بۇل تۇرعىدا ەكولوگيا جايى كۇن تارتىبىندە تۇرعان پروبلەما ەكەنىن العا تارتقان قالا اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ ءوز سوزىندە: «2018 جىلى قورشاعان ورتاعا شىعارىلعان زياندى زاتتاردىڭ جالپى كولەمى 123 مىڭ توننانى قۇرادى, ونىڭ ىشىندە جەو-2 ۇلەسى 27% بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا «سامۇرىق-ەنەرگو» اق قولدانىستاعى ستانسانى گازعا اۋىستىرۋدى كوزدەيتىن تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە ازىرلەۋدە. جوبانى ىسكە اسىرۋ ارقىلى اتموسفەراداعى زياندى شىعارىندىلاردىڭ ۇلەسىن 17 ەسە ازايتۋعا مۇمكىندىك بار. وسى جوبانىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزىن ەسكەرە وتىرىپ, «سامۇرىق-قازىناعا» سايكەس قۇجاتتامالار ازىرلەنىپ بولعان سوڭ بارلىق پروتسەدۋرالاردى تەزدەتۋدى تاپسىرۋىڭىزدى سۇرايمىن», دەگەن بولاتىن.
اۋا الماسپايدى
ماسەلەنى تەك كولىكتەر مەن جەو-عا تىرەپ قويۋعا تاعى بولمايدى. بىرقاتار ەكولوگ مامان پروبلەمانىڭ ءبىر ۇشىن بيىك عيماراتتاردىڭ كوپتەپ سالىنۋىنان كورەدى. ويتكەنى ءزاۋلىم قۇرىلىس نىساندارى قالانى قالقالاپ تۇر. بۇل ءوز كەزەگىندە اۋانىڭ الماسۋىنا كەدەرگى تۋدىرادى. شاھاردىڭ قازاندىق تارىزدەس اۋماقتا ورنالاسقانىن ەسكەرسەك, شىنىندا بۇل پىكىردىڭ جاي ايتىلا سالماعانىن اڭعارامىز.
قالاي ايتقاندا دا كەيىنگى جىلدارى الماتىداعى كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس اتقارىلعانىن جوققا شىعارا المايمىز. قوعامدىق كولىكتى دامىتۋ ماقساتىندا جىلجىمالى قۇرامدى جاڭارتۋ ءىسى جۇيەلى قولعا الىندى. سوڭعى كەزەڭدەردىڭ وزىندە جەكە ينۆەستورلار ەسەبىنەن 202 اۆتوبۋس ساتىپ الىنسا, اكىمدىك تاراپىنان گازبەن جۇرەتىن 230 ەكولوگيالىق اۆتوبۋستىڭ جاڭا پارتياسىن جەتكىزۋ باستالىپ كەتتى. ولار جىل سوڭىنا دەيىن مارشرۋتتىق جەلىلەرگە شىعادى دەپ كۇتىلۋدە. وسى ورايدا پرەزيدەنت قالا باسشىلىعىنا مەترو جەلىلەرىنىڭ سانىن ارتتىرىپ, ەكولوگيا مەن كەپتەلەك ماسەلەسىن قاتار شەشۋدى, قالاعا جاقىن اۋدانداردى بايلانىستىراتىن ەكولوگياعا زيانسىز قوعامدىق كولىكتەردى كوبەيتۋدى, قالانى اباتتاندىرۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولۋدى جۇكتەگەن ەدى. قالا اكىمى مەملەكەت باسشىسىنا الداعى ءۇش جىلدا قالاداعى بارلىق اۋلالار تولىقتاي اباتتاندىرىلاتىنىن بايانداعان بولاتىن.
سايىپ كەلگەندە الماتىنىڭ ەكولوگياسىن قالىپتا ۇستاۋ جان-جاقتى كەشەندى جۇمىستاردى قولعا الۋدى قاجەت ەتەدى. ماسەلەن, توقسانىنشى جىلدارى ادام سانى بويىنشا الەمنىڭ ەڭ الىپ قالالارىنىڭ ءبىرى شانحايدىڭ قاق ورتاسىنان اعىپ وتەتىن «سۋچجوۋ» وزەنى ء«ولى» وزەنگە اينالىپ, جەرگىلىكتى جۇرت ونى «شانحايدىڭ سورى» دەپ اتاپتى. قورشاعان ورتاعا كۇنىنە 10 مىڭ توننا قوقىس پەن 500-دەن اسا وندىرىستىك كاسىپورىننىڭ قالدىقتارى تاستالاتىن بولعان. الايدا, جەرگىلىكتى بيلىك شانحايدى الەمدەگى ەڭ تازا قالاعا اينالدىرۋ ماقساتىندا كەشەندى شارالاردى قولعا الىپ, قالانى جاپپاي كوگالداندىرىپ, جەرگىلىكتى اۆتوبۋستار مەن تاكسيلەردى تۇتاستاي گازعا اۋىستىرىپ, ءتىپتى قالا كوشەسىنە تۇكىرۋگە تىيىم سالىپتى. ناتيجەسىندە شانحاي قىتايدىڭ ەڭ تازا قالاسى دەپ تانىلىپ, ەكولوگيالىق جاسىل باقشاعا اينالا باستادى.
ەلدەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ بەستەن ءبىرىن قامتىپ وتىرعان الماتىنىڭ اسەم كوركى مەن تابيعاتى بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ يگىلىگى. ىلە الاتاۋىنىڭ بوكتەرىندە الما باقتارىن ساقتاۋ مەن ءوسىرۋدى ەرەكشە باقىلاۋعا الۋ كەرەكتىگىنە, قالا ماڭىنداعى تابيعاتتى قورعاۋ ايماقتارىنا تۇگەندەۋ جۇرگىزىپ, ولاردى پايدالانۋدىڭ قاتاڭ راسىمدەرىن بەلگىلەۋ قاجەتتىگىنە باسا نازار اۋدارعان مەملەكەت باسشىسى ەل ەكونوميكاسىنىڭ كۇرەتامىرىنا بالاناتىن الىپ مەگاپوليستىڭ ەكولوگيالىق تىنىسىنا ەنجار قاراۋعا بولمايتىنىن باسا ايتقانى دا سوندىقتان.
الماتى
