ىشتەن شىققان شۇبار جىلان...
بۇل وقيعا قاراتاۋ باۋرايىنداعى شىركەيلى دەگەن جەردە بولعان كورىنەدى. شىلىڭگىر شىلدەنىڭ ىستىعىندا قوي جايىپ, اڭقاسى كەۋىپ, قاتتى قاتالاعان قاسەن دەگەن قويشى وتارىن جارقاباقتىڭ استىنا ءيىرىپ تاستاپ, ءوزى تۇبىندە دەمالىپ وتىرىپتى. جاقىن ماڭدا سۋ جوق, تورسىقتاعى شالاپ تا بىتكەن, ءشول قىسىپ, قالجىراعان ول قيسايىپ جاتىپ, قالعىپ كەتەدى.
سونان اۋزىن اڭقايتا اشىپ ۇيىقتايتىن ادەتىمەن ۇزاق قورىلعا باسىپتى. سول قالپىندا ء تۇس كورىپتى. تۇسىندە الدەكىم اۋزىنا توسقان مۇزداي سۋدى مەيىرلەنە جۇتىپ جىبەرگەن ول, وڭەشىن قاپقان تاستاي سۋىقتان شوشىپ ويانسا, كۇن ەڭكەيىپ, قويلارى ورىسكە ۇزاي باستاعان ەكەن. سالدەن سوڭ قاڭتارۋلى اتىنا ءمىنىپ, جەلە شوقىتىپ قوي قايىرۋعا كوشكەن قاسەن قارنىنىڭ قاتتى اشقانىن سەزىپ, مازاسىزدانا باستايدى. اسقازانى ءبىرتۇرلى ءبۇرىپ, قاراداي جالانىپ بارا جاتقان سوڭ, مالىن اسىعىس اۋىلعا بەتتەتىپتى.
سول كۇنى قويشى قانشا تاماق جەسە دە تويماي قويادى. بايىنىڭ كەنەتتەن كەلگەن اشقاراقتىعىنان شىنداپ شوشىنعان ايەلى اقىرى الىس اۋىلدان كادىرباي ءتاۋىپتى الدىرۋعا ءماجبۇر بوپتى. ءتاۋىپ شال ء مان-جايعا قانىققان سوڭ:
«بالام, ءوز اۋزىڭمەن اۋرۋىڭنىڭ ءمانىسىن ايتشى» دەيدى. «ەشتەڭە بىلمەيمىن, ايتەۋىر دالادا ۇيىقتاپ قالىپ, تۇسىمدە مۇزداي سۋدى توڭكەرە ءىشىپ جاتقانىم ەسىمدە, سونان بەرى كەسەلدى بولدىم" دەگەن مالشىعا: «ە, ۇقتىم, بولدى!» دەيدى ءتاۋىپ.
ەرتەمەن ەم-دومىنا كىرىسىپ كەتكەن كادىرباي ءتاۋىپ الدىمەن قوي ەتىنىڭ قوڭدى جەرىنەن مول ەتىپ قۋىرتىپ, وعان قوس ۋىستاپ قارا تىكەن تۇزدى اياماي سالدىرتادى. تاڭەرتەڭنەن ءنار سىزدىرماي اشتان بۇرالتىپ قويعان مالشىنى الدىرىپ, اششى قۋىرداقتى الدىنا تارتادى. تەگەنە تولى تۇزى بەتىنە شىققان ەتتى كەزەكپە-كەزەك ەكى ۇرتىنا تولعاپ بىتىرگەن كەزدە عانا قاتتى ءشول قىسقانىن سەزگەن ونىڭ: «سۋسىن!» دەۋى مۇڭ ەكەن, شال قاسىنداعى ەڭگەزەردەي ەكى كىسىگە ىم قاعادى. ولار ءاپ-ساتتە قويشىنىڭ قول-اياعىن بۋىپ-ماتاپ, شىلدەنىڭ شاقىرايعان كۇنى دىڭگەككە بايلاپ, وتىرعىزىپ قويادى.
كوپ ۇزاماي ءتىلى اۋزىنا سىيماي تىپىرشىعان قويشىنىڭ جان داۋسى شىعا باستايدى. سول كەزدە ءتاۋىپ شال شەگەن قۇدىقتان تاستاي سۋ الدىرتىپ, ونى شەلەگىمەن مولدىرەتىپ الگىنىڭ الدىنا قويادى دا: «وسىعان قارا دا وتىر» دەيدى. شەلەكتەگى سۋدى الىپ ىشەيىن دەسە قول-اياعى بايلاۋلى, ەڭكەيىپ ىشۋگە ەرنى جەتەر جەردە ەمەس, امال جوق, تەلمىرىپ, تەسىلە قاراپ وتىرۋىنا تۋرا كەلەدى. قانشا جەردەن جالىنىپ-جالبارىنسا دا تاڭدايىنا تامشى سۋ تاتىرمايدى.
«شىركىن-اي, ءبىر جۇتىم سۋ ىشسەم» دەپ شەلەكتەگى سۋعا ەمىنىپ ءتۇسىپ كەتەردەي وتىرعان مالشىنىڭ كەنەتتەن جۇتقىنشاعى جىبىرلاپ قويا بەرەدى. اۋزىن اشۋى مۇڭ ەكەن, اتىپ شىققان ۇزىندىعى ءبىر قۇلاش الاشۇبار جىلان شەلەكتەگى سۋعا شولپ بەرىپتى.
جۇرت ىشتەگى جىلاندى جارماي-سوقپاي تۇسىرگەن كادىرباي ءتاۋىپتىڭ ەمىنە قايران قالىسىپ, جاعالارىن ۇستاعان كورىنەدى.
بۋرا مەن باتىردىڭ ايقاسى
حح عاسىردىڭ باسىندا قاراتاۋ بويىنداعى كەڭ قورىق دەگەن جەردى جايلاعان بەركىنباي اتتى بايدىڭ ادامعا شاباتىن اشۋلى اق باس بۋراسى تۋرالى ەل اۋزىندا اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمە ساقتالعان. ونى قۇيما قۇلاق قارتتار بىزگە بىلايشا باياندار ەدى:
قاڭتاردا قايىستاي قاتىپ جاراعان سول اق باس قارا بۋرا قىرىق كۇن «قىسقى شىلدەدە» نە سىنىق ءشوپ تىستەمەي, نە جۇتىم سۋ جۇتپاي, كۇندى تۇنگە, ءتۇندى كۇنگە قوسىپ, قىرىق ىنگەندى قاتار قويىپ قايىتادى ەكەن. جىلىنا ءبىر كەلەتىن سول قايران قىزىق شاق – سال داۋرەندە سابىلىپ, الا شاپقىن اق سابىن كۇيدە كەلەدەگى ىنگەننىڭ ارتىن باعىپ, ازىناعان ازبانعا اينالعاندا, اۋىل-ايماق اتتاپ باسۋعا قورقادى ەكەن. سىلتەگەن سويىل, قامشى, سۇيرەتپە قۇرىعىڭا ء«پىشتۋ» دەمەپتى. بويىنا بۇلا كۇش – بۋرا كۇشى سىيماي بۋىرقانا تاسىعاندا ارناسىنان اسىپ-توگىلىپ, ەلىرىپ-ەسىرىك كۇيگە تۇسكەن دۇلەي جانۋار تالاي جاندى جازىم ەتكەنمەن, باي ەشكىمگە ەسە بەرمەيدى. قۇن سۇراۋعا قالىڭ ەلدىڭ ءوزى دە قايمىعادى ەكەن.
ازۋىن ايعا بىلەگەن ايباتتى, كەلەگە كۇيىتى كەلگەندە كوزىنە كورىنگەن ءتىرى جان بالاسىن تۋراپ تاستايتىن تاجال ءبىر كەرەمەتى, يەسىن كورگەندە ءيىلىپ, جىنى باسىلا قالادى ەكەن. بۋرا-ويناق باستالار الدىندا باي كەلە تۇيەسىن قۇم ىشىندەگى وڭاشا قويناۋعا ايداپ تاستاپ, ءتىرى پەندەنى ول جاققا اياق باسقىزبايتىن كورىنەدى.
كۇندەردىڭ كۇنىندە, جاقىنىن جازىم قىلعانى ءۇشىن بۋرا مەن يەسىنە بىردەي ءتىسىن قايراپ, قاپىسىن تاۋىپ قارىمتا قايتارماق بولعان ءبىر جاۋجۇرەك جىگىت ەلەۋسىز تۇردە الگى بايدىڭ ۇيىنە كەلىپ قونادى. باي جاداۋ كيىمدى جالعىز جاياۋدان ءجون سۇراسا, ول پەندەڭ قۇم ءىشىن جايلايتىن ناعاشىسىنىڭ اۋىلىن ىزدەپ شىققانىن ايتادى. بەركىنباي ول جاقتا جاراپ جۇرگەن بۋراسى بارىن, جولاي كەزدەسسە جازىم ەتەرىن ەسكەرتكەنمەن, قوناعى وعان قۇلاق قويماپتى.
قولىندا سىرىق تۇرماق ساباۋ قامشىسى جوق ءداۋ جاياۋدىڭ جايباراقاتتىعىنا جانى كۇيىنگەندەي بولعان باي «ەندەشە, جولىڭ بولسىن» دەپ جىمسيىپ قالا بەرەدى.
جولاۋشى بىلاي شىعا جول بويىنداعى تورى توبىلعىنىڭ جىگەرىنەن تاڭداپ ءجۇرىپ ەكى قارىستايىن كەسىپ الىپ, ىستىكشە جونىپ ەكى ۇشىن ۇشكىر ەتەدى دە, قونىشىن قاعىپ ءجۇرىپ كەتەدى.
الدەبىر ۋاقىتتا ويپاڭ سايدا ويناق ساپ جاتقان كەلە تۇيەنىڭ ۇستىنەن تۇسەدى.
اتتىلى ادام, اتان وگىزدى العاۋسىز شايناپ, ارلان اسايتىن ازۋلى اش بۋرا الىستان ايبارلانا كورىنەدى. از ۋاقىتتا كىسى قاراسىن شالىپ قاپ شاتىناي قاراعان قىزىل كوز – قارا پالە ءبىر اقىرىپ قاپ, شولاق قۇيرىعىمەن قونجيعان قوس جامباسىن سابالاپ, دۇرسە قويا بەرەدى. اقىر سىياتىن اۋزىن ارانداي اشىپ, بالعا تىستەرىن بارىنشا ساقىلداتىپ, اۋزىنان اق كوبىك – الا جىنىن اقتارا شاشىپ, ايداھار موينىن العا توسەگەن كۇيى اعىزا شاپقان بۋرانىڭ ىستىق ىرسىلى جاقىنداي بەرگەندە, جاۋجۇرەك باتىر دا شاپشاڭ قيمىلداپ, شالت بۇرىلادى...
ءبىر ەت ءپىسىرىم ۋاقىت وتكەن سوڭ, جولاۋشىنىڭ ءجانتاسىلىم ەتكەنىنە سەنىمدى باي: «قوي, سورلىنىڭ سۇيەگىن جيناپ الايىن»,- دەپ اتىنا مىنە ساپ, قۇمداعى تۇيەگە تارتادى. كەلسە, اۋزى-باسى قانعا بوگىپ, باسىن جەرگە ۇرعىلاپ ەڭكەيىپ جاتقان بۋرانىڭ ۇستىنەن ءتۇسىپ, تاڭعالعاننان تالىپ تۇسە جازدايدى. جولاۋشى بولسا ءىزىم-قايىم جوق. دەرەۋ ارتىنان ات شاپتىرعان باي الدەن سوڭ الگى جاياۋدى الدىنا ايداتىپ الىپ, تەرگەۋدىڭ استىنا الادى.
سويتسە, الگى جانكەشتى جىگىت, ارانداي اۋزىن اشىپ, اقىرىپ كەلگەن اق باس بۋراعا قارسى قاراپ تۇرا قالىپ, ەندى اسايمىن دەپ تونگەندە ۋىسىنداعى ۇشكىر ىستىگىن, اران اۋىزعا اسقان ەپتىلىكپەن, سىپ ەتكىزىپ سالا قويادى. اپان اۋىزدان بىلەگىن دە سۋىرىپ ۇلگەرەدى. سول زامات «ساق» ەتىپ بارىنشا قارپىپ قالعان بۋرانىڭ تۇمسىعى مەن القىمىن وتكىر ىستىك كىرش ەتكىزىپ تەسىپ وتكەن دە, اۋزىن قايتا اشۋعا كەلتىرمەي تۇيرەپ قالعان...
جۇرەك جۇتقان باتىردىڭ تىلسىم ءتاسىلى مەن ەرەن ەپتىلىگىنە تاڭداي قاعىپ, ءتانتى بولعان باي جىنىنان ايىرىلعان باقسىداي ءجۇنى جىعىلىپ قالعان اق باس بۋراسىن جىگىتكە بۇيدالاپ بەرىپ جىبەرگەن كورىنەدى.
كوكجال قاسقىر مەن سىرتتان يت
قاراتاۋ باۋرايىندا ەرتەرەكتە ەسىمحان دەگەن قويشى جىگىتتىڭ يت سىرتتانى اتانعان تايىنشاداي تارعىل توبەتى بولعان كورىنەدى. الدىنا تاستاعان اتان تۇيەنىڭ اتپال سۇيەگىن قابان ازۋ قانجار تىسىمەن ءبىر «قارش» شايناعاندا-اق قارس ايىرىپ, ءبىر-اق قىلعىتاتىن ناعىز سىرتتان ەكەن.
قىستىڭ كەرى الىپ سوعار كارلى بورانى مەن قارعا ادىم اشتىرماس قاقاعان ايازىندا دا تىنباي, ءتۇن بالاسى تۇنەمەلگە قورا توبەسىنە شىعىپ قوي كۇزەتۋدى ادەت قىپتى. ءيتتىڭ ءۇي سىلكىنەردەي ۇرگەن داۋىسىنان-اق ازۋلى قاسقىر ءۇيىرى التى شاقىرىم الىستان اۋلاققا قاشادى ەكەن.
كۇندەردىڭ كۇنىندە, قاس قارايا باستاعان ءبىر كەشتە الگى سىرتتان كيىز ءۇيدىڭ الدىندا باسىن جەرگە سالىپ, قۇيرىعىن بۇتىنىڭ اراسىنا قىسىپ, بۇك ءتۇسىپ جاتىپ الىپتى. «تۇر» دەسە تۇرماپتى, «كەت» دەسە كەتپەپتى. ءتۇنى بويى ەسىمحان وتاردى ءوزى قاراۋىلداپ شىعادى. تاڭ اتا بولعان جايدى اقتان اتتى جاسى توقساننىڭ تورىنە شىققان باباسىنا بايان ەتەدى. بايىپتاپ تىڭداپ بولعان شال: «سىرتتان ءيتتىڭ سىرى ەرتەڭ ءمالىم بولادى. قاس قارايا ءۇيىڭنىڭ ىشىنە كىرىپ جاتپاسا, ماعان كەل», – دەپ ءبىر-اق ءتۇيىپتى.
ەرتەڭىنە كۇن باتىپ, قاس قارايا باستاعاننان سىرتتان يت شال ايتقانداي ۇيگە سىپ بەرىپ, بوساعادا بۇك ءتۇسىپ جاتىپ الىپتى. «شىق» دەسە شىقپاپتى, «كەت» دەسە كەتپەپتى. قويشى قارتقا قايىرا بارىپ ايتسا, كوپتى كورگەن كونەكوز بىلاي دەپتى: «سەنىڭ سىرتتان ءيتىڭ قاسقىردىڭ سويقان كوكجالىنا جولىققان ەكەن. بۇل سودان قورقۋلى. قاسقىردىڭ ەرەن سىرتتانى ءيتىڭدى تورۋىلداپ, اڭدىعالى ءۇشىنشى كۇن. بۇگىن ءيتىڭ تورىڭە شىقسا, بۇل ءتۇنى قاسقىر كەلدى دەي بەر. قورىققان ءيتتىڭ قوسقا تىعىلعانىن ءبىلىپ ءجۇر ول. تۇندە كيىز ءۇيدىڭ سىقىرلاۋىعىن ايقارا اشىپ قوي. ارلاندار اشىق ايقاستى سۇيەدى, اڭداۋسىزدا باس سالۋ ولاردىڭ بويىنا جات. ءوزىڭ ەسىك قالقاسىنا تىعىلىپ, قولىڭا ۋىستاپ كۇمىس تەڭگە ال. قىر باسىنان حابار بەرگەن كوكجالدىڭ قيمىلىن قالتقىسىز باعىپ تۇر. ارلان قاسقىر ەسىك كوزىنە تاقاعاندا قولىڭداعى تەڭگەلىكتەردى تاستاپ كەپ جىبەر, ارعى جاعىن سىرتتاننىڭ ءوزى بىلەدى», – دەپ تاپتىشتەيدى قارت.
...ءتۇن ورتاسى اۋا قىر باسىنان قىپ-قىزىل بوپ مازداعان ەكى شوق كورىنەدى. «نە دە بولسا سول سويقاننىڭ ءوزى شىعارسىڭ» دەگەن قويشى دا تاعاتسىزدانا تىپىرشىپ, توسىپ تۇرىپتى. ءبىرتىن-ءبىرتىن ەكىلەنە مازداي تۇسكەن ەكى شوق كوز تاياي تۇسەدى. قويشى سىرتتانعا قاراسا, يت ءتور الدىندا ەسىك كوزىنە قاراي شوكەسىنەن ءتۇسىپ, قۇلاعىن جىمىپ, تۇمسىعىن العا توسەگەن كۇيى كىرپىك قاقپاي تەسىلە قاتىپ قالعان ەكەن دەيدى.
كەنەت الا شاربى بۇلت بۇركەگەن اي جارىعىندا جەر باۋىرلاپ جىلجىعان الىپ ارلان قاسقىردىڭ سۇلباسى دا كورىنەدى. ءبىر قىزىعى, ءتورت تاعانداپ ەڭبەكتەگەن بارلاۋشىداي-اق, كوكجال باۋىرىمەن جورعالاپ كەلەدى ەكەن جانە ەسىك كوزىنە قاراي تۋرا سالىپتى. قۇلاققا ۇرعان تاناداي مۇلگىگەن تىنىشتىقتا ءيتتىڭ العان وشپەندى دەمىنە دەيىن سەزىنىپ, تۇگىنە دەيىن جاۋىعىپ, قىلشىعىنا دەيىن قاستاسىپ العان قاسقىر بۇگىنگى ايقاستىڭ العاشقى دا اقىرعى ەكەنىن اڭدىسىپ-ارباسۋ ۇستىندە انىق تۇيسىنگەنگە ۇقسايدى.
بەينە ءبىر الىپ ايداھارداي جايىمەن شۇباتىلىپ, سۇعىنا ەنتەلەگەن كۇدىرە جال كوك شۋلان قۇيرىق جىلجي-جىلجي ەسىك كوزىنە ەنۋگە ون شاقتى كەز قالعاندا, قويشى قولىنداعى قوس ۋىس تەڭگەلىكتەردى «سىڭعىر» ەتكىزىپ تابان استىنا شاشىپ كەپ جىبەرەدى. وسى كەزدە وقىس شىققان دىبىسقا جالت قاراعان كوكجالدىڭ كوز جانارىن تايدىرىپ العانىن تاپ باسقان تارعىل توبەت... زاماتتا وقشا اتىلادى. قويشى جۇگىرىپ شىقسا, كوز ىلەسپەس شاپشاڭدىقپەن سەكىرە شاپقاندا-اق دۇلەي سىرتتان ەرەسەن ەكپىنمەن كەرىسكە تايداي كوكجالدى قارا تۇمسىقتان قاپىسىز ج ۇلىپ تۇسكەن ەكەن.
تورەعالي تاشەنوۆ
