«كيرگيز» دەپ جۇرگەن قازاقتىڭ اتىن قايتاردى»
سوزاق اۋدانىندا وتكەن ۇستاز, عالىم, پۋبليتسيست س. قوجانوۆتىڭ 125 جىلدىعىنا ارنالعان «ۇلتىن سۇيگەن ۇلى تۇلعا» تاقىرىبىنداعى سالتاناتتى ءىس-شاراعا قاتىسۋشىلار الدىمەن «اقسۇمبە مەن اقسۋ-جاباعىلى اراسى» ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىن قازىنالى قاراتاۋ توسكەيىندە كۇتىپ الىپ, تەرىسكەيدىڭ تەكتى ۇلى تۋعان جەر اقسۇمبە اۋىلىنا تابان تىرەدى. اقسۇمبەدە س.قوجانوۆ اتىنداعى مەكتەپتىڭ العاشقى كىرپىشى قالانىپ, ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارى قويىلدى. ءبىلىم وشاعىنىڭ العاشقى كىرپىشىن جازۋشى مارحابات بايعۇت پەن اۋدان اكىمى سالىحان پولاتوۆ قالادى. «ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىر سوزىندە: ء«بىزدىڭ سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ ومىرىنەن الاتىن ۇلگىمىزدىڭ ءبىرى – كەڭ ويلاۋ, ءوز حالقىڭ ءۇشىن شىنايى ۋايىم جەۋ, ونىڭ كەمشىلىكتەرىن ايتا ءبىلۋ, وسىلايشا ولاردان ارىلۋعا كومەكتەسۋ» دەگەن بولاتىن. ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان عالىم, كوسەمسوزشىنىڭ ەسىمى بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ ماقتانىشى, ال ونىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى كەلەر ۇرپاق ءۇشىن وتانعا قىزمەت ەتۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ ەسىمىن ۇرپاق جادىندا قالدىرۋ ماقساتىندا اۋدانىمىزدا, رەسپۋبليكا كولەمىندە جىل سايىن ءتۇرلى مادەني كوپشىلىك شارالار ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرى ۇلت كۇرەسكەرىنىڭ 125 جىلدىعىنا ارنالعان جيىننىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى اقسۇمبەدە ءوتۋى – اۋدان تۇرعىندارى ءۇشىن دە, جاس ۇرپاق ءۇشىن دە وتە ماڭىزدى», دەدى اۋدان اكىمى سالىحان پولاتوۆ جيىندا. ال جازۋشى مارحابات بايعۇت وتكەن جىلداردى ەسكە الدى. «وسىدان 25 جىل بۇرىن, سۇلتانبەك اعامىزدىڭ 100 جىلدىعى اتاپ وتىلگەن بولاتىن. ول كەزدە وبلىستىق ءتىل باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەدىم. سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ ءجۇز جىلدىعى اتالىپ وتىلەدى, ۇلكەن توي بولادى, سوعان وبلىس باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بايانداما جاسايدى, سوعان ماتەريال دايىنداپ بەر دەدى. قاراسام سۇلتانبەك اعا تۋرالى ەشقانداي ماتەريال جوق. ءسويتىپ ءبىر اپتا كۇنى-ءتۇنى ىزدەنىپ, ءجۇز جىلدىعىنا ارنالعان باياندامانى دايىنداپ شىقتىم. مىنەكي, بۇگىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا قوجانوۆ تۋرالى ەڭبەك وتە كوپ. سۇلتانبەكتانۋشىلار دا جەتەرلىك. كوپ كىتاپ شىقتى, «شىعىستىڭ سۇلتانبەگى» دەگەن رومان جازىلدى. سۇلتانبەك قوجانوۆ تۋرالى ءالى زەرتتەلىپ, جازىلا بەرەدى. وسىدان بەس جىل بۇرىن شولاققورعان اۋىلىندا قوجانوۆتىڭ 120 جىلدىعى اتالىپ وتكەن بولاتىن. سول كەزدە اقسۇمبەگە كەلىپ, بيىككە, اقبيكەشتىڭ جانىنا شىعىپ قارادىق. مىنا قاسيەتتى قاراتاۋدىڭ ورلىگىنە تاڭداندىق. قازاقتىڭ, بۇكىل تۇركىنىڭ قاراشاڭىراعى اتانعان قاراتاۋ ءۇش بۇتاقتان تۇرادى. جامبىل وبلىسىندا ءبىر بۇتاعى, قىزىلوردا وبلىسىندا ءبىر بۇتاعى, ەڭ نەگىزگى جوتاسى – بيىك, ۇلى بۇتاعى ءبىزدىڭ تۇركىستان وبلىسىندا. اقسۇمبەمەن باستالىپ, اقسۋ جاباعىلىدان اياقتالادى. اقسۇمبەدە قاسيەتتى قاراتاۋدىڭ باستالار جەرىندە – سۇلتانبەك قوجانوۆ, اقسۋ جاباعىلىدا – تۇرار رىسقۇلوۆ, ەكى جاعىندا ەكەۋى زاۋزاڭعار بولىپ, بۇكىل الاشقا, كۇللى قازاققا مۇرات – ماقساتتارىن ارناعان ۇلى تۇلعالار تۇر. سۇلتانبەك مۇراتتاستارىمەن بىرگە تۇركىستاندى استانا ەتكىسى كەلدى. قولدان كەلمەدى, قىزىلوردا استانا اتاندى. الايدا, «كيرگيز» دەپ جۇرگەن «قازاقتىڭ» اتىن قايتاردى», دەدى جازۋشى مارحابات بايعۇت.
مادەني ءىس-شارا سۇلتانبەك قوجانوۆ اتىنداعى مۇراجايدا جالعاسىن تاۋىپ, قوناقتار تاريحي جادىگەرلەرمەن تانىستى. ال مادەنيەت ۇيىندەگى «ۇلتىن سۇيگەن ۇلى تۇلعا» اتتى ايماقتىق عىلىمي-تاجىربيەلىك كونفەرەنتسيانى عالىم ناريمان نۇرپەيىسوۆ جۇرگىزىپ وتىردى. كونفەرەنتسيانى تۇركىستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ساكەن قالقامانوۆ اشىپ, قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەدى. سوزاق اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى قۋانىش ايتاحانوۆ, عالىم, سۇلتانبەكتانۋشى بەيبىت قويشىباي, عالىمدار الىبەك سەيدەحان, تۇرسىن حازىرەتالى, مەدەۋبەك تاڭىربەرگەن, مامىت امانگەلدى, قايرات انارباەۆ بايانداما جاساپ, ۇلى تۇلعانىڭ ءومىرى مەن جاساعان ونەگەلى ىستەرىنە توقتالدى. ۇلتجاندىلىعى مەملەكەتشىلدىكپەن ۇلاسقان, مەملەكەتشىلدىگى ۇلتىنىڭ رۋحىنا قىزمەت ەتۋگە جۇمىلدىرىلعان قايراتكەردىڭ حالىقتىڭ جادىنان دا, عىلىمي تانىمنان دا مارتەبەلى ورىن الۋعا ابدەن لايىق ەكەنى ايتىلدى. ال اقىن راحىم بالابي ۇلت قايراتكەرىنە ارناۋ ولەڭ وقىدى. سونداي-اق بۇل كۇنى ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىن ناسيحاتتاي وتىرىپ, سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ 125 جىلدىعىنا وراي, اقىنداردىڭ شىعارماشىلىعىنا قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا وبلىستىق «تۇعىرى بيىك تۇلعا» اتتى جىر ءمۇشايراسى ۇيىمداستىرىلدى.
ۇلت تاريحىنداعى جارقىن تۇلعا
تۇلكىباس اۋدانىندا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ 125 جىلدىعىنا ارنالعان ءىس-شارالار «ۇلت تاريحىنداعى جارقىن تۇلعا» تاقىرىبىندا ءوتتى. ۇلى تۇلعالاردىڭ 125 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان «اقسۇمبە مەن اقسۋ-جاباعىلى اراسى» اۆتوساپارىنا قاتىسۋشىلار 1915 جىلى «الاش» قايراتكەرى, تۇڭعىش قازاق ينجەنەرى مۇحامەتجان تىنىشباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن سوعىلعان جاسكەشۋ اۋىلدىق وكرۋگى رىسقۇل اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى تاۋاستى تەمىر جولمەن تانىستى. مۇحامەدجان تىنىشباەۆ پەن تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ەڭ ءبىرىنشى كەزدەسۋى تۇلكىباستاعى شاڭكە-باستاۋ جەرىندە بولعان. 1915 جىلى تەمىر جول قۇرىلىسىن باسقارعان م.تىنىشباەۆ جاس تۇراردىڭ ءبىلىم الۋىنا باعىت-باعدار بەرىپ, بولاشاعىنا جول اشقان ەكەن. بۇل تۋرالى اۋىل قارياسى ءومىرتاي قالىقۇلوۆ تۋنەلمەن تانىسۋ كەزىندە ايتىپ بەردى. «1915 جىلى تۇرار رىسقۇلوۆ تاشكەنت قالاسىنا وقۋعا بارۋعا وسى تۇلكىباس اۋدانىنا كەلگەن. نەگىزىندە تۋىسقاندارى تۇلكىباس اۋدانىندا تۇرادى. سوندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ءبىر قازاق مۇحامەدجان تىنىشباەۆقا تۇرار تۋرالى ايتادى. تۇراردى شاقىرىپ الىپ اڭگىمەلەسكەندە ونىڭ ءتىل ءبىلۋى, ويىن جەتكىزە الۋى, تالابى بيىك ەكەنىن اڭعارعان مۇحامەدجان تىنىشباەۆ ارقاسىنان قاعىپ, وقۋى كەرەكتىگىن ايتا قاراجات بەرىپ تاشكەنتكە وقۋعا جىبەرەدى», دەدى ءومىرتاي قالىقۇلوۆ. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ۇزىندىعى 1 شاقىرىم, بيىكتىگى 6 مەتر, ال ەنى 8 مەتردى قۇرايتىن تەمىر جول تۋنەلىن رەسەيدىڭ تەمىرجول قۇرىلىسشىلارى جانە جەرگىلىكتى تۇرعىندار سوققان. 1950 جىلى جاڭا ۇلگىدەگى تەپلوۆوز جانە ۆاگونداردىڭ كولەمىنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى تۋنەلدى پايدالانۋ مۇمكىن بولماعاندىقتان, سىرتىنان اينالما تەمىر جول سالىنعان. بۇگىنگى تاڭدا اۋدان اكىمدىگى اتالمىش نىساننىڭ تاريحي ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ەسكەرتكىش تاقتايشا ورناتقان, اۋماعىنا تازالىق جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ تۇرادى.
ماعىنالى ءىس-شارا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ اتا قونىسى رىسقۇل اۋىلىنداعى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن اۋىلدىق كلۋبتىڭ اشىلۋ سالتاناتىمەن جالعاستى. تۇلكىباس اۋدانىنىڭ اكىمى نۇربول تۇراشبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىل 5 اۋىلدىق كلۋب كۇردەلى جوندەۋدەن وتۋدە. ەڭ ءبىرىنشى بولىپ اياقتالعانى وسى رىسقۇل اۋىلدىق كلۋبى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ رۋحاني ازىق الاتىن ورنى 100 ادامعا ەسەپتەلگەن. كلۋبقا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىمەن قاتار اۋماعى دا تولىعىمەن اباتتاندىرىلعان. اۋىل جاستارىنىڭ مۋزىكالىق جانە باسقا دا ۇيىرمەلەرگە قاتىسىپ, بوس ۋاقىتتارىن ءتيىمدى وتكىزۋىنە بارلىق جاعداي جاسالعان. سونىمەن قاتار قوناقتار تۇلكىباس كەنتىندەگى توعىز جولدىڭ تورابى, تۇركىسىب تەمىرجولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۋار ازاماتتارى م.تىنىشباەۆ پەن ت.رىسقۇلوۆتىڭ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويىپ, قۇرمەت كورسەتتى. قوس تۇلعاعا ارنالعان ەسكەرتكىش تۇلكىباس اۋدانىنىڭ 90 جىلدىعىنا وراي دەمەۋشىلەر ەسەبىنەن تۇرعىزىلعان. شارانىڭ جالعاسى اۋدان ورتالىعى تۇرار رىسقۇلوۆ اتىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىمەن تانىسۋ ءىس-شاراسىنا ۇلاستى. تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايى قوعامدىق نەگىزدە 1963 جىلى اشىلىپ, 1983 جىلى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ بولىمشەسى بولىپ قايتا قۇرىلعان. 1994 جىلى مۇراجايعا مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ت.رىسقۇلوۆتىڭ 100 جىلدىعىنا وراي اتى بەرىلدى. قازىرگى تاڭدا مۇراجاي «تۇرارتانۋ», «كونە زامان جانە ەتنوگرافيا», «اۋدان تاريحى», «تابيعاتتانۋ» دەپ اتالاتىن ءتورت ەكسپوزيتسيا زالىنان تۇرادى. تۇرارتانۋ بولىمىندە مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ت.رىسقۇلوۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى مالىمەتتەر بەرەتىن «ومىردەرەك», «ت.رىسقۇلوۆتىڭ اۋلەتى», «ت.رىسقۇلوۆ كەمەڭگەر», «ت.رىسقۇلوۆ. تۇركىسىب», «الاشتىڭ ارداقتىسى تۇرارعا تاعزىم» اتتى تاقتا جانە تۇرارتانۋشىلاردىڭ شىعارمالارى قويىلعان. ايتۋلى شارا «تۇڭعىش پرەزيدەنت» ساياباعىندا وتكەن «ۇلت تاريحىنداعى جارقىن تۇلعا» اتتى سالتاناتتى جيىنمەن قورىتىندىلاندى. «بايۋىمىز كەرەك, باي بولۋىمىز كەرەك. سوندا عانا ەلىمىز مىقتى بولادى. بىراق بايلىقپەن بىرگە قايراتكەرلەردىڭ رۋحىن, سىڭىرگەن ەڭبەگىن, ولاردىڭ مىنەزىن, شىرقىراعان جانىن ۇعىنۋىمىز كەرەك. ولار ولەتىنىن, اتىلاتىنىن ءبىلدى. بىراق ۇلتىنا قىزمەت ەتۋدەن قايتقان جوق. مۇستافا شوقايلار سىرتتا ءجۇرىپ ەڭبەك ەتتى, تۇرار, ءنازىر, سۇلتانبەكتەر ىشتە ءجۇرىپ ەڭبەك ەتتى. ياعني ولاردىڭ ەلگە قىزمەتى ۇمىتىلماۋى ءتيىس», دەدى جازۋشى مارحابات بايعۇت.
سونداي-اق ءىس-شاراعا قاتىسۋشىلار ۇلى تۇلعانىڭ ايتۋلى مەرەيتويىنا وراي «تۇڭعىش پرەزيدەنت» ساياباعىنىڭ ىشىنەن بوي كوتەرىپ جاتقان «جاستار اللەياسىنا» 125 ءتۇپ كوشەت وتىرعىزدى.
تۇركىستان وبلىسى
