زاڭگەرلەر قاۋىمى الدىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قاتىستى جاساعان بايانداماسىندا «اتامەكەن» ۇكپ باسقارما مۇشەسى, باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى رۇستەم ءجۇرسىنوۆ ەلىمىزدەگى كاسىپكەرلىك احۋالدىڭ تۇيتكىلدى ماسەلەلەرىن قوزعادى.
بيىل ونىنشى رەت ءوتىپ وتىرعان زاڭ فورۋمىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارى «اتامەكەن» ۇكپ جانە Lincoln Company سوت ءوندىرىسى جۇيەسىن وڭتايلاندىرۋ مەن جەڭىلدەتۋ, ينۆەستيتسيالىق داۋلاردى شەشۋدەگى تۇراقتىلىق ماسەلەسىن قوزعاپ, ءۇش جۇزگە جۋىق زاڭگەر, جوعارعى سوت وكىلدەرى مەن ءتيىستى مينيسترلىكتەردىڭ ماماندارى, شەتەلدىك زاڭگەرلەر بەس سەكتسيا بويىنشا كەزدەسۋلەر وتكىزدى.
«كاسىپكەرلەر پالاتاسى ءۇشىن ماڭىزدى جوبالاردىڭ ءبىرى – كوكەيكەستى ماسەلەلەر رەەسترى. وندا بيزنەس سالاسى وكىلدەرىن تولعاندىرعان بارلىق ۇسىنىستار تىركەلەدى. 2017-2018 جىلداردا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى 28 پايىزدى قۇراسا, وتكەن جىلى 20 مىڭنان استام بيزنەس ورىندارى جابىلىپ قالعان. ونىڭ ىشىندە ساۋدا, قۇرىلىس سالاسى باسىم. سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى, ءبىلىم سالاسىندا ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ تومەندەپ كەتكەنى الاڭداتادى» دەگەن رۇستەم ءجۇرسىنوۆ وتاندىق كاسىپكەرلىك نارىعىن شىعىس ەۋروپاداعى احۋالمەن سالىستىرا قاراستىردى. اتالعان ەلدەردەگى رەفورمالاردا ۇقساستىق بار. بىراق ەلىمىزدەگى ءبىر ميلليوننان استام كاسىپكەردىڭ 0,1 پايىزى ءىرى كومپانيالار بولسا, ونىڭ 0,2 پايىزى عانا ورتا ساناتقا جاتادى. ال چەحيا مەن پولشا ەلدەرىندە ورتا كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىندار 18 پايىزدى قۇرايدى.
شاعىن جانە ورتا بيزنەس ەكسپورتقا جۇمىس ىستەمەيدى. سوندىقتان دا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ورتا كلاستى قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى تالقىلانۋدا. ياعني بيزنەستى ىرىلەندىرۋدە قاندايدا ءبىر قولداۋ شارالارى قاجەت. قازىرگى كەزدە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋدى قايتا قاراستىرىپ, سۋبسيديالاۋ, اكىمشىلىك ايىپپۇل, ت.ب. قايتا قاراۋ ۇسىنىلۋدا. سونىمەن قاتار ۇكىمەت تاپسىرماسىنا وراي باقىلاۋسىز ەكونوميكانىڭ ادىستەمەسى جاسالىپ, ستاتيستيكا كوميتەتىمەن بەكىتىلدى. كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا كولەڭكەدەگى ەكونوميكانىڭ ۇلەسى 29,88 پايىزدى قۇراپ, 16 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. ونىڭ ىشىندە ساۋدا, قۇرىلىس, اۋىل شارۋاشىلىعى, ترانسپورت لوگيستيكاسى كوش باسىندا تۇر.
سونىمەن قاتار ۇكىمەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن بيىل مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا قاتىسۋى بويىنشا ساراپتاما جاساۋ ءۇشىن جۇمىس توبى قۇرىلدى. وسىعان وراي «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىندا ءۇش ماسەلە قاراستىرىلىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەتتىك تاپسىرىس ماسەلەسى تالقىلانعان. جىلىنا بولىنەتىن 400 ملرد تەڭگە قاراجاتتىڭ 198 ملرد تەڭگەسى «قازاۆتوجولعا» تيەسىلى بولسا, 170 ملرد تەڭگە مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا كەتەدى. ەندىگى كەزەكتە وسى قاراجاتتىڭ 40 ملرد تەڭگەگە جۋىعىن بيزنەسكە بەرۋ كەرەكتىگىن اتاپ وتكەن رۇستەم ءجۇرسىنوۆ رەسپۋبليكالىق اق, جشس, رمك دەڭگەيىندەگى 320 نىساننان جەكەشەلەندىرۋگە – 40, بىرىكتىرۋگە – 50, ۇيىمداستىرۋ-قۇقىقتىق باعىتىن وزگەرتۋگە – 16, جۇمىسىن توقتاتۋعا 2 نىسان ىرىكتەلگەندىگىن جەتكىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ۇنەمدەلگەن قاراجات كولەمى 134 ملرد تەڭگەنى قۇراپ وتىر.
ەندىگى كەزەكتە كاسىپكەرلىك نىسانداردى تەكسەرۋ تىكەلەي سالىق تولەۋشىنىڭ كەلىسىمىمەن جۇزەگە اساتىنىن جەتكىزگەن ر.ءجۇرسىنوۆ جوعارعى سوتپەن جاسالعان جول كارتاسى, سونىمەن قاتار كەدەن, سالىق, ترانسفەرت, بۋحگالتەرلىك ەسەپ جۇرگىزۋگە بايلانىستى سوتتاردى وقىتۋ ماسەلەسىنە دە توقتالدى. جوعارعى سوتتىڭ مامانداندىرىلعان سوت القاسىنىڭ توراعاسى ايگۇل قىدىرباەۆا زاڭگەرلىك قوعامداستىق قالىپتاستىرۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالسا, «اتامەكەن» ۇكپ زاڭناما جانە ءوزىن ءوزى رەتتەۋدى دامىتۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى لاۋرا مەرساليموۆانىڭ ايتۋىنشا, زاڭنامالاردى جەتىلدىرۋ مەن كاسىپكەرلەر ءۇشىن بيزنەس كليماتتى جاقسارتۋعا بايلانىستى سوڭعى التى جىلدا اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جويۋ, كاسىپكەرلەردىڭ قارجىلىق شىعىندارىن ازايتۋ ماقساتىندا كوپتەگەن ىستەر اتقارىلعان. «اتامەكەن» ۇكپ بيزنەسكە ىقپال ەتەتىن بارلىق قۇقىقتىق زاڭنامالىق اكتىلەردى جەتىلدىرۋ ءۇشىن 29 مىڭ ساراپتامالىق قورىتىندى جاساعان. بۇگىندە زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋگە بايلانىستى مەملەكەتتىك ورگاندار ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزۋدە, ونىڭ ىشىندە بيزنەس كليماتتى جاقسارتۋمەن قاتار اكىمشىلىك كەدەرگىلەردىڭ قايتالانباۋى ءۇشىن زاڭنامالارعا ارنايى تولىقتىرۋلار ۇسىنىلۋدا. سونداي-اق كاسىپكەرلىكتى جۇرگىزۋ مەن دامىتۋعا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى قۇجاتتار – ەكولوگيا, دەنساۋلىق سالاسىنا قاتىستى زاڭنامالارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى. بۇگىنگە دەيىن نەمقۇرايدى جۇزەگە اسىپ كەلگەن زاڭ جوبالارىن قوعاممەن تالقىلاۋ ماسەلەسى دە جولعا قويىلماق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا وراي كاسىپكەرلەردىڭ ار-نامىسىنا قاتىستى نورمالار دا كاسىپكەرلىك كودەكسىنە ەنگىزىلمەك. بۇگىندە كاسىپكەرلەردى الاڭداتاتىن ماسەلەلەر ارنايى رەەستردە تىركەلگەن. سوندىقتان دا كەز كەلگەن كاسىپكەر سايت نەمەسە الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پاراقشالار ارقىلى وزىنە قاجەتتى اقپاراتتاردى الىپ, دەر كەزىندە حاباردار بولىپ وتىرۋىنا مۇمكىندىگى بار.
بيزنەستى قىلمىستىق-قۇقىقتىق قورعاۋ ماسەلەسىندە دجوحار ۋتەبەكوۆ كاسىپكەرلەر ساۋالدارىنا جاۋاپ بەرىپ, ايماقتاردا ورىن العان ولقىلىقتارعا توقتالدى. ال «اتامەكەن» ۇكپ كاسىپكەرلەردى قۇىقتىق قورعاۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ولەگ ساۆەلەنكو جوعارعى سوت, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى, باس پروكۋراتۋرا, سوتتار, ت.ب. مامانداردان قۇرالعان توپ جۇمىسىنا توقتالىپ, زاڭ بۇزعان كاسىپكەرلەردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋدا ناقتى دالەلدەردىڭ باسشىلىققا الىناتىنىن جەتكىزىپ, ءىس-تاجىريبەدە ءوزىنىڭ سالىقتىق تولەمدەرىن ازايتۋعا ارەكەت جاسايتىن كاسىپكەرلەر ءۇشىن ايىپپۇل ءتارتىبىن جاساۋعا بايلانىستى ناقتى ۇسىنىستاردى اتاپ ءوتتى. مامان كەلتىرگەن ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سايكەس 2016 جىلى 216-باپ بويىنشا – 274, 2017 جىلى – 289, 2018 جىلى 121 قىلمىستىق ءىس قوزعالعان.
بيزنەستى جۇرگىزۋدىڭ قۇقىقتىق ماسەلەلەرى ءارى قاراي جەر قويناۋلارىن پايدالانۋ مەن ەنەرگەتيكا سەكتسياسىندا جالعاسىپ, بارلاۋ جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋ, ءوندىرۋ مەن تابيعاتتى پايدالانۋشىلاردىڭ زاڭ اياسىندا جۇمىس ىستەۋى, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك تاقىرىپتارىنا ۇلاستى. ال مەديتسينا جانە فارماتسەۆتيكا سەكتسياسىندا دەنساۋلىق سالاسىنداعى قۇقىق, دەنساۋلىق كودەكسىنە قاتىستى ماسەلەلەر قوزعالسا, قۇرىلىس نارىعى سەكتسياسىندا «7-20-25» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ قۇقىقتىق سيپاتى, تۇرعىن ءۇي سالۋ ءۇشىن جەر ۋچاسكەلەرىن بەرۋدىڭ زاڭناماسىنا قاتىستى ساراپتاما جاسالدى.
فورۋمنىڭ IT-قۇقىق سەكتسياسىندا ماماندار Biq Data, اقىلدى قالالار, تسيفرلى اكتيۆتەر, بلوكچەين, ۆەنچۋرلىق قارجىلاندىرۋ, سالىق سالاسىنا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر بويىنشا پىكىر الماسىپ, بيزنەسكە جاساندى ينتەللەكتى ەنگىزۋ ماسەلەسىن قوزعادى. كاسىپكەرلەرگە سوت اكتىلەرىن ىزدەۋگە جانە سوت ىستەرىنىڭ ىقتيمال اياقتالۋىن بولجاۋعا, سوتتاردىڭ جۇكتەمەسىن ازايتۋعا, سوت اكتىلەرىنىڭ اشىقتىعىن, سوت تاجىربيەسىنىڭ بىركەلكى بولۋىن قامتاماسىز ەتىپ, سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيىن تومەندەتۋگە ىقپال ەتەتىن جاساندى ينتەللەكت جوباسىن قازاقستان-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جاساندى ينتەللەكت زەرتحاناسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جۇزەگە اسىرادى. جاساندى ينتەللەكتى ەنگىزۋ 2019 جىلى جول كارتاسى اياسىندا «اتامەكەن» ۇكپ جوعارعى سوتپەن بىرلەسە وتىرىپ جۇزەگە اسىرادى. ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ارنايى قۇرىلعان جوبالىق كەڭسەدە اقش-تىڭ (IBM Watson, Legal Aid), فرانتسيانىڭ (Soft Law), رەسەيدىڭ (روسپراۆوسۋديە, كونسۋلتانتپليۋس) قولدانىستاعى جۇيەلەرىنىڭ تاجىريبەسى زەرتتەلگەن.
ەكى كۇنگە سوزىلعان فورۋم رەسپۋبليكا كاسىپكەرلەرىنىڭ زاڭ تۇرعىسىنداعى كوپتەگەن تۇيتكىلدى ماسەلەلەرىن ورتاعا سالىپ, سالا ماماندارىنان كاسىبي كەڭەس الۋعا مۇمكىندىك بەردى.
الماتى
