پرەزيدەنت • 03 قازان، 2019

ەاەو اياسىندا ىشكى كەدەرگىلەردى جويۋدىڭ ماڭىزى زور

74 رەت كورسەتىلدى

تاياۋدا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ شاعىن جانە كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى وتىرىستارىنا قاتىسقانى بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسى وسى جيىندا ۇيىمنىڭ سىرتقى ارىپتەستەرمەن ءوزارا ءتيىمدى بايلانىس ورناتۋعا دايىن الەمدىك دامۋ ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى.

ق.توقاەۆ ايتقانداي، بۇگىنگى تاڭدا دۇنيەجۇزىلىك نارىقتاعى احۋالدىڭ تەز وزگەرىپ جاتقانى، الىپ دەرجاۆالار اراسىنداعى باسە­كەلەستىكتىڭ كۇشەيگەنى، ءتۇرلى سانك­تسيالار مەن ساۋدا سوعىستارى الەم­دىك ەكونوميكاداعى تۇراقسىزدىققا اسەر ەتۋدە.

ساراپشىلاردىڭ دەرەگىنە سۇيەن­سەك، ساۋدا سوعىسىنىڭ سال­­دارىنان الەمدىك ەكونوميكا 2020 جىلداردىڭ باسىنا دە­يىن 850 ملرد دوللارعا جۋىق قارا­جاتتان ايىرىلۋى مۇم­كىن. ءوندى­رىس قارقىنى مەن ينۆەس­تي­تسيا­نىڭ تومەندەۋ كورسەتكىشى جاھان­دىق اۋقىمدا العاندا ءىجو-ءنىڭ 1 پا­يىزىن قۇراۋى ىقتيمال.

 پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەندەي، دۇنيە جۇزىندە، اسىرەسە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەلدەر­دىڭ نەگىزگى ارىپتەسى سانالاتىن ەۋرو­پالىق وداق ەلدەرى مەن قىتايدا ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ تومەندەۋى كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن.

– 2019 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى­جىل­دىعىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەاەو-نىڭ ءۇشىنشى ەلدەرمەن اراداعى ساۋدا اينالىمىنىڭ كولەمى 2 پايىزعا ازايدى. ەاەو ەلدەرىنىڭ ءوزارا ساۋدا اينالىمى 5 پايىزدان ارتىق – 28 ملرد دوللارعا ازايدى. بۇل دابىل قاعارلىق جاعداي، – دەدى ق.توقاەۆ.

بەلگىلى ەكونوميست، مەملەكەت قايراتكەرى جاقسىبەك قۇلەكەەۆتىڭ پايىمداۋىنشا، اقش پەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا سوعىسى ەكى ەلدىڭ دە ەكونوميكالىق ءوسىم قارقىنىن تومەندەتۋدە. دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ۇلكەن ەكى ەكونوميكاداعى وسى پروتسەسس باسقا مەملەكەتتەرگە دە كەرى اسەرىن تيگىزىپ، دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ءىجو ءوسىمى 1 پايىز تومەندەيدى. قازاقستان سياقتى ەكونوميكاسى شاعىن ءارى اشىق ەل الەمدىك نارىقتاعى شيكىزات باعاسىن قالىپتاستىرا المايدى.

– دۇنيەجۇزىلىك نارىقتا، ەاەو ەلدەرىندە شيكىزات باعاسى وتە قۇبىل­مالى بولادى. شيكىزاتقا دەگەن سۇرانىس تومەندەپ، ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەكسپورتقا شىعاراتىن نەگىزگى تاۋارىمىزدىڭ باعاسى تومەندەۋى مۇمكىن. قازاقستان بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىن 4،1 پايىز ەكونوميكالىق وسىممەن اياقتادى. ەندى الىپ ەلدەر اراسىنداعى ساۋدا سوعىسىنىڭ سالدارىنان بۇل كورسەت­كىش تومەندەۋى مۇمكىن. وسىنداي كەزەڭدە ەاەو سياقتى ايماقتىق ۇيىمدار دۇرىس جۇمىس ىستەسە، وعان مۇشە مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق ىقپالدارعا قارسى تۇرۋ قابىلەتى كۇشەيەدى. وكىنىشكە قاراي، كەدەن ايماعىنداعى ەلدەردىڭ اراسىندا ءوزارا كەلىسىلگەن شارتتاردى بۇزۋ وقيعالارى كەيىنگى كەزدە ءجيى كەزدەسۋدە، – دەيدى ج.قۇلەكەەۆ.

ساياساتتانۋشى عازيز ابىشەۆتىڭ پىكىرى دە ج.قۇلەكەەۆتىڭ پايىمىمەن ۇندەسەدى. ول قازاقستان ەكسپورتىنىڭ باسىم بولىگىن كومىرسۋتەگى شيكىزاتى، مۇناي-گاز بەن مەتاللۋرگيالىق ونىمدەر قۇرايتىنىن، سوندىقتان ۇلتتىق ەكونوميكامىزدىڭ جاعدايى الەمدىك ەكونوميكاداعى احۋالمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن ايتادى. مەملەكەتتەردىڭ اراسىنداعى ساۋدا سوعىستارى، الەمدىك نارىقتاعى شيەلەنىسكەن احۋال، ايتالىق اقش پەن قىتاي اراسىنداعى قالىپتاسقان جاعداي ءبىزدىڭ ەلدىڭ دە سىرتقى ساۋداسىنا اسەرىن تيگىزۋدە.

– اقش پەن قىتاي سياقتى الەمدەگى ەڭ ۇلكەن ەكونوميكالاردىڭ اراسىنداعى تارتىس، بۇل ەلدەردەگى ونەركاسىپ وندىرىسىندە بولىپ جاتقان تەرىس پروتسەستەر باسقا ەلدەرگە دە اسەر ەتەدى. ساۋدا سوعىسى ەۋرووداقپەن، ۇلىبريتانيامەن اراداعى ساۋدا اينالىمىن تومەندەتسە، ونىڭ ۇشقىنى بىزگە دە تيەدى. ەكونوميكالىق سانكتسيا سالىنعان ەلدەردىڭ اراسىندا ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق ارىپتەستەرىمىز بار. حالىقارالىق قوعامداستىق پەن باتىس ەلدەرىنىڭ تاراپىنان ولارعا سالىنعان سانكتسيالار بىزگە دە ءتيىمسىز. ءبىز ءۇشىن الەمدىك ساۋدا قاتىناستارىندا ديالوگ ورناعانى جاقسى، – دەيدى ع.ابىشەۆ.

مەملەكەت باسشىسى جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستە سويلەگەن سوزىندە ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ نارىعىنداعى كەدەرگىلەردى جويۋ كەرەكتىگىنە توقتالعان بولاتىن.

– جالپى العاندا ءبىز وداق دەڭگەيىندە ساۋداعا قاجەتتى ءتيىستى نورماتيۆتىك بازا قالىپتاستىردىق. الايدا ءىس جۇزىندە ۇلتتىق نارىقتاردا ءوز تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ ۇستانىمىن قورعاۋعا تىرىسۋ كەي جاعدايلاردا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىندا قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمدەردەن جوعارى تۇرادى، – دەگەن بولاتىن ق.توقاەۆ.

ج.قۇلەكەەۆ اتاپ وتكەندەي، ورتاق كەدەندىك تاريف جاسالعاندىقتان، وداققا مۇشە ەلدەر ءبىر-ءبىرىنىڭ تاۋار وندىرۋشىلەرىنە تاريفتىك كەدەرگى قويا المايدى.

– الايدا كەيبىر ەلدەر تاراپىنان تاريفتىك ەمەس كەدەرگىلەر قويىلۋدا. مىسالى، سانيتارلىق نورمالارعا ساي كەلمەيدى، فيتوسانيتاريالىق، ۆەتەرينارلىق تالاپتارعا قايشى دەگەن دايەكتەردى العا تارتىپ قازاقستاننىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن، الكوگولدى سۋسىنداردى، كونديتەرلىك تاۋارلاردى ىشكى نارىعىنا كىرگىزبەۋگە تىرىساتىن ەلدەر بار. سەبەبى ءبىزدىڭ ءونىمنىڭ ساپاسى جوعارى، باعاسى تومەن بولعاندىقتان، رەسەيدىڭ كومپانيالارىنا باسەكەلەستىك تۋدىرۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى ولار ءتۇرلى اكىمشىلىك رەسۋرستارىن پايدالانىپ، ءبىزدىڭ تاۋارعا شەكتەۋ قويۋعا تىرىسادى. پرەزيدەنت توقاەۆ ايتقانداي، ەشقانداي زاڭدىق شەكتەۋ جوق. بىراق وڭىرلەردىڭ باسشىلارى تاراپىنان كەدەرگى جاسالادى. وسىنداي تاريفتىك ەمەس كەدەرگىلەر كوپ، بۇل ماسەلەنى «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى دا، باسقالار دا بۇعان دەيىن بىرنەشە رەت كوتەرگەن. اسىرەسە رەسەي نارىعىنا ەنۋدە وسىنداي كەدەرگىلەر ءجيى جاسالادى. قازاقستاننىڭ نارىعى وداققا مۇشە مەملەكەتتەر ءۇشىن اشىق. ال بەلارۋسقا قازاقستاننىڭ ءونىمىن كىرگىزۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى بۇل ەلگە يمپورتتىق ءونىمدى تەك قانا سول مەملەكەتتىڭ كومپانيا­سى اكەلۋى كەرەك. كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى يمپورت-ەكسپورت وداعى سىندى كومپانيا قۇرىپ قويعان، سىرتتان ەشكىمدى كىرگىزبەيدى. دۇنيە جۇزىندە ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ قۇلدىراۋىنا بايلانىستى، سىرتقى نارىقتا سۇرانىس ازايىپ جاتىر. وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدە ەاەو ەلدەرى ءبىر-ءبىرىن قولداسا عانا جالپى ەكونوميكانىڭ دامۋ مۇمكىندىگى ارتادى. وكىنىشكە قاراي، كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ ىشكى نارىقتارىن زاڭسىز قورعاۋ ارەكەتتەرى بايقالىپ وتىر. ياعني پرەزيدەنت وسى ەلدەردىڭ ءبارى ىشكى نارىقتاعى كەدەرگىلەرىن جويۋى كەرەكتىگىن وتە ورىندى كوتەردى، – دەدى ج.قۇلەكەەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، تاياۋ جىلدارى جاھاندىق نارىقتاعى، ەكونو­مي­كاداعى احۋال قيىندايدى. سول سەبەپتى ەاەو سىندى ايماقتىق بىرلەستىكتەردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ وتە ماڭىزدى. ورتاق نارىق دامىسا، ءار ەلدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ كورسەتكىشى دە جاقسارادى.

ج.قۇلەكەەۆتىڭ ايتۋىنشا، ەاەو نارىعىندا زاڭ بۇزۋشىلىقتار ءجيى كەزدەسەدى، ال جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ جاعى كەمشىن. ۇيىمعا مۇشە ەلدەرگە دە، ۇيىمنىڭ اتقارۋشى بيلىگىنە دە تاۋەلسىز بولۋعا ءتيىس ەاەو سوتى ءوز ماقساتىن تولىق جۇزەگە اسىرا الماي وتىر. ەگەر وداققا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى نورماتيۆتىك بازاعا قايشى ارەكەت ەتۋ وقيعالارىن انىقتاپ، ءتيىستى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ، ماسەلەن ءىرى كولەمدە ايىپپۇل سالۋ سىندى شارالار جاسالسا، زاڭ بۇزۋشىلىقتار دا ازايادى. الايدا، ەاەو سوتىنىڭ جۇمىسى جاي عانا كونسۋلتاتيۆتىك سيپاتقا يە.

– ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتى­ناستار قارقىندى دامۋى ءۇشىن ەكو­نوميكالىق داۋلاردى شەشەتىن ورگان مىقتى جۇمىس ىستەۋى كەرەك ەاەو سوتى كەزىندە وسى ماقساتتا قۇرىلعان. وكىنىشكە قاراي، ونىڭ جاقسى جۇمىس ىستەۋىنە تولىق جاعداي جاسالماي وتىر. سونىڭ سالدارىنان جەر-جەردە زاڭ بۇزۋشىلىق كوپ. ءار ەل ءوز نارىعىنا باسقا ەلدەردىڭ وندىرۋشىلەرىن كىرگىزبەۋگە، ءوز ەكسپورتىن كۇشەيتۋگە تىرىسىپ، سول ءۇشىن ءتۇرلى زاڭسىز ارەكەتكە بارادى. پرەزيدەنت كوتەرگەن ماسەلە وتە ماڭىزدى، دەدى ج.قۇلەكەەۆ.  

ەاەو ەلدەرى اراسىندا ەركىن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستى كۇشەيتۋگە ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ءبىرى كولىك-لوگيستيكالىق قاتىناستاردى رەتتەۋ ەكەنى بەلگىلى. قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك الەۋەتى وتە جوعارى. قىتايدان، وڭتۇستىك ازيا ەلدەرىنەن ءبىزدىڭ تەرريتوريامىز ارقىلى تاۋار تاسۋعا نيەتتىلەر وتە كوپ. وزبەكستان ارقىلى تۇركياعا، باسقا ەلدەرگە تاۋار تاسىمالداۋعا مۇددەلى مەملەكەتتەر دە از ەمەس. تاۋار تاسىمالداۋشىلار جالپى ترانزيتتىك تاريف قانشا بولاتىنىن بىلگىسى كەلەتىنى تۇسىنىكتى. بەلگىلى ەكونوميست اتاپ وتكەندەي، سول ءۇشىن ورتاق وتپەلى تاريف بولعانى ءجون.

– بىزگە باسقا ەلدەر ورتاق وتپەلى تاريف بەرمەۋگە تىرىسادى. قازاقستان اۋماعى ارقىلى ترانزيتتىك جۇك وتپەۋى ءۇشىن ءتۇرلى قادامعا بارادى. بۇل ساۋدا قاتىناستارىن دامىتۋعا ۇلكەن كەدەرگى كەلتىرەدى. ەاەو ەلدەرى اراسىنداعى كەلىسىمدەردە ورتاق تاريف تۋرالى ايتىلعان. الايدا، كەيبىر مۇشە مەملەكەتتەر وسى ەرەجەنى بۇزىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەل ارقىلى رەسەيگە، ودان ءارى ۋكرايناعا، بالتىق بويى ەلدەرىنە وتە كولەمدى جۇك وتەدى. كورشى ەل ءوز تاسىمالداۋ­شىلارىنا تومەن تاريف قويىپ، ءبىزدىڭ تاسىمالداۋشىلارعا جوعارى تاريف بەلگىلەيدى، – دەدى ج.قۇلەكەەۆ.

ول سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ تاراپىنان جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستە كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى وتە وزەكتى دەپ باعالادى. جاھاندىق ەكونوميكالىق احۋال كۇردەلەنگەن كەزەڭدە بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ قازاقستان عانا ەمەس، ەاەو ەلدەرىنىڭ بارلىعى ءۇشىن، ورتاق نارىقتى دامىتۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

تاريحي نىساندار جاڭعىرتىلۋدا

قازاقستان • بۇگىن، 13:05

بۇگىن – ەڭبەك كۇنى

قازاقستان • بۇگىن، 09:20

شەكتەن شىققان احۋال جوق

ايماقتار • كەشە

اتىراۋدا ەگىز ۇل امان-ەسەن تابىلدى

ايماقتار • 25 قىركۇيەك، 2020

اتىراۋدا جول بويىندا تراكتور اۋدارىلدى

ايماقتار • 25 قىركۇيەك، 2020

شىعىستا جازۋشى ءمۇسىنى تۇعىرعا قوندى

رۋحانيات • 25 قىركۇيەك، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار