رۋحانيات • 02 قازان، 2019

تەمىرتاس ىسقاقوۆ: بۇل – جوعالىپ بارا جاتقان قالا وداسى

183 رەت كورسەتىلدى

تەمىرتاس ىسقاقوۆ استاناعا العاش كەلگەندە قالا ەسكى تانىسىنداي كوزىنە سونشالىقتى جىلىۇشىراي كورىنگەن. كەزىندەگى تسەلينوگراد، اقمولا كەزىنەن اڭدالاتىن قالانىڭ ەسكى تىنىسى تۋىپ-وسكەن جەرى ومبىمەن ۇندەستىگىن اڭعارتتى ما ەكەن، بىردەن باۋىر باسىپ كەتتى. ەسكى عيماراتتاردى سۋرەتكە تۇسىرە ءجۇرىپ، قالا تاريحى مەن ارحيتەكتۋراسىنا قىزىعا، قۇلشىنا دەن قويدى. جاس تالاپتىڭ بۇل اۋەستىگى ون جىلدان سوڭ Fading.TSE اتتى ۇلكەن جوبا­عا اينالاتىنىن ول كەزدە ءوزى دە باعامداي قويماعان. ءيا، ەلوردا مادە­نيەتىنىڭ تەرەڭ تاريحىنىڭ ايعاعى بولاتىن بىرەگەي تاريحي-مادەني نىساندار – ۋاقىت تەزىنەن وتكەن باعا جەتپەس مۇرالار. تەمىرتاستى قىنجىلتاتىن دا وسى ماسەلە، ەسكى قالا كەلبەتىنىڭ جىلدان-جىلعا جوعالىپ بارا جاتقانىنا الاڭدايدى.

– بۇگىندە ەلوردامىز الىس-جاقىن جۇرتتىڭ كوزايىمىنا اينالدى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. قالا بولا­شاعى­مەن ءوزىڭىزدى قالاي بايلانىستىراسىز؟

– قالاعا العاش اياق باسقانىمدا بىر­دەن كوزىمە جىلى ۇشىراعان شارباق­پەن قور­شالعان جەر ۇيلەر ەدى. بالالىق شا­عىم وتكەن ومبىمەن ورتاق ۇندەستىگى بار­داي كورىندى. وكىنىشتىسى، قالانىڭ ءباز-باياعى ۇيرەنشىكتى قالپى جىل وت­كەن سايىن جوعالىپ بارادى. اسىرەسە ەكسپو كور­مەسى كەزىندە تۇتاس اۋداندار ءسۇ­رىلىپ تاس­تالدى. ءوزىم تۋرالى از-كەم ايتار بول­سام، تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتول قۇردا­سىمىن. ەكى مىڭىنشى جىلدارى وتباسىمىزبەن ەكى­باستۇز قالاسىنا قونىس اۋداردىق. قازاق­ستانعا كوشىپ كەلگەن سوڭ مەنى تۋعان ەلدىڭ تاريحى ەرەكشە قى­زىقتىرا باستادى. ءتىپ­تى مەكتەپ قابىر­عاسىندا جۇرگەنىمدە قازاق­ستان تاريحى پانىنەن رەسپۋبليكالىق وقۋ­شىلار وليمپياداسىنىڭ جەڭىمپازى اتان­عانىم بار. ورتا مەكتەپتى اياقتاعان سوڭ، 2009 جىلى لەۆ گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «ساۋلەت» كافە­­دراسىنا وقۋعا ءتۇستىم. سودان بەرى اس­­تانالىقپىن. كاسىبي بىلىكتىلىگىمدى ارت­تىرۋ ماقساتىندا كراكوۆ پوليتەح­ني­كالىق ۋني­ۆەرسيتەتىندە (پولشا) ستۋدەنت الماسۋ باعدارلاماسى بويىنشا وقىپ، كەيىن «ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ (ساۋلەت) ماگيسترى» دارەجەسىن الدىم. وسى كۇندەرى تسيفرلىق ديزاين باعىتىندا جۇمىس ىستەيمىن ءارى استانا-تسەلينوگراد-اق­مولا تاريحي مۇراسىن زەرتتەۋ جوباسىمەن اينالىسىپ ءجۇرمىن.

– قالانىڭ تاريحي-ارحيتەك­­­تۋ­رالىق كەلبەتىن ءبىر پلاتفورماعا تو­عىس­­تىرعان Fading.TSE جوباسى قالاي پايدا بولدى؟

– Fading.TSE – كوممەرتسيالىق ەمەس جوبا. العاشقىدا Instagram الەۋمەتتىك جەلىسىندە ادەتتەگى بلوگ رەتىندە باستالدى. جۇمىستان تىس ۋاقىتتا قالانىڭ ەسكى عيماراتتارىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ، ولاردىڭ ساۋلەتتىك جانە تاريحي ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى جازا باستادىم. جازبالارىم كوپشىلىكتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ، ءوز اۋديتورياسىن قالىپتاستىردى. كەيىن بلوگىمدى ناقتى جوبا رەتىندە باعدارلاپ، سوروس-قازاقستان قورى مەن Urban Forum Kazakhstan ۇيىمداستىرعان قالالىق بايقاۋعا جولدادىم. جوبا جۇلدەگەرلەر قاتارىنا ىلىگىپ، گرانت يەگە­رى اتاندى. قازىر ناقتىلى زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ جاتىرمىز. كوپ فوتوگراف سول جاعالاۋدى، ونداعى ءزاۋلىم عيماراتتاردى تۇسىرگەندى ءجون كورەدى. مەن ءۇشىن عيماراتتاردىڭ ءساندى، ساۋلەتتى بولۋى مىندەتتى ەمەس. مەنى كو­بىنە ەسكى ءۇيدىڭ ارتىندا قالعان تاريح قىزىقتىرادى. مەديا كەڭىستىكتە قالاداعى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر تۋرالى ايتاتىن جوبالار جوق.

– جوبانىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟ زەرت­تەۋ­ جۇمىستارى قاي باعىتتا جۇر­گىزى­لە­دى؟

– جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتى – ساۋلەت ارتەفاكتىلەرىن زەرتتەۋ ارقىلى ەلوردا تاريحىن زەردەلەۋ جانە تانىمال ەتۋ. نۇر-سۇلتان كۇنى كەشە عانا جالاڭاش دالا توسىندە جوقتان پايدا بولا قالعان قالا ەمەس، قىزعىلىقتى تاريحقا باي مەكەن. بۇل كەزەڭدەر – مادەنيەت، تۇتاس حا­لىقتار مەن جەكە ادامداردىڭ تاعدىرى تو­عىسقان جول قيىلىسى. ءبىزدىڭ جوبانىڭ مىندەتى ءدال وسى دۇنيەنى كورسەتۋ. بۇل – جوعالىپ بارا جاتقان قالا وداسى. باس­تا­مامىزدىڭ قانشالىقتى ناتيجەلى بولارىن كەسىپ ايتا المايمىز، باستى­سى قوعامنىڭ ءوزارا تالقىعا سالىپ، ءبىر شەشىمگە كەلۋى. ماسەلەن،  وتىرار كوشەسىندەگى ەنەرگوسەرۆيستىڭ شارۋاشىلىق ءۇي-جايى كەزىندە باي تاتار كوپەسىنە تيەسىلى قويما بولعان. مەنىڭشە، وفيستەردى سول جاعالاۋعا جىبەرىپ، ەسكى قويمانى تاتار مادەني ورتالىعىنا نەمەسە ارت-حابقا اينالدىرۋ كەرەك. قوعامدىق سانا دايىن بولسا، بارلىعىن وزگەرتۋگە بولار ەدى.

ەنەرگوسەرۆيس ءۇي-جايى

– وسى ۋاقىتقا دەيىنگى اتقارىلعان جۇ­مىس­تار جايىندا اڭگىمەلەپ بەر­سەڭىز.

– جۋىردا استانالىق ساياباقتا ءوسىپ تۇرعان قارا تەرەكتىڭ سۋرەتتەرىن جي­­ناۋ اكتسياسىن ىسكە قوستىق. قازىر بىزدە 1958 جىلدان باستاپ، 2015 جىلعا دەيىنگى ارالىقتاعى قىرىقتاي فوتوسۋرەت جيناقتالدى. مۇنىمەن عاسىر جاساعان كارى اعاشتىڭ قالا تاريحىنداعى ماڭىزىن دالەلدەگىمىز كەلەدى. قولدا بار دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، تەرەك XIX عاسىردىڭ سوڭىندا اقمولا كاسىپكەرلەرى مەن ينتەلليگەنتسياسىنىڭ كۇشىمەن زايشيم پاركىن (پيتومنيكتى) سالۋ كەزىندە وتىرعىزىلعان. مۇراعاتتا پاتريوتتار ەسىمى ساقتالعان، ولار – كوپەس حاليۋللا نىعماتۋللين، ءدارىحاناشى پەتر ەۆگەنەۆيچ پۋتيلوۆ جانە دارىگەر چيگلوۆسكي. تەرەكپەن بايلانىستى كوپتەگەن اڭىزدار ايتىلادى. مەنىڭ ويىم­شا، بۇل اعاشتى ساقتاپ، وعان ەسكەرتكىش مارتەبەسىن بەرۋ كەرەك. جاستار شاعىن اۋدانىنداعى ەسكى مۇسىلمان زيراتى، جو­يىلعان مەشىتتەر مەن شىركەۋلەر تۋرالى ماتەريالدار وقىرماندار اراسىندا قىزۋ تالقىلاندى. وكىنىشكە قاراي، نەگىزىنەن ورىس تىلىندە جازامىن. بىراق قازاق تى­لىندەگى اۋديتوريامەن قارىم-قاتىناستى جانداندىرۋ ءۇشىن تاريح پەن ارحيتەكتۋرامەن اۋەستەنەتىن ادام تابۋعا بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىن.

– قالاداعى ايرىقشا تاريحىمەن دارالاناتىن قانداي عيماراتتى اتار ەدىڭىز؟

– ونداي ورىندار كوپ. بىراق ولار­دىڭ اراسىندا تاڭداۋ بولسا، مەن ءۇشىن ەكى عيمارات وتە ەرەكشە. بۇل – كەنە­سا­رى مەن ءازىربايجان مامبەتوۆ كوشە­لە­رىنىڭ قيىلىسىنداعى كۋبرين ساۋ­دا ءۇيى («استانا» سۋپەرماركەتى) مەن جام­بىل كوشەسىندەگى اقمولا مەتەوس­تان­ساسىنىڭ عيماراتى (قازگيدرومەت ستانساسى). اتالعان عيماراتتار ءاۋ باس­تا اشىل­عان­داعى ماقساتى بويىنشا عاسىردان اس­تام ۋاقىت تولاسسىز جۇمىس ىستەپ تۇرۋى­مەن بىرەگەي.

– Fading.TSE جوباسىنىڭ الداعى جوسپارى قانداي؟

– قالاداعى تاريحي كەشەندەر مەن اۋدانداردىڭ قىزعىلىقتى تاريحى تۋرالى تۇگەندەۋ جۇرگىزىلىپ، مالىمەتتەردى توپتاستىرىپ جاتىرمىز. وسى باعىتتا كونە دە جاڭا استانانىڭ تاريحى تۋرالى تولىق اقپارات تابۋعا بولاتىن (سالىنعان جىلى، ستيل، فوتوگرافيا، قىزىقتى دەرەكتەر) سايت قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. توپتاستىرۋ جۇمىستارى رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى كەزەڭ، كەڭەس كەزەڭى، تىڭ كەزەڭى، تاۋەلسىزدىك جىلدارى (استانانى كوشىر­گەنگە دەيىن) بويىنشا بىرنەشە باعىتتا جۇر­گىزىلەدى. بۇدان بولەك، بەلگىلى ساۋلەت­شىلەرمەن، سۋرەتشىلەرمەن، فوتوگرافتارمەن جانە تاريحشىلارمەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ەسكى قالا بويىنشا جاياۋ سەرۋەندەۋ كارتاسىن «سارىارقا» اۋدانىنىڭ اكىم­دىگىمەن بىرلەسىپ ازىرلەدىك. كارتادا پاتشا جانە كەڭەس داۋىرىندەگى كوپتەگەن عيما­راتتار قامتىلعان. ءبىزدىڭ جوبا اشىق جانە كەز كەلگەن نيەت ءبىلدىرۋشى ۇلەس قوسا الادى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

ايا ءومىرتاي،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار ارزاندادى

قارجى • بۇگىن، 15:58

ۇقساس جاڭالىقتار