– بۇگىندە ەلوردامىز الىس-جاقىن جۇرتتىڭ كوزايىمىنا اينالدى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. قالا بولاشاعىمەن ءوزىڭىزدى قالاي بايلانىستىراسىز؟
– قالاعا العاش اياق باسقانىمدا بىردەن كوزىمە جىلى ۇشىراعان شارباقپەن قورشالعان جەر ۇيلەر ەدى. بالالىق شاعىم وتكەن ومبىمەن ورتاق ۇندەستىگى بارداي كورىندى. وكىنىشتىسى, قالانىڭ ءباز-باياعى ۇيرەنشىكتى قالپى جىل وتكەن سايىن جوعالىپ بارادى. اسىرەسە ەكسپو كورمەسى كەزىندە تۇتاس اۋداندار ءسۇرىلىپ تاستالدى. ءوزىم تۋرالى از-كەم ايتار بولسام, تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتول قۇرداسىمىن. ەكى مىڭىنشى جىلدارى وتباسىمىزبەن ەكىباستۇز قالاسىنا قونىس اۋداردىق. قازاقستانعا كوشىپ كەلگەن سوڭ مەنى تۋعان ەلدىڭ تاريحى ەرەكشە قىزىقتىرا باستادى. ءتىپتى مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەنىمدە قازاقستان تاريحى پانىنەن رەسپۋبليكالىق وقۋشىلار وليمپياداسىنىڭ جەڭىمپازى اتانعانىم بار. ورتا مەكتەپتى اياقتاعان سوڭ, 2009 جىلى لەۆ گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «ساۋلەت» كافەدراسىنا وقۋعا ءتۇستىم. سودان بەرى استانالىقپىن. كاسىبي بىلىكتىلىگىمدى ارتتىرۋ ماقساتىندا كراكوۆ پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە (پولشا) ستۋدەنت الماسۋ باعدارلاماسى بويىنشا وقىپ, كەيىن «ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ (ساۋلەت) ماگيسترى» دارەجەسىن الدىم. وسى كۇندەرى تسيفرلىق ديزاين باعىتىندا جۇمىس ىستەيمىن ءارى استانا-تسەلينوگراد-اقمولا تاريحي مۇراسىن زەرتتەۋ جوباسىمەن اينالىسىپ ءجۇرمىن.
– قالانىڭ تاريحي-ارحيتەكتۋرالىق كەلبەتىن ءبىر پلاتفورماعا توعىستىرعان Fading.TSE جوباسى قالاي پايدا بولدى؟
– Fading.TSE – كوممەرتسيالىق ەمەس جوبا. العاشقىدا Instagram الەۋمەتتىك جەلىسىندە ادەتتەگى بلوگ رەتىندە باستالدى. جۇمىستان تىس ۋاقىتتا قالانىڭ ەسكى عيماراتتارىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, ولاردىڭ ساۋلەتتىك جانە تاريحي ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى جازا باستادىم. جازبالارىم كوپشىلىكتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ, ءوز اۋديتورياسىن قالىپتاستىردى. كەيىن بلوگىمدى ناقتى جوبا رەتىندە باعدارلاپ, سوروس-قازاقستان قورى مەن Urban Forum Kazakhstan ۇيىمداستىرعان قالالىق بايقاۋعا جولدادىم. جوبا جۇلدەگەرلەر قاتارىنا ىلىگىپ, گرانت يەگەرى اتاندى. قازىر ناقتىلى زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ جاتىرمىز. كوپ فوتوگراف سول جاعالاۋدى, ونداعى ءزاۋلىم عيماراتتاردى تۇسىرگەندى ءجون كورەدى. مەن ءۇشىن عيماراتتاردىڭ ءساندى, ساۋلەتتى بولۋى مىندەتتى ەمەس. مەنى كوبىنە ەسكى ءۇيدىڭ ارتىندا قالعان تاريح قىزىقتىرادى. مەديا كەڭىستىكتە قالاداعى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر تۋرالى ايتاتىن جوبالار جوق.
– جوبانىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟ زەرتتەۋ جۇمىستارى قاي باعىتتا جۇرگىزىلەدى؟
– جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتى – ساۋلەت ارتەفاكتىلەرىن زەرتتەۋ ارقىلى ەلوردا تاريحىن زەردەلەۋ جانە تانىمال ەتۋ. نۇر-سۇلتان كۇنى كەشە عانا جالاڭاش دالا توسىندە جوقتان پايدا بولا قالعان قالا ەمەس, قىزعىلىقتى تاريحقا باي مەكەن. بۇل كەزەڭدەر – مادەنيەت, تۇتاس حالىقتار مەن جەكە ادامداردىڭ تاعدىرى توعىسقان جول قيىلىسى. ءبىزدىڭ جوبانىڭ مىندەتى ءدال وسى دۇنيەنى كورسەتۋ. بۇل – جوعالىپ بارا جاتقان قالا وداسى. باستامامىزدىڭ قانشالىقتى ناتيجەلى بولارىن كەسىپ ايتا المايمىز, باستىسى قوعامنىڭ ءوزارا تالقىعا سالىپ, ءبىر شەشىمگە كەلۋى. ماسەلەن, وتىرار كوشەسىندەگى ەنەرگوسەرۆيستىڭ شارۋاشىلىق ءۇي-جايى كەزىندە باي تاتار كوپەسىنە تيەسىلى قويما بولعان. مەنىڭشە, وفيستەردى سول جاعالاۋعا جىبەرىپ, ەسكى قويمانى تاتار مادەني ورتالىعىنا نەمەسە ارت-حابقا اينالدىرۋ كەرەك. قوعامدىق سانا دايىن بولسا, بارلىعىن وزگەرتۋگە بولار ەدى.
– وسى ۋاقىتقا دەيىنگى اتقارىلعان جۇمىستار جايىندا اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز.
– جۋىردا استانالىق ساياباقتا ءوسىپ تۇرعان قارا تەرەكتىڭ سۋرەتتەرىن جيناۋ اكتسياسىن ىسكە قوستىق. قازىر بىزدە 1958 جىلدان باستاپ, 2015 جىلعا دەيىنگى ارالىقتاعى قىرىقتاي فوتوسۋرەت جيناقتالدى. مۇنىمەن عاسىر جاساعان كارى اعاشتىڭ قالا تاريحىنداعى ماڭىزىن دالەلدەگىمىز كەلەدى. قولدا بار دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, تەرەك XIX عاسىردىڭ سوڭىندا اقمولا كاسىپكەرلەرى مەن ينتەلليگەنتسياسىنىڭ كۇشىمەن زايشيم پاركىن (پيتومنيكتى) سالۋ كەزىندە وتىرعىزىلعان. مۇراعاتتا پاتريوتتار ەسىمى ساقتالعان, ولار – كوپەس حاليۋللا نىعماتۋللين, ءدارىحاناشى پەتر ەۆگەنەۆيچ پۋتيلوۆ جانە دارىگەر چيگلوۆسكي. تەرەكپەن بايلانىستى كوپتەگەن اڭىزدار ايتىلادى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل اعاشتى ساقتاپ, وعان ەسكەرتكىش مارتەبەسىن بەرۋ كەرەك. جاستار شاعىن اۋدانىنداعى ەسكى مۇسىلمان زيراتى, جويىلعان مەشىتتەر مەن شىركەۋلەر تۋرالى ماتەريالدار وقىرماندار اراسىندا قىزۋ تالقىلاندى. وكىنىشكە قاراي, نەگىزىنەن ورىس تىلىندە جازامىن. بىراق قازاق تىلىندەگى اۋديتوريامەن قارىم-قاتىناستى جانداندىرۋ ءۇشىن تاريح پەن ارحيتەكتۋرامەن اۋەستەنەتىن ادام تابۋعا بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
– قالاداعى ايرىقشا تاريحىمەن دارالاناتىن قانداي عيماراتتى اتار ەدىڭىز؟
– ونداي ورىندار كوپ. بىراق ولاردىڭ اراسىندا تاڭداۋ بولسا, مەن ءۇشىن ەكى عيمارات وتە ەرەكشە. بۇل – كەنەسارى مەن ءازىربايجان مامبەتوۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى كۋبرين ساۋدا ءۇيى («استانا» سۋپەرماركەتى) مەن جامبىل كوشەسىندەگى اقمولا مەتەوستانساسىنىڭ عيماراتى (قازگيدرومەت ستانساسى). اتالعان عيماراتتار ءاۋ باستا اشىلعانداعى ماقساتى بويىنشا عاسىردان استام ۋاقىت تولاسسىز جۇمىس ىستەپ تۇرۋىمەن بىرەگەي.
– Fading.TSE جوباسىنىڭ الداعى جوسپارى قانداي؟
– قالاداعى تاريحي كەشەندەر مەن اۋدانداردىڭ قىزعىلىقتى تاريحى تۋرالى تۇگەندەۋ جۇرگىزىلىپ, مالىمەتتەردى توپتاستىرىپ جاتىرمىز. وسى باعىتتا كونە دە جاڭا استانانىڭ تاريحى تۋرالى تولىق اقپارات تابۋعا بولاتىن (سالىنعان جىلى, ستيل, فوتوگرافيا, قىزىقتى دەرەكتەر) سايت قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. توپتاستىرۋ جۇمىستارى رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى كەزەڭ, كەڭەس كەزەڭى, تىڭ كەزەڭى, تاۋەلسىزدىك جىلدارى (استانانى كوشىرگەنگە دەيىن) بويىنشا بىرنەشە باعىتتا جۇرگىزىلەدى. بۇدان بولەك, بەلگىلى ساۋلەتشىلەرمەن, سۋرەتشىلەرمەن, فوتوگرافتارمەن جانە تاريحشىلارمەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ەسكى قالا بويىنشا جاياۋ سەرۋەندەۋ كارتاسىن «سارىارقا» اۋدانىنىڭ اكىمدىگىمەن بىرلەسىپ ازىرلەدىك. كارتادا پاتشا جانە كەڭەس داۋىرىندەگى كوپتەگەن عيماراتتار قامتىلعان. ءبىزدىڭ جوبا اشىق جانە كەز كەلگەن نيەت ءبىلدىرۋشى ۇلەس قوسا الادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايا ءومىرتاي,
«Egemen Qazaqstan»
