ءىس-شارانى جاپونياداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەلشىلىگىنىڭ قولداۋىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كىتاپحاناسى, «Soka Gakkai International» (SGI), يادرولىق قارۋدى جويۋدى قولدايتىن حالىقارالىق كومپانيا (ICAN) ۇيىمداستىردى.
كورمە سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى سوڭعى جارىلىستىڭ 30 جىلدىعىنا (1989 جىلعى 19 قازان), «ورتالىق ازياداعى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 10 جىلدىعىنا (2009 جىلعى 5 قاڭتار), قازاقستاننىڭ اعىمداعى جىلدىڭ 29 تامىزىندا الەمدەگى 26-شى ەل بولىپ يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالاعان اتاۋلى كۇنگە ارنالعان. سونداي-اق, اتالعان كورمە - ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىك تاقىرىبىنا ارنالعان حالىقارالىق جوباسىنىڭ جالعاسى. ونىڭ العاشقى ءبولىمى ا.ج. 19 قىركۇيەكتە توكيو قالاسىندا وتكەن ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ «قازاقستان-جاپونيا: يادرولىق قارۋسىز الەمگە جول» تاقىرىبىنداعى كورمەسى مەن كونفەرەنتسياسى بولدى.
كورمەنى اشقان ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى, ساياسي عىلىمداردىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءامىرحان راحىمجانوۆ ءىس-شارانىڭ تەك قانا قازاقستان مەن جاپونيا حالقىن عانا ەمەس, بارشا ادامزاتتى تولعاندىرىپ وتىرعان جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى ەكەنىنە توقتالدى.
– بۇگىنگى كورمەنىڭ قازاقستاندا ءوتۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. قازاق جەرى جاپونيانىڭ حيروسيما مەن ناگاساكي قالالارى سىندى يادرولىق قارۋدىڭ قاسىرەتىن شەككەن مەملەكەت. سەمەي سىناق پوليگونىندا 40 جىلدان استام ۋاقىت يادرولىق سىناقتار ءوتىپ, 1,5 ميلليوننان استام قازاقستاندىق زارداپ شەكتى, قازىر دە ءتۇرلى سىناق زارداپتارى بايقالادى. وسىدان 30 جىلداي بۇرىن, 1991 جىلعى 29 تامىزدا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاپقان, ورتالىق ازيادا يادروسىز ايماق قالىپتاستىرىپ, 29 تامىزدى يادرولىق سىناققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋعا باستاماشىلىق ەتكەن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, جاھاندىق انتيادرولىق قوزعالىستىڭ كوشباسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەكەنىن بارشا الەم بىلەدى. سونداي-اق, جاپونيانىڭ جوعارى ناگراداسى – ۇلكەن لەنتاداعى حريزانتەما (باقىتگۇل) وردەنىنىڭ, گوي قورىنىڭ بەيبىتشىلىك مادەنيەتى ارناۋلى سىيلىعىنىڭ يەگەرى, حيروسيما قالاسىنىڭ ايرىقشا قۇرمەتتى ازاماتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماگاتە-ءنىڭ قولداۋىمەن ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا ۋراننىڭ تومەن بايىتىلعان بانكىنىڭ ورنالاسۋىنا, يراننىڭ يادرولىق ماسەلەسىن رەتتەۋ ىسىندەگى قازاقستاننىڭ دەلدالدىق كۇش-جىگەرىنە, يادرولىق قۇرۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ جالپىعا ورتاق دەكلاراتسياسىمەن جاھاندىق تۇراقتىلىق پەن سەنىم نەگىزىن نىعايتۋعا مول ۇلەس قوسىپ, قازىرگى ۋاقىتتا دا يادرولىق قارۋسىز الەم قالىپتاستىرۋ ىسىندە جەتەكشى ءرول اتقارىپ كەلەدى. بۇگىن سىزدەر تانىساتىن كورمە – وسىدان ون كۇن بۇرىن توكيو قالاسىندا وتكەن ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىك تاقىرىبىنا ارنالعان حالىقارالىق جوباسىنىڭ جالعاسى. جاپونيا قوعامداستىعى ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ «قازاقستان-جاپونيا: يادرولىق قارۋسىز الەمگە جول» تاقىرىبىنداعى كورمەسى مەن كونفەرەنتسياسىن جىلى قابىلداعانىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى, - دەدى ءامىرحان مۇراتبەك ۇلى.
ءوز كەزەگىندە سوكا گاككاي ينتەرنەشنل ۇيىمىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى حيروتسۋگۋ تەراساكي, ەلباسى كىتاپحاناسىنا قوناقجايلىق كورسەتكەنى ءۇشىن ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ, سوكا گاككاي ينتەرنەشنل پرەزيدەنتى دايساكۋ يكەدانىڭ ء«سىز باعالايتىننىڭ ءبارى – يادرولىق قارۋدان ازات الەم ءۇشىن» كورمەنىڭ اشىلۋىنا ارنالعان قۇتتىقتاۋ ءسوزىن وقىپ بەردى.
- مەن قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ جولىندا كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى سىناقتاردى جەڭە بىلگەن قاجىرلى كۇش-جىگەرىنە شەكسىز قۇرمەتىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. يادرولىق قارۋدى جويۋدىڭ حالىقارالىق كومپانياسىمەن (ICAN) بىرلەسە قۇرىلعان بۇل كورمە وسى باعىتتاعى كۇش-جىگەرىمىزدىڭ اجىراماس بولىگى. وسى ۋاقىتقا دەيىن كورمە الەمنىڭ 20 ەلىنىڭ 90 قالاسىندا ءوتتى. ال قازاقستان اتالعان كورمە ۇيىمداستىرىلعان 21-مەملەكەت بولدى. بۇدان باسقا, كورمە العاش رەت ورىس تىلىندەگى نۇسقامەن كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلۋدا. «ەندى زينھار عادالات, شاپاعاتتان بوسانباڭدار» دەلىنگەن قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 38-قارا سوزىندە. ەندەشە ءبىز, SGI مۇشەلەرى, قازاقستاندىق قادىرلى دوستارىمىزبەن بىرلەسە وتىرىپ, بەيبىتشىلىكتىڭ عالامدىق قوعامىن قۇرۋ مەن يادرولىق قارۋ قاۋىپ-قاتەرىنەن ازات الەمدە ۇيلەسىمدى ءومىر سۇرۋگە بىرلەسە كۇش سالۋعا سەنىم بىلدىرەمىز, - دەلىنگەن دايساكۋ يكەدانىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىندا.
كورمەنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ءسوز العان جاپونيانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى تاتسۋكيحو كاساي بىلاي دەدى:
– اتوم بومباسىنان زارداپ شەككەن جاپونيا مەن قازاقستاننىڭ تاريحى ورتاق. يادرولىق قارۋسىز الەم تاقىرىبى ماعان وتە جاقىن, ويتكەنى مەن اتوم بومباسىنان زارداپ شەككەن ءۇشىنشى بۋىن وكىلىمىن. مەنىڭ اجەم ناگاساكي ەپيتسەنترىندە اتوم بومباسىنان زارداپ شەككەندەرگە كومەكتەسەمىن دەپ كوپ مولشەردە ساۋلەگە شالدىققان ەدى. وسىعان بايلانىستى, مەن يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ ىسىنە ارنالعان بارلىق كۇش-جىگەردى قولدايمىن جانە بۇگىنگى كورمەنى ۇيىمداستىرۋشىلارعا شەكسىز العىسىمدى بىلدىرەمىن.
جاپونياداعى يادرولىق جارىلىستان زارداپ شەككەندەرگە كوڭىلىن بىلدىرگەن قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ساياسي قايراتكەر قۋانىش سۇلتانوۆ:
– بۇل الاپات جويقىن قارۋعا تەك ەكى ەل عانا ەمەس بۇكىل ادامزات قارسى. وسىنى اسىرەسە, يادرولىق سىناقتار قاسىرەتىن باسىنان كەشكەن قازاقستان جۇرتشىلىعى جاقسى بىلەدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الماي تۇرىپ-اق قازاقستاندىق قوعامداستىق جەر بەتىندەگى تىرشىلىكتى جوياتىن قارۋعا قارسى شىققان بولاتىن. قازاقستانداعى العاشقى انتيادرولىق قوزعالىس وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ سوڭىندا باستالدى. ءبىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنت - ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى لاۋازىمىندا بولعان كەزدەن باستاپ ماسكەۋدەگى جوعارى دەڭگەيلەردەن بىرنەشە مارتە يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋ تۋرالى ماسەلەنى تىكەسىنەن قويدى. ونى قازاقستاندىقتار قولداپ, بەلگىلى اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ باسقارعان «نەۆادا-سەمەي» انتيادرولىق قوزعالىسى قۇرىلعان بولاتىن, - دەدى.
ء«سىز باعالايتىننىڭ ءبارى - يادرولىق قارۋدان ازات الەم ءۇشىن» كورمەسى قارۋدى جويۋدىڭ ماڭىزدىلىعى مەن وزەكتىلىگىن كەڭىنەن تاراتىپ, بۇل ماقساتقا مۇددەلى ادامداردىڭ قاتارىن كەڭەيتۋدى كوزدەيدى. بۇل كورمە العاش رەت 2012 جىلعى تامىزدا حيروسيما قالاسىندا وتكەن «الەم دارىگەرلەرى يادرولىق سوعىسقا قارسى» حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىندا (IPPNW) كورسەتىلگەن بولاتىن. كەيىن اتالمىش كورمە بۇۇ-نىڭ جەنەۆاداعى ەۋروپالىق شتاب-پاتەرىندە, مەكسيكادا وتكەن يادرولىق قارۋدىڭ گۋمانيتارلىق اسەر ەتۋى جونىندەگى كونفەرەنتسيادا, سونداي-اق چيكاگو ۋنيۆەرسيتەتىندە جانە الەمنىڭ باسقا دا كوپتەگەن جوعارعى وقۋ ورىندارىندا قويىلعان ەدى.
كورمە ماتەريالدارى ورتالىق ازيادا ءبىرىنشى رەت ءورىستىلدى نۇسقادا ۇسىنىلىپ وتىر. كورمە ەكسپوزيتسيالارى ءۇش تاقىرىپتىق باعىتتاردان تۇرادى:
ء«بىز ءۇشىن نە قىمبات؟» ءبولىمى حيروسيما مەن ناگاساكي اتوم بومبالارىنىڭ تاريحي دالەلدەرىن كەلتىرە وتىرىپ, قازىرگى ۋاقىتتا دا يادرولىق قارۋ قاۋپىنىڭ بار ەكەنىن باياندايدى.
«يادرولىق قارۋ ماسەلەسى تۋرالى كوبىرەك ءبىلىڭىز» اتتى ەكىنشى بولىمدە يادرولىق قارۋ ماسەلەسى گۋمانيتارلىق, ەكولوگيالىق, ەكونوميكالىق, ادام قۇقىقتارى, مورالدىق-ەتيكالىق, گەندەرلىك جانە باسقا دا ءارتۇرلى تۇرعىدان قاراستىرىلادى. مۇندا ءتۇرلى سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرۋ ءۇشىن بۇل سالالاردا قابىلدانىپ جاتقان كۇش-جىگەر تۋرالى اقپارات ۇسىنىلعان.
ء«بىز قالايتىن بولاشاق – الەمگە دەگەن كوزقاراسىمىزدى وزگەرتۋ» دەپ اتالاتىن ءۇشىنشى ءبولىم قارۋسىزدانۋ سالاسىندا جەتكەن جەتىستىكتەرمەن تانىستىرادى. ولار - يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ, جاياۋ اسكەرگە قارسى قويىلاتىن مينالارعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارت جانە كاسسەتالىق وق-دارىلەر جونىندەگى كونۆەنتسيا. بۇل ءبولىم نيەتتەستىك پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ كۇردەلى ماقساتتارعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن كورسەتەدى.
Soka Gakkai International (SGI) – بەيبىتشىلىك, مادەنيەت جانە ءبىلىم سالاسىنداعى قىزمەتتى حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇزەگە اسىراتىن ۇيىم. ول الەمدەگى ەلدەر مەن وڭىرلەردىڭ 93 ۇيىمى مەن 192 مەملەكەتتە ءومىر سۇرەتىن 12 ميلليون ادامدى بىرىكتىرەدى. قاۋىمداستىق 1957 جىلدان باستاپ يادرولىق قارۋدى قولدانۋدى ادامزاتقا قارسى قىلمىس دەپ ەسەپتەپ, يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ دەكلاراتسياسىن ۇستانادى. SGI شتاب-پاتەرى جاپونيادا (توكيو ق.) ورنالاسقان. اتاپ ايتقاندا, ول الەمدە بۇۇ-نىڭ ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمى رەتىندە بەيبىتشىلىك پەن قارۋسىزداندىرۋ بويىنشا اعارتۋشىلىق قىزمەتىمەن تانىمال.
يادرولىق قارۋدى جويۋدىڭ حالىقارالىق كومپانياسى (ICAN) – 2007 جىلى «الەم دارىگەرلەرى يادرولىق سوعىسقا قارسى» حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىنىڭ (IPPNW) نەگىزىندە قۇرىلعان قوعامدىق ۇيىم. قازىرگى ۋاقىتتا الەمدەگى 100-دەن استام مەملەكەتتىڭ 500-گە جۋىق ۇيىمى سەرىكتەس رەتىندە ەرىكتى تۇردە ونىڭ قىزمەتىن قولدايدى. 2017 جىلعى شىلدەدە بۇۇ قابىلداعان «يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتى» جۇزەگە اسىرۋعا قوسقان ۇلەسىنىڭ ازاماتتىق قوعام تاراپىنان تانىلۋ بەلگىسى رەتىندە 2017 جىلعى جەلتوقساندا اتالعان ۇيىم الەمدىك نوبەل سىيلىعىن الدى.
ايتا كەتەيىك, ء«سىز باعالايتىننىڭ ءبارى - يادرولىق قارۋدان ازات الەم ءۇشىن» كورمەسى 13 قازانعا دەيىن جالعاسادى.
