ادەبيەت • 27 قىركۇيەك، 2019

قازاق جازۋشىسى نوبەل سىيلىعىن قاشان الادى؟

100 رەتكورسەتىلدى

اقىن، اۋدارماشى جۇكەل حامايمەن از-كەم اڭگىمە

&ndash؛ جۇكەل اكەي، «؛اۋەلى ءسوز بولعان»؛ دە­؛مەكشى، اقىننىڭ كوكىرەگىنە ولەڭ تۋا ءبىتتى قونا ما، الدە جۇرە كەلە جۇ­؛­؛عا ما؟ ياعني، تابيعي تالانتتان­؛ بولەك، ۇيرەنىپ، ءوقىپ-بىلىپ تە اقىن­؛ بولۋ مۇمكىن بە؟

&ndash؛ «؛اكەي &ndash؛ ەچيگە»؛ ورتاعاسىر­؛لىق اتاۋمەن ءسوز باستاپ، ءسوز بەن «؛ەچيگەنىڭ»؛ كيە قۇتى تۋرالى ءسوز باستاۋىڭنىڭ ءمانى بار شىعار. كەزىندە ورىس ويشىلدارى «؛وتەس &ndash؛ ەچيگە كەرەك پە، ءمانساپ-سار كەرەك پە، قايسىسىن قالدىرۋعا بولادى؟»؛، دەپ دوستوەۆسكييگە سۇراق قويىپ، سول «؛اۋليە»؛ جاۋاپ بەرگەن ەكەن، «؛اۋەلى ەچيگەنى تانيىق، پاتشا دا اۋليەنىڭ قۇلى...»؛ دەپ. الەمدەگى قالام ۇستاعاندار دوستوەۆسكييدىڭ وسى ۋاجىنە باس يەدى. ەندى سۇراققا كەلەيىك. اۋەلى &ndash؛ ءسوز! ءسوز بۇرىن جا­؛رالعان با؟ ىم، تۇيسىك بۇرىن پايدا بول­؛عان با؟ بۇعان لينگۆيست اتاۋلى باس قا­؛تىرىپ، ءالى كۇنگە دەيىن ءناپاقاسىن ايىرىپ كەلەدى. بىزدىڭشە، قۇرساقتان شىققان بالا تۋا ء«؛ى-ا»؛ قارپىمەن ءسوز باستايدى. ەۋروپالىقتار مۇنى «؛ا-ا-ا»؛ دەيدى. ياعني، ادام بالاسى ء«؛ى-ا»؛ دەپ، جىلاپ تۋادى. «؛جىلاپ كەلىپ، جىلاپ قايتۋدىڭ»؛ ءتۇرىن اباي دا ايتقان. دەمەك، اقىندىقتىڭ «؛تۋا ءبىتۋى»؛ &ndash؛ سۇيەكتىڭ اسىلدىعى، ياعني تەكتەن بە دەيمىن. ال ونى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن، دامىتۋ ءۇشىن ارينە، وقۋ كەرەك! بىزگە «؛وقى!»؛ دەگەن ءسوزدى لەنين ايتقان دەپ ۇيرەتۋشى ەدى. سويتسەك، قۇران كارىم سولاي باستالادى ەكەن عوي...

&ndash؛ كەڭەس وداعى تۇسىندا قا­؛زاق­؛­؛­؛ قالامگەرلەرىنىڭ قولى جە­؛تە­؛­؛­؛ بەرمەيتىن ماسكەۋدەگى ادە­؛بي وقۋ­؛ ورنىنىڭ بولىمشەسى موڭ­؛عو­؛ليا­؛­؛د­؛ا جۇمىس ىستەپتى. وندا وداق­؛تىڭ اۋزى دۋالى ەليتاسى بارىپ ءدارىس وقىپتى. شىعارماشى­؛لى­؛عى­؛­؛ڭىزدىڭ قالىپتاسۋىنا سول ورتا اسەر ەتتى مە؟ قازىرگى موڭ­؛عو­؛ليا ادەبيەتىنىڭ الەم دەڭ­؛گەيىندە تا­؛­؛نى­؛مال بولۋىنا ماس­؛كەۋدىڭ ىق­؛­؛پالى بولدى ما؟

&ndash؛ ءيا، ماسكەۋ تالىمىمەن ۇلان­؛باتىردا «؛پوەزيا»؛، «؛اۋدارما»؛، «؛پروزا»؛، «؛دراماتۋرگيا»؛ كافەدراسى موڭ­؛عوليا جازۋشىلار وداعىندا اشىل­؛دى دا، سونىڭ ىرىكتەۋىندە ءتا­؛ڭىرى قولداپ، «؛پوەزيا»؛ كافەدراسىن­؛دا ادەبيەتتەن ءدارىس الدىق. اقىل­؛دىسى دا، «؛اقىلسىزى»؛ دا بىزگە ءدا­؛رىس بەردى. ولجەكەڭ، ەۆتۋشەنكو، ۆوز­؛نەسەنسكيي... تاعى باسقالاردىڭ لەك­؛سيالارىن تىڭدادىق. ەلىكتەدىك. ولار­؛دان ۇيرەنەتىنى دە بار، ۇيرەنبەي­؛تىنى دە. جالپى، ماسكەۋدىڭ ىقپالى دە­؛گەنگە مەنەن گورى وسىنداعى اقىندار جاقسى جاۋاپ ايتار ەدى. مۇقاعاليدىڭ وقۋدى تاستاپ، جۇمەكەننىڭ «؛داڭق پەن داقپىرتتى»؛ جازاتىنى سوعان دالەل. تىنىمباي، ۇلىقبەك اعالار بۇل سۇ­؛راققا عاجاپ جاۋاپ بەرەدى.

قۇدايعا شۇكىر، 12 اقىن وقى­؛عان­؛­؛بىز. ەكەۋى ءقازىر موڭعوليا مەم­؛­؛لەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى. قال­؛­؛عانى، جوق دەگەندە وزدەرىنىڭ ناساگدورج سىيلى­؛عىنىڭ (بىزدەگى اباي اتىنداعى سىي­؛لىقپەن تەڭ) يەگەرلەرى. ءبىراز «؛تەنتەك اقىن»؛ ومىردەن ەرتە وزدى...

&ndash؛ ءسىز حالقا جۇرتىندا وتە تانى­؛مال، ايگىلى قالامگەرلەر قاتارىن­؛دا­؛سىز. اتاجۇرتقا ورالۋ ارقىلى نە تا­؛­؛ۋىپ، نە جوعالتتىڭىز. بۇل جەردە تا­؛­؛زا اقىندىق، شىعارماشىلىق تۇر­؛­؛­؛عى­؛دا ايتىپ تۇرعانىمدى تۇسى­؛نەرسىز...

&ndash؛ «؛اتامەكەن»؛ دەگەن ءسوزدى جازباي، موڭعولدارعا قازاق بولمىسىن تانىتسام دەپ، ءبىراز جىل (1979-1991ج.ج) مۇلدە موڭعول بولمىسىنا اۋىپ كەت­؛كەنىمدى نەسىنە جاسىرايىن. اۋەلگى ما­؛قالالارىمدى موڭعولشا جازىپ الىپ، سودان كەيىن قازاقشاعا اۋدارىپ ءجۇرىپ، قازاقتىعىما قايتا قالىپتاستىم. دەمەك، وتكەن وتىز جىلدا الپىس جىل جازاتىن ۋاقىت جوعالتتىم...

&ndash؛ اۋدارماشىسىز. ابايدى، ما­؛حامبەتتى... قازىرگى اقىنداردى موڭ­؛­؛عول­؛شا سويلەتتىڭىز. ءبىراق ءبىزدىڭ ەلدەگى ادەبي اۋدارماعا باس­؛قانى قويىپ، قالامگەرلەردىڭ ءوزىنىڭ كوڭى­؛لى تولمايدى. نەگە دەپ ويلايسىز؟

&ndash؛ بۇل تۋرا ادەبي ءبىلىم مەن تالانت، سەزىم، ءسوزدى ءتۇسىنۋ قابىلەتكە باي­؛لانىستى. ولجەكەڭنىڭ ءبىر ولەڭىن قادىر اعامىز:

«؛دالا قانداي،

دالاداعى ات قانداي...»؛ &ndash؛ دەپ اۋدا­؛­؛رىپ، قازاققا جاتتاتتى. ال ءتۇپ­؛نۇسقا: «؛ەي، قىپشاقتىڭ كەڭ دالاسى...»؛ دەپ باستالادى. دالاقتاعان دا­؛لا قالاي؟ قىپشاق دالاسى دەگەن كەڭ تولعاۋ، ورلىك قالاي؟ مۇنداي مىسال كوپ. جالپى، بۇل تۇرعىدان بىزگە جازۋشىلار وداعى جانىنان ادەبي كافەدرا اشۋ قاجەت.

&ndash؛ ايتپاقشى، موڭعول پوەزيا­؛سىنىڭ وكىلى نوبەل سىيلى­؛عىنان ءۇمىتتى. ال قا­؛زاق قالامگەرلەرى بۇل ما­؛داققا لايىق پا؟

&ndash؛ موڭعولدار عانا ەمەس، قازاق قالامگەر­؛لەرى دە لايىق. وسىدان ەكى جىل بۇرىن موڭ­؛عوليا پەن كلۋبى «؛ابەكەڭ، ءابدى­؛­؛جامىل نۇرپەيىسوۆتى نوبەل سىي­؛­؛لى­؛عىنا ۇسىنىپ، قولداساڭىز، سول كىسى تۋرالى جازىپ بەرسەڭىز»؛ دە­؛گەن ۇسىنىس ايتتى. ول كىسىنىڭ «؛قان مەن تەرى»؛ 1970 جىلدارى موڭعول تىلىنە اۋدا­؛رىل­؛عان. وسىنىڭ وزىنەن ءبىزدىڭ قالامگەرلەرىمىز نوبەلدەن ءۇمىتتى ەكەنى بايقالادى. ول ءۇشىن بىزگە الەمدىك ادەبي كەڭىستىكپەن ءسال تەرەڭ، ءسال تاجىريبەلى ءارى بيلىكتەن تىس ەركىن قاتىناس قاجەت. بيلىكتى ماقتاعان ولەڭ­؛گە ەشقاشان نوبەل سىيلىعىن بەرمەيدى. جۋىقتاعى ازيا فورۋمىندا «؛ازيا سىيلىعى»؛ دەگەن ۇسىنىستىڭ دا ءبىر ۇشىعى وسىعان سايادى.

&ndash؛ ابايدىڭ 150 جىلدىعى تۇ­؛­؛سىندا ما، ەلىمىزگە بەلگىلى ازا­؛مات­؛تاردىڭ ءبىرى «؛وكىنىشتىسى، اباي­؛دى شەت تىل­؛گە اۋدا­؛­؛رۋعا كەشىگىپ قال­؛دىق...»؛ دەگەن ەكەن. بۇل كەزدە ءسىز دا­؛­؛نا حاكىمدى موڭ­؛­؛عول­؛شا سويلەتىپ قو­؛يىپ­؛­؛­؛سىز. دە­؛­؛مەك، ءسىز­؛دىڭ ەڭبەگىڭىز لا­؛يىقتى با­؛­؛عا­؛سىن المادى. ءتىپتى ءسىز ءالى دە ەلەۋ­؛­؛سىز، جار سالۋ­؛دى جاق­؛تىر­؛ماي­؛تىن قال­؛پىڭىز­؛دا قالىپ قوي­؛عان­؛دايسىز...

&ndash؛ ءيا، سونداي ءبىر ءسوزدىڭ ايتىلىپ قالعانى راس. ول كەزدە اباي­؛دى شەت تىلگە اۋدارعان ءۇش قا­؛زاق تا بار ەدىك. وكىنىشكە قاراي، عالىم­؛جان مۇقانوۆ پەن اۋەزحان قودار ەكەۋى ومىردەن وزدى. ءۇش كىتاپ تا جارىق كور­؛دى. مامانداردىڭ اي­؛تىسى، اۋدار­؛مالارى جامان ەمەس. وتكەن جىلى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى ماحامبەتتىڭ تولىق جيناعىن موڭعول، قازاق ەكى تىلدەگى سالىستىرمالى ءارى عىلىمي تۇسىنىكتەمەلەرى بار اۋدارماسىمەن جارىققا شىعاردى. سونداعى ازاماتتارعا العىس ايتامىن.

&ndash؛ ەكى ەلدى، قوس جۇرتتى تەل ەمىپ، تەڭ­؛ جايلادىڭىز. قانشا دەگەنمەن قازاق پەن موڭعولدىڭ ادامي ءوي-ورىسى، قوعامدىق ورتاسى بولەك شى­؛­؛عار. اسىرەسە شىعارماشىلىق ەلي­؛­؛تادا ايىرما بايقالا ما؟

&ndash؛ ءبىز ەكى ەل دە عۇننان جالعاسقان دۇ­؛نيە­؛تانىمى ءبىر، ەگىز ۇرپاقپىز. ەكى تىلگە دە دىندەر ارقىلى جولاي سىڭىسكەن سوز­؛دەردى الىپ تاستاساق، ءسوز ءتۇبىرى ءبىر ءتىلدى، كوشپەلى تۇرىك ۇرپاعىمىز. شىڭ­؛عىس حانعا تالاساتىنىمىز دا سودان...

&ndash؛ راحمەت.

 ؛

اڭگىمەلەسكەن

قالماحانبەت مۇقامەتقالي،

«؛Egemen Qazaqstan»؛

 ؛

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇلكى كەرۋەنى № 14

رۋحانيات • كەشە

ارنايى ەكونوميكالىق ايماق

ەكونوميكا • كەشە

قاھارمانعا قۇرمەت

رۋحانيات • كەشە

ماقساتى بيىك «مامىلە»

ايماقتار • كەشە

تالانتتار تالىمگەرى

رۋحانيات • كەشە

اقىن جانە ونىڭ مۋزاسى

رۋحانيات • كەشە

اۋادان قارماعان ايىپپۇل

ايماقتار • كەشە

ۇركىمباەۆ ۇيلەسىمى

ايماقتار • كەشە

جوشىعا اپارار جول

قوعام • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار