– جۇكەل اكەي, «اۋەلى ءسوز بولعان» دەمەكشى, اقىننىڭ كوكىرەگىنە ولەڭ تۋا ءبىتتى قونا ما, الدە جۇرە كەلە جۇعا ما؟ ياعني, تابيعي تالانتتان بولەك, ۇيرەنىپ, وقىپ-ءبىلىپ تە اقىن بولۋ مۇمكىن بە؟
– «اكەي – ەچيگە» ورتاعاسىرلىق اتاۋمەن ءسوز باستاپ, ءسوز بەن «ەچيگەنىڭ» كيە قۇتى تۋرالى ءسوز باستاۋىڭنىڭ ءمانى بار شىعار. كەزىندە ورىس ويشىلدارى «وتەتس – ەچيگە كەرەك پە, ءمانساپ-تسار كەرەك پە, قايسىسىن قالدىرۋعا بولادى؟», دەپ دوستوەۆسكيگە سۇراق قويىپ, سول «اۋليە» جاۋاپ بەرگەن ەكەن, «اۋەلى ەچيگەنى تانيىق, پاتشا دا اۋليەنىڭ ق ۇلى...» دەپ. الەمدەگى قالام ۇستاعاندار دوستوەۆسكيدىڭ وسى ۋاجىنە باس يەدى. ەندى سۇراققا كەلەيىك. اۋەلى – ءسوز! ءسوز بۇرىن جارالعان با؟ ىم, تۇيسىك بۇرىن پايدا بولعان با؟ بۇعان لينگۆيست اتاۋلى باس قاتىرىپ, ءالى كۇنگە دەيىن ناپاقاسىن ايىرىپ كەلەدى. بىزدىڭشە, قۇرساقتان شىققان بالا تۋا ء«ى-ءا» قارپىمەن ءسوز باستايدى. ەۋروپالىقتار مۇنى «ا-ا-ا» دەيدى. ياعني, ادام بالاسى ء«ى-ءا» دەپ, جىلاپ تۋادى. «جىلاپ كەلىپ, جىلاپ قايتۋدىڭ» ءتۇرىن اباي دا ايتقان. دەمەك, اقىندىقتىڭ «تۋا ءبىتۋى» – سۇيەكتىڭ اسىلدىعى, ياعني تەكتەن بە دەيمىن. ال ونى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن, دامىتۋ ءۇشىن ارينە, وقۋ كەرەك! بىزگە «وقى!» دەگەن ءسوزدى لەنين ايتقان دەپ ۇيرەتۋشى ەدى. سويتسەك, قۇران كارىم سولاي باستالادى ەكەن عوي...
– كەڭەس وداعى تۇسىندا قازاق قالامگەرلەرىنىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن ماسكەۋدەگى ادەبي وقۋ ورنىنىڭ بولىمشەسى موڭعوليادا جۇمىس ىستەپتى. وندا وداقتىڭ اۋزى دۋالى ەليتاسى بارىپ ءدارىس وقىپتى. شىعارماشىلىعىڭىزدىڭ قالىپتاسۋىنا سول ورتا اسەر ەتتى مە؟ قازىرگى موڭعوليا ادەبيەتىنىڭ الەم دەڭگەيىندە تانىمال بولۋىنا ماسكەۋدىڭ ىقپالى بولدى ما؟
– ءيا, ماسكەۋ تالىمىمەن ۇلانباتىردا «پوەزيا», «اۋدارما», «پروزا», «دراماتۋرگيا» كافەدراسى موڭعوليا جازۋشىلار وداعىندا اشىلدى دا, سونىڭ ىرىكتەۋىندە ءتاڭىرى قولداپ, «پوەزيا» كافەدراسىندا ادەبيەتتەن ءدارىس الدىق. اقىلدىسى دا, «اقىلسىزى» دا بىزگە ءدارىس بەردى. ولجەكەڭ, ەۆتۋشەنكو, ۆوزنەسەنسكي... تاعى باسقالاردىڭ لەكتسيالارىن تىڭدادىق. ەلىكتەدىك. ولاردان ۇيرەنەتىنى دە بار, ۇيرەنبەيتىنى دە. جالپى, ماسكەۋدىڭ ىقپالى دەگەنگە مەنەن گورى وسىنداعى اقىندار جاقسى جاۋاپ ايتار ەدى. مۇقاعاليدىڭ وقۋدى تاستاپ, جۇمەكەننىڭ «داڭق پەن داقپىرتتى» جازاتىنى سوعان دالەل. تىنىمباي, ۇلىقبەك اعالار بۇل سۇراققا عاجاپ جاۋاپ بەرەدى.
قۇدايعا شۇكىر, 12 اقىن وقىعانبىز. ەكەۋى قازىر موڭعوليا مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى. قالعانى, جوق دەگەندە وزدەرىنىڭ ناتساگدورج سىيلىعىنىڭ (بىزدەگى اباي اتىنداعى سىيلىقپەن تەڭ) يەگەرلەرى. ءبىراز «تەنتەك اقىن» ومىردەن ەرتە وزدى...
– ءسىز حالقا جۇرتىندا وتە تانىمال, ايگىلى قالامگەرلەر قاتارىنداسىز. اتاجۇرتقا ورالۋ ارقىلى نە تاۋىپ, نە جوعالتتىڭىز. بۇل جەردە تازا اقىندىق, شىعارماشىلىق تۇرعىدا ايتىپ تۇرعانىمدى تۇسىنەرسىز...
– «اتامەكەن» دەگەن ءسوزدى جازباي, موڭعولدارعا قازاق بولمىسىن تانىتسام دەپ, ءبىراز جىل (1979-1991ج.ج) مۇلدە موڭعول بولمىسىنا اۋىپ كەتكەنىمدى نەسىنە جاسىرايىن. اۋەلگى ماقالالارىمدى موڭعولشا جازىپ الىپ, سودان كەيىن قازاقشاعا اۋدارىپ ءجۇرىپ, قازاقتىعىما قايتا قالىپتاستىم. دەمەك, وتكەن وتىز جىلدا الپىس جىل جازاتىن ۋاقىت جوعالتتىم...
– اۋدارماشىسىز. ابايدى, ماحامبەتتى... قازىرگى اقىنداردى موڭعولشا سويلەتتىڭىز. بىراق ءبىزدىڭ ەلدەگى ادەبي اۋدارماعا باسقانى قويىپ, قالامگەرلەردىڭ ءوزىنىڭ كوڭىلى تولمايدى. نەگە دەپ ويلايسىز؟
– بۇل تۋرا ادەبي ءبىلىم مەن تالانت, سەزىم, ءسوزدى ءتۇسىنۋ قابىلەتكە بايلانىستى. ولجەكەڭنىڭ ءبىر ولەڭىن قادىر اعامىز:
«دالا قانداي,
دالاداعى ات قانداي...» – دەپ اۋدارىپ, قازاققا جاتتاتتى. ال تۇپنۇسقا: «ەي, قىپشاقتىڭ كەڭ دالاسى...» دەپ باستالادى. دالاقتاعان دالا قالاي؟ قىپشاق دالاسى دەگەن كەڭ تولعاۋ, ورلىك قالاي؟ مۇنداي مىسال كوپ. جالپى, بۇل تۇرعىدان بىزگە جازۋشىلار وداعى جانىنان ادەبي كافەدرا اشۋ قاجەت.
– ايتپاقشى, موڭعول پوەزياسىنىڭ وكىلى نوبەل سىيلىعىنان ءۇمىتتى. ال قازاق قالامگەرلەرى بۇل ماداققا لايىق پا؟
– موڭعولدار عانا ەمەس, قازاق قالامگەرلەرى دە لايىق. وسىدان ەكى جىل بۇرىن موڭعوليا پەن كلۋبى «ابەكەڭ, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتى نوبەل سىيلىعىنا ۇسىنىپ, قولداساڭىز, سول كىسى تۋرالى جازىپ بەرسەڭىز» دەگەن ۇسىنىس ايتتى. ول كىسىنىڭ «قان مەن تەرى» 1970 جىلدارى موڭعول تىلىنە اۋدارىلعان. وسىنىڭ وزىنەن ءبىزدىڭ قالامگەرلەرىمىز نوبەلدەن ءۇمىتتى ەكەنى بايقالادى. ول ءۇشىن بىزگە الەمدىك ادەبي كەڭىستىكپەن ءسال تەرەڭ, ءسال تاجىريبەلى ءارى بيلىكتەن تىس ەركىن قاتىناس قاجەت. بيلىكتى ماقتاعان ولەڭگە ەشقاشان نوبەل سىيلىعىن بەرمەيدى. جۋىقتاعى ازيا فورۋمىندا «ازيا سىيلىعى» دەگەن ۇسىنىستىڭ دا ءبىر ۇشىعى وسىعان سايادى.
– ابايدىڭ 150 جىلدىعى تۇسىندا ما, ەلىمىزگە بەلگىلى ازاماتتاردىڭ ءبىرى «وكىنىشتىسى, ابايدى شەت تىلگە اۋدارۋعا كەشىگىپ قالدىق...» دەگەن ەكەن. بۇل كەزدە ءسىز دانا حاكىمدى موڭعولشا سويلەتىپ قويىپسىز. دەمەك, ءسىزدىڭ ەڭبەگىڭىز لايىقتى باعاسىن المادى. ءتىپتى ءسىز ءالى دە ەلەۋسىز, جار سالۋدى جاقتىرمايتىن قالپىڭىزدا قالىپ قويعاندايسىز...
– ءيا, سونداي ءبىر ءسوزدىڭ ايتىلىپ قالعانى راس. ول كەزدە ابايدى شەت تىلگە اۋدارعان ءۇش قازاق تا بار ەدىك. وكىنىشكە قاراي, عالىمجان مۇقانوۆ پەن اۋەزحان قودار ەكەۋى ومىردەن وزدى. ءۇش كىتاپ تا جارىق كوردى. مامانداردىڭ ايتىسى, اۋدارمالارى جامان ەمەس. وتكەن جىلى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى ماحامبەتتىڭ تولىق جيناعىن موڭعول, قازاق ەكى تىلدەگى سالىستىرمالى ءارى عىلىمي تۇسىنىكتەمەلەرى بار اۋدارماسىمەن جارىققا شىعاردى. سونداعى ازاماتتارعا العىس ايتامىن.
– ەكى ەلدى, قوس جۇرتتى تەل ەمىپ, تەڭ جايلادىڭىز. قانشا دەگەنمەن قازاق پەن موڭعولدىڭ ادامي وي-ءورىسى, قوعامدىق ورتاسى بولەك شىعار. اسىرەسە شىعارماشىلىق ەليتادا ايىرما بايقالا ما؟
– ءبىز ەكى ەل دە عۇننان جالعاسقان دۇنيەتانىمى ءبىر, ەگىز ۇرپاقپىز. ەكى تىلگە دە دىندەر ارقىلى جولاي سىڭىسكەن سوزدەردى الىپ تاستاساق, ءسوز ءتۇبىرى ءبىر ءتىلدى, كوشپەلى تۇرىك ۇرپاعىمىز. شىڭعىس حانعا تالاساتىنىمىز دا سودان...
– راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قالماحانبەت مۇقامەتقالي,
«Egemen Qazaqstan»
