«اباي ءىلىمى جانە رۋحاني جاڭعىرۋ» تاقىرىبىندا م.اۋەزوۆ اتىنداعى مۇراجايدا وتكەن ر.بەردىباەۆ اتىنداعى حالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كەزەكتى دارىسىندە فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى ابايدى تۇسىنۋدەگى ىزدەنىستەرى تۋرالى وسىلايشا بايانداپ بەردى. ەستەلىكتەرىن فيلوسوفيالىق تەرەڭ ويلار ارقىلى جەتكىزگەن عالىم اباي ءىلىمىن دامىتۋدىڭ تاريحىمەن تانىستىردى.
«ابايتانۋ» تاقىرىبىن قوزعاعاندا مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلىنىڭ ەسىمى تىلگە ورالادى. ال حاكىم ابايدىڭ شىعارماشىلىعى زەرتتەلگەنىنە مىنە 125 جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. وسى جىلداردىڭ 50 جىلدان استام كەزەڭى عالىمنىڭ ەنشىسىندە. «ابايدى جان-جاقتى زەرتتەۋ ماسەلەسىن قاۋزاپ كەلە جاتقان, قابىرعالى عالىمداردىڭ ءبىرى, رۋحاني اقساقالىمىز مەكەمتاس اعامىز» دەگەن م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى كەنجەحان ماتىجانوۆ ابايتانۋ عىلىمىنىڭ ءتۇرلى كەزەڭدەرىنە توقتالدى. وركەندەگەن كەزەڭى مۇحتار اۋەزوۆ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىن جازىپ, ابايدىڭ ەسىمىن الەمگە تانىتۋىمەن بايلانىستى بولسا, كەڭەس ءداۋىرىنىڭ قۋعىن-سۇرگىنىن دە باستان كەشتى. تىپتەن ابايتانۋشىلاردىڭ ءوزى ابايتانۋدى سان-ساققا جۇگىرتتى. الايدا مۇحتار اۋەزوۆ ءوزى باس بولىپ ابايدىڭ اسىل مۇراسىن ساقتاپ قالدى. سونى جاس ۇرپاققا جەتكىزە الدى. ابايدىڭ مۇراسىمەن سۋسىنداعان ۇرپاقتىڭ قاتارىن بۇگىندە بىرنەشە كەزەڭگە بولەمىز جانە دە وسى جىلداردا ابايدىڭ بەينەسىن تانىپ, الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرە الدىق پا؟» دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ كەلەمىز. ارينە بۇعان ءجۇردىم-باردىم جاۋاپ بەرۋ قيىن. ال بۇگىنگى كۇن ءتارتىبىنىڭ قۇندىلىعى – ەلباسى مىندەتتەگەن قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ ماسەلەسى. «مادەني مۇرا», «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالارىنىڭ تەمىرقازىعى ۇلتتىق كودىمىزدى تانىپ, جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ دەسەك, ونىڭ التىن دىڭگەگى – ابايدى تانۋدا جاتىر», دەدى كەنجەحان ءىسلامجان ۇلى.
«ابايدىڭ «تولىق ادامى», شاكارىمنىڭ «ار عىلىمى» – عاسىرلار بويى دامىدى. ونى ەشكىم وزگەرتە المايدى... تۇسىنە كەتسەڭ, اباي تەرەڭدەي بەرەدى. ابايدىڭ «جان تانۋىنا» ءالى دە ەشكىم بارا قويعان جوق. شاكارىم ءبىراز دامىتىپ كەتكەنىمەن, وعان ەۋروپا عالىمدارى جەتە المادى. «ەۋروپا جاندى, يماندى بىلمەيدى», دەگەن ەدى كەزىندە ماعجان. يماندى بىلمەيتىنى – ەشنارسەگە سەنبەيتىندىگى. جاننىڭ ماڭگىلىك ەكەنىن, ولمەيتىندىگىن ۇعىنبادى. وسى ۇعىمداردىڭ قانداي دانالىقپەن ايتىلعانىن اباي ىلىمىنەن ۇعىنا الامىز» دەگەن ويلارىمەن بولىسە كەلە پروفەسسور مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى تاشكەنتكە ەكىنشى جىلى بارعاندا رۋحاني تازالانىپ باردىم, دەيدى. «ول كەزدە مەن «تولىق ادامدى» مەڭگەرىپ بارعان ەدىم. سىرداريا ينستيتۋتىنا دەكان, پرورەكتور بولعاندا ءوزىمدى تازا ۇستاۋعا تىرىستىم. سول كەزدە بارىپ ابايدا ادامدى تازارتۋدىڭ قۇدىرەتى بار ەكەنىنە كوز جەتكىزە ءتۇستىم. مەنى ابايدىڭ ءىلىمى تازالادى. سوندىقتان دا ءبىز ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاقتى اباي ءىلىمى ارقىلى تازالاۋىمىز كەرەك. حالقىمىزدىڭ جاس وسكىنىنە رۋحاني ازىق بەرسەك, كەرەعارلىقتان ارىلاتىنىمىز انىق. بالالارعا ارناعان ساباعىمدى ۇنەمى ابايدىڭ «بەس نارسەگە اسىق بول, بەس نارسەدەن قاشىق بول» دەگەنىنەن باستاپ, «وسەك, وتىرىك, ماقتانشاق, ەرىنشەك, بەكەر مال شاشپاق» بار ما ارالارىڭدا» دەگەن سۇراعىمدى قويىپ وتىرامىن. وسى ارقىلى جاستاردى «تولىق ادامعا» الىپ كەلەمىز. ارينە ونى بىردەن قابىلداۋ قيىن. دەگەنمەن دە, ونى كۇردەلەندىرمەي, تەز قابىلداۋ ءۇشىن ونىڭ بەلگىلى ءبىر جۇيەسىن جاسادىق. كىتابى جازىلىپ, نۇر-سۇلتاندا اباي مەكتەبى اشىلدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ماقالامدى وقىپ, وسى ورايداعى جاقسى پىكىرىن ءبىلدىردى. ەندىگى كەزدەسۋىمىزدە ابايدى قالاي الىپ شىعاتىنىمىزدى تالقىلايتىن بولامىز», دەگەن قارت عالىم اباي, اۋەزوۆ مازمۇنىنداعى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرىپ, ابايدى دارىپتەپ, دانالىعى مەن پاراساتىن بۇكىل الەم ادەبيەتىندەگى اسىل مۇرامىزعا اينالدىرا الساق, اباي ءىلىمىنىڭ ۇلتتىق رۋحىمىزدى اسقاقتاتقانى بولار ەدى دەگەن ويلارىمەن كەزدەسۋدى اياقتادى.
الماتى
