تۇڭعيىققا تەرەڭدەگەن

سەنبى, 23 ناۋرىز 2013 1:16

بەلگىلى قالامگەر بەيبىت قويشىباەۆ سەكسەنىنشى جىل­داردىڭ ورتاسىنان بەرى قاراي – ەلىمىزدە قايتا قۇرۋ باستالعان شاقتان – تاريحي تاقىرىپقا بەت بۇردى. ول تاريحتاعى «اقتاڭداقتار» – ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ قۇرباندارى  جايىندا العاش قالام تەربەۋشىلەر قاتارىندا پۋبليتسيستيكالىق زەرتتەۋ ماقالالاردى وندىرتە جازدى. كەلە-كەلە تاريحتىڭ بەيمالىم نەمەسە ازىرگە كوپ زەرتتەلمەگەن تۇستارىن ارقاۋ ەتكەن تۋىندىلار شوعىرىن جاساۋدى كوزدەپ, ۇلكەن جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. 

سەنبى, 23 ناۋرىز 2013 1:16

بەلگىلى قالامگەر بەيبىت قويشىباەۆ سەكسەنىنشى جىل­داردىڭ ورتاسىنان بەرى قاراي – ەلىمىزدە قايتا قۇرۋ باستالعان شاقتان – تاريحي تاقىرىپقا بەت بۇردى. ول تاريحتاعى «اقتاڭداقتار» – ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ قۇرباندارى  جايىندا العاش قالام تەربەۋشىلەر قاتارىندا پۋبليتسيستيكالىق زەرتتەۋ ماقالالاردى وندىرتە جازدى. كەلە-كەلە تاريحتىڭ بەيمالىم نەمەسە ازىرگە كوپ زەرتتەلمەگەن تۇستارىن ارقاۋ ەتكەن تۋىندىلار شوعىرىن جاساۋدى كوزدەپ, ۇلكەن جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى.  مىنە, جازۋشى ب.قوي­شىباەۆ­تىڭ «رۋح-ساراي» اتتى كىتابى («قازاقپارات» باسپاسى, 2012) قولىمىزعا ءتيىپ وتىر. ءبىز ونى ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن قولعا الىپ, تۇيسىنە وقىپ شىقتىق.

مۇندا تاۋەلسىزدىك كەزەڭىنەن كورىنىس بەرەتىن كوركەم شىعار­مالار («قوستاعان»), الىس ءداۋىر اقيقاتىن ىزدەستىرگەن زەرتتەۋلەر («ءبىز – قازاق ەجەلدەن…») مەن توتاليتاريزم زامانىنىڭ شىندىعىن العا تارتاتىن پۋبليتسيستيكالىق ماقالالاردىڭ («كورىك») باسى توعىسقان.
اۆتوردىڭ پايىمىنا قارا­عاندا, حالقىمىز عاسىرلار بويى اڭساعان تاۋەلسىزدىك پەن توتاليتارلىق قاساڭ زاماننىڭ اراسىنداعى وتكەل ءتارىزدى قايتا قۇرۋ كەزەڭى اياسىندا وتكەن جىلدار جانە ودان بەرگى ەلىمىز دەربەس مەملەكەت رەتىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان كەز – جيىنتىعى شيرەك عاسىردى قامتىعان  مەزگىل, – ەڭ باس­تىسى, وي ازاتتىعىنا كەڭىنەن جول اشتى. بۇل مەرزىم تەك جاڭا مەملەكەت قۇرۋ ءداۋىرى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ ەرەكشە سىلكىنىسكە ءتۇسىپ ويانۋ جانە ازاماتتاردى زامانا تالابىنا ساي جاڭا تۇيسىنىستەرگە جەتەلەۋ كەزەڭىنە اينالدى.  وسى ۋاقىت ىشىندە تو­تاليتارلىق جىلدارداعى قۇن­دىلىقتار ءتۇبىرلى وزگەرىسكە ۇشىراپ, جاڭا سانا قالىپتاسا باستادى. كوبى كەي رەتتە بايىرعى باعاسىن جوعالتتى. العا باسقا مۇراتتار تارتىلدى.
وقىرمان نازارىنا ۇسىنىل­عان كىتاپتا  بۇل ماقساتتىڭ قالاي جۇزەگە اسىرىلعانىنا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن جاڭا ەڭبەكتى پاراقتاپ كو­رەيىك. كىتاپقا ءۇش ەتيۋد ەنگەن. جانر­لىق جاعىنان دا, قوزعايتىن ماسەلەلەرى تۇرعىسىنان دا ءبىر-ءبى­رى­نەن الشاق جاتقان ءۇش بولەك ەتيۋد. ء(بىز «ەتيۋد»  تەر­مينىن اۆتوردىڭ العاشقى توم­داعى باعدارلامالىق كى­رىس­پە ماقالاسىندا بەرگەن انىق­تاماسىنا وراي قولدانىپ وتىرمىز).
ماسەلەن, كىتاپتاعى «قوس­تاعان» حيكايالارى قاي كەزەڭدە دە ءمان-ماڭىزىن جوعالتپايتىن سۇيىسپەنشىلىك ماسەلەسىنە ار­نالعان. اۆتور ماحاببات سىندى ۇلى سەزىمنىڭ كۇردەلى قوعامدىق قۇبىلىستار كەزىندەگى مازمۇنىنا كوركەم زەرتتەۋ جاسايدى. ءبىز بۇل حيكايالاردى وقي وتىرىپ,  كەڭەس وكىمەتى تۇسىنداعى سەزىم شارپۋىنا ەرىك بەرىپ, «جازا باسقان» جانداردى ايىپتاۋ, قوعامدىق جازعىرۋ ارەكەتىن جۇرگىزۋ مىسالىن دا, تاۋەلسىزدىك داۋىرىندەگى ەركىن ماحاببات كورىنىسىن دە, اسىل سەزىمنىڭ بيىك ازاماتتىق كوزقاراسپەن بايلانىسىن دا اڭداپ, وي ەلەگىنەن وتكىزەمىز.
اۆتور «قوستاعاندا»  قوعام­نىڭ دامۋ جولىنداعى كەيبىر ەلەۋلى بەلەستەردى ارقاۋ ەتە وتىرىپ, جاس كەيىپكەرلەردىڭ ناقتى ءىس-ارەكەتتەرى ارقىلى وقىرمانىن ادامشىلىق, ازاماتتىق قاسيەتتەر, عاشىقتىق  سەزىمنىڭ قىرلارى حاقىندا وي تۇيۋگە, ونىڭ  جاسامپاز كۇشىن تانىپ, بايىپتاۋعا جەتەلەيدى.
زامانىمىزدىڭ كوركەم بەي­نەسىنىڭ كەيبىر ۇزىكتەرىن كورسەتكەن وسى «قوستاعان» حيكايالارىنان سوڭ, كىتاپتاعى سۇبەلى ورىندى جازۋشىنىڭ «ءبىز – قازاق ەجەلدەن…» ەڭبەگى الىپ جاتىر. وسىناۋ زەرتتەۋ-تولعاۋىنا قالامگەر «ءوزىڭدى-ءوزىڭ تانۋ تاجىريبەسىنەن» دەگەن انىقتاما تاقىرىپشانى قوسىپ بەرگەن ەكەن.  بۇل ورىندى دا. سەبەبى, شىنىندا دا, بۇل جۇمىس اۆتوردىڭ ءالى دە تولىق جازىلىپ بىتپەگەن قازاق تاريحىنا بايلانىستى جۇرگىزگەن وزىندىك ىزدەنىسىنىڭ ناتيجەسى, قورىتقان وزىندىك وي-پايىمى  بولىپ شىعىپتى.
ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىككە قول جەتكىزۋى تالاي رۋحاني سەرپىلىسكە جول اشتى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى كوپتەگەن شەجىرەلەردىڭ, بۇرىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن كونە قولجازبالاردىڭ جارىق­قا شىققانى, ءتىپتى, ءبىزدىڭ زاما­نىمىزعا عاسىرلار تەرەڭىنەن  جەتتى دەلىنەتىن جادىگەرلىككە عىلىمي كونفەرەنتسيا ارنالعانى دا  ءمالىم. اۆتور سولارداعى دەرەك­تەردى بۇگىنگى عىلىمي تاريحتىڭ جەتىستىكتەرىمەن سالىستىرا قاراس­تىرىپ, الىستا قالعان زاماندار شىندىعىن – قازاقتىڭ كونە تاريحىن ءارتۇرلى دەرەككوزدەر نەگىزىندە اشۋعا تىرىسادى. جانە وسىنداي جۇمىس بارىسىندا بۇگىنگى ىرگەلى ەڭبەكتەردە كەزدەسەتىن كەيبىر سايكەسسىزدىكتەرگە نازار اۋدارادى.
قالاي بولعاندا دا, قالامگەردىڭ العا قويعان ماقساتى ايقىن, نيەتى ادال. ونىڭ دالەلدى زەرتتەۋ, باتىل پايىمعا نەگىزدەلگەن اتالمىش ەڭبەگى ەشكىمدى دە جايباراقات قالدىرمايدى. اۆتوردىڭ بۇل تۋىندىسىندا قوزعاعان ماسەلەلەرىنە بايلانىستى الداعى ۋاقىتتا تالاي كەرەعار ويلار ايتىلىپ, قىزۋ پىكىرتالاس بولۋى ابدەن مۇمكىن. ودان شوشۋدىڭ قاجەتى جوق.  پىكىرلەر الۋاندىلىعى تەك ىلگەرىگە, جاڭا ىزدەنىستەرگە جەتەلەيدى, ونداي احۋالدىڭ ءبىزدىڭ قوعامدىق ويىمىزدى بايىتىپ, دامىتا تۇسەرى حاق.
ال كىتاپتاعى «كورىك» دەپ اتالعان ءۇشىنشى ەتيۋد  جازۋشىنىڭ قىرىق جىلدان استام ۋاقىتتى قامتيتىن, بەلگىلى ءبىر يدەيانى ارقاۋ ەتكەن ەڭبەكتەرىنەن تۇرادى. اۆتوردىڭ بۇدان بۇرىندارى «پۋبليتسيستيكالىق حرونيكا» دەگەن ايدار تاعىلعان ءۇش كىتابى («ار – قۋات», «تالتۇسكە دەيىن», «قارقارا») شىققان بولاتىن, تاپ سول جانردى, مىنە,  بىرنەشە ونداعان جىل بويىنداعى ۋاقىت ىزدەرىن جاڭعىرتاتىن «كورىككە» دە تاعۋعا بولاتىن سياقتى.
مۇندا ەڭ اۋەلى اۆتوردىڭ 1969 جىلى جازعان كىشكەنە ماقالاسىن وقىپ, ونداعى تۇجىرىمداعان ازاماتتىق پوزيتسياسىمەن تانىساسىز.  جانە  ءوزىنىڭ سول كوزقاراسى مەن ۇستانىمىن سودان بەرگى جىلدارداعى ءومىر تاجىريبەسىندە قالاي قولدانعانى, ونىسىنىڭ ءتۇرلى وي-پىكىر قاقتىعىستارىندا قانداي ناتيجە بەرگەنى جايىنان حاباردار بولاسىز.  وقىرماننىڭ كوز الدىنان كەڭەستىك داۋىردەگى ەلەۋ­سىزدەۋ ءجۇرىپ تۇرعان يدەيالىق كۇ­رەس­تەردىڭ ءبىر پاراسى, ايگىلى 1986 جىلدىڭ 17-18 جەل­توقسانىنداعى جاستاردىڭ ءدۇبىرلى دەمونستراتسيا­سى, ونى باسىپ-جانشۋ جانە وعان قاتى­سۋشىلاردى جازالاۋ, سوسىن سوناۋ وتكىر ماسەلەگە بەرتىنگى كەزدەردەگى كوزقاراس كورىنىستەرى تىزبەكتەلىپ وتەدى.
قىسقاسى, «كورىك» – جەكە ادامنىڭ,  قوعامنىڭ ءار دامۋ كەزەڭىندەگى ۇستانىمى مەن ءىس-ارەكەتىن كورسەتۋ ارقىلى, تاريحقا اينالعان وقيعالاردان تاعىلىم الا بىلۋگە جەتەلەيتىن جيناق, پۋبليتسيستيكالىق تۇرعىداعى ماڭىزدى حرونيكا بولىپ شىققان.  وقىرمان ونىمەن تانىسا وتىرىپ, زامانا تىنىسىن, زامانىمىزدىڭ قاعاز بەتىنە بەدەرلەنىپ ۇلگەرە قويماعان تاريحىن ەلەستەتەدى. توتاليتاريزم, جاريالىلىق, تاۋەلسىزدىك كەزەڭدەرىنە قاتىستى نەبىر وقىس تا قىزىق پىكىرلەردى ۇشىراتادى, تانىمىن كەڭەيتەدى.
جالپى, تىڭ پىكىرلەر مەن تاريحي تانىمدىق تۇجىرىمدار «رۋح-ساراي» تۋىندىلار توپتا­ماسىنىڭ بۇعان دەيىن جارىق كورگەن ەتيۋدتەرىندە دە مولىنان كەزدەسەتىنىن اتاي كەتۋىمىز كەرەك. توپتامانىڭ ءۇش ورىس رەۆوليۋتسياسى تۇسىنداعى ۇلتتىق قوزعالىستار (مۇسىلماندىق قوزعالىس, الاش قوزعالىسى), وركەنيەتكە ساي جاڭا ساياسي ويدىڭ  تۋى («اڭساۋ»), دامۋى («ايبات», «تامىر», «اق باتا», «مۇنارا»), سولاردىڭ شىرقاۋ شىڭى ىسپەتتى 1916–1917 جىلدارعى وقيعالار  («جەكپە-جەك», «ماڭگى باستاۋ») بەينەلەنگەن العاشقى ءتورت تومى دا تاريحقا جاڭاشا كوزقاراسىمەن, سونى وي-پىكىرلەرىنىڭ مولدىعىمەن قۇندى.
بۇلاردىڭ ءبارى جازۋشىنىڭ جيىرماسىنشى عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىقتارىنداعى قازاق ومىرىنەن, قازاقتىڭ قوعامدىق-ساياسي ويىنىڭ تۋ جانە دامۋ تاريحىنان تانىمدى سىر شەرتەدى.
ال تىلگە تيەك بولعان بەسىنشى تومىندا, جوعارىدا قىسقاشا شولىپ وتكەنىمىزدەن بايقالىپ تۇرعانداي, بىرىنشىدەن, توپتامادا قاراستىرىلماق ۋاقىت كەزەڭىنىڭ سوڭعى جىلدارىنا قاتىستى وقيعالار كورىنىستەرى بەينەلەنگەن. ەكىنشىدەن, اۆتور وتاندىق تاريحتى باعامداۋدى كوزدەگەن ىزدەنىسكە تولى وزىندىك وي-پىكىرىنىڭ ءتۇيىنىن  وقىرمان تالقىسىنا تارتىپ,  «ءبىز كىمبىز؟ قايدان شىقتىق؟ قالاي ەل بولدىق؟» دەگەن ساۋالدار توڭىرەگىندە ەركىن دە جان-جاقتى پايىمدارىمەن بولىسەدى. ۇشىنشىدەن, وزىندىك بەت-بەينەسى, ۇستانىمى بار ازاماتتىڭ ءومىر جولىندا قيلى كەدەرگىمەن بەتپە-بەت كەلۋىن, 1986 جىلعى تاريحي تولقۋ تۇسىندا تانىتقان پوزيتسياسىن, سول ماڭىزدى بەلەس­كە قاتىستى بەرتىنگى كەزدەردەگى كوزقاراسىن   باياندايدى.   ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ويلى وقىرمانعا بۇل كىتاپتىڭ بەرەرى مول.
بايقاعانىمىزداي, ول جيىرماسىنشى عاسىر كورىنىستەرىن جاڭعىرتۋمەن شەكتەلمەيدى. مۇندا قاراستىرىلاتىن  تاريحي كەزەڭنىڭ بەلگىلەنگەن ۋاقىت اۋقىمىنان الدەقايدا تەرەڭدەپ, كونە زاماندار تۇڭعيىعىنا بويلاپ كەتىپ جاتقانى كوزگە ۇرادى.

بالجان حابدينا, 
باسپا جانە پوليگرافيا
ءىسىنىڭ قايراتكەرى.
الماتى.