ابىلسەيىتتىڭ موڭعولياداعى ءىنىسى
سەيسەنبى, 8 قاڭتار 2013 0:10
تاياۋدا ءبىزدىڭ قولىمىزعا “نار تۇلعا” اتتى كىتاپ ءتۇستى. ونى رەداكتسياعا اكەپ بەرگەن مونعوليالىق ورالمان قانداسىمىز بەكەن قايرات. جيناق 2000 جىلى ۋلان-باتورداعى “داستان” باسپاسىنان جارىق كورگەن. كەيىپكەرى – شەت جەردە ءجۇرىپ حالقىمىزدىڭ داڭقىن شىعارعان الىپ كۇش يەسى, بالۋان باقىت ودىناي ۇلى.
ول كىم؟
سەيسەنبى, 8 قاڭتار 2013 0:10
تاياۋدا ءبىزدىڭ قولىمىزعا “نار تۇلعا” اتتى كىتاپ ءتۇستى. ونى رەداكتسياعا اكەپ بەرگەن مونعوليالىق ورالمان قانداسىمىز بەكەن قايرات. جيناق 2000 جىلى ۋلان-باتورداعى “داستان” باسپاسىنان جارىق كورگەن. كەيىپكەرى – شەت جەردە ءجۇرىپ حالقىمىزدىڭ داڭقىن شىعارعان الىپ كۇش يەسى, بالۋان باقىت ودىناي ۇلى.
ول كىم؟
كىتاپتاعى مالىمەتتەرگە قاراعاندا ءبىز ءسوز ەتپەك بولىپ وتىرعان قانداسىمىز 1954 جىلى موڭعوليانىڭ قوبدا ايماعىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى ودىناي ىسقاق ۇلى سول ءوڭىردىڭ بايىرعى قازاقتارىنىڭ ءبىرى. ءسوز رەتىنە قاراي ايتا كەتەيىك, كەزىندە چويبالسان سياقتى باسشى بيلىك قۇرىپ تۇرعان كەزدە بۇل ەلدە دە كەڭەس وداعىنداعى 1937 جىلعى زوبالاڭعا ۇقساس ساياسي ناۋبەت جۇرگەن. سوندا بولاشاق بالۋاننىڭ اكەسى وسى قىزىل قۇيىنعا ىلىگىپ, ودان ازەر امان قالعان. تۇرمەدەن اقتالىپ شىعىپ, ەلىنە امان-ەسەن قايتىپ كەلگەننەن سوڭ ول كىسى قاق-سوقپەن جۇمىسى جوق تىرلىككە بەت بۇرادى. وتباسىن قۇرىپ ۇيلەنىپ, ءتورت پەرزەنتتىڭ اكەسى اتانادى. ودىناي اقساقالدىڭ سول ۇرپاقتارىنىڭ اراسىنداعى ءۇش قىزدىڭ ىشىندەگى جالعىز ۇل وسى باقىت ەكەن.
جاس جەتكىنشەكتىڭ 60-70-ءشى جىلدارداعى ءوسۋ جولدارىنا ۇڭىلسەك, ونىڭ ءومىربايانىنىڭ سول كەزدەگى ءوزىنىڭ قۇرداستارىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە وتە ۇقساس ەكەنىن بايقايمىز. ءيا, ول دا بالا بولعان. بالا بولىپ ءجۇرىپ, ولگي قالاسىنداعى ورتا مەكتەپكە وقۋعا بارعان. سول جەردە كۇرەس پەن ۆولەيبولعا ەرەكشە قۇمارتقان. قىزىعى سول, سپورتتاعى ءوزى قۇمارتقان ەكىنشى سالا, ۆولەيبولدان ول تابىسسىز دا بولماعان. وعان ونىڭ محر-داعى 1970 جىلعى بەس ايماق ويىنىندا وزىپ شىعىپ, وقۋشىلاردىڭ رەسپۋبليكالىق جارىسىنا جولداما الۋى, 1973 جىلى ۋلان-باتورداعى قۇرىلىس تەحنيكۋمى قابىرعاسىندا ءجۇرىپ ەل جاسوسپىرىمدەر چەمپيوناتىندا قولا مەدال يەگەرى اتانۋى انىق دالەل. بىراق… ءيا, بىراق وسىدان كەيىن باقىت ۆولەيبولدى تاستاپ, كۇرەسكە ءبىرجولاتا بەت بۇرادى. وعان سەبەپ تە جوق ەمەس ەدى. ويتكەنى…
موڭعوليادا بالۋاندىق باسەكە – كۇرەس ونەرى قاي كەزدە دە ەرەكشە سيپاتقا يە. بۇل سوناۋ 1206 جىلى ۇلى قاھان شىڭعىسحاندى كەرۋلەننىڭ كەڭ جازىعىندا العاش رەت حان كوتەرگەن تويدان بەرگى تۋى جىعىلماي كەلە جاتقان ءۇردىس. اڭىز بويىنشا سونداعى باسەكەدە ءامىرشىنىڭ ءىنىسى حاساردىڭ جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن دەسەدى. مىنە, وسى وقيعانى وزدەرىنە دەم بەرۋشى رۋح رەتىندە قابىلداعان موڭعولدار سودان بەرگى 800 جىل بويىنا “دانشيگ دولون ناادام” دەپ اتالاتىن الامان بايگەنى ۇزبەي وتكىزىپ كەلەدى. حح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە حالىقتىق رەسپۋبليكا بولىپ قۇرىلعان موڭعول ەلى جوعارىداعى جارىسقا بۇرىنعىدان دا ەرەكشە ءمان بەرە ءبىلدى. سونىڭ ايقىن بەلگىسى – جىلىنا ءبىر رەت وتەتىن اتالمىش باسەكەدەگى جەڭىسكە جەتكەن ادامعا “مەملەكەتتىك ءپىل”, “مەملەكەتتىك لاشىن” اتاقتارىنىڭ بەرىلەتىندىگى ەدى. 1940 جىلدان باستاپ رەسپۋبليكالىق ول دۋ-دوداعا بايان-ءولگي قازاقتارى دا قاتىسا باستاعان. سونىڭ ناتيجەسىندە 1946 جىلى ابدىقاجى دەگەن قانداسىمىز “مەملەكەتتىك ءپىل”, ال 1949 جانە 1951 جىلدارى قوجاقاپان اتتى الىپ كۇش يەسى “مەملەكەتتىك لاشىن” اتاقتارىنا يە بولعان. الدىڭعى تولقىن اعالارىنىڭ وسىنداي ەرەن ەرلىگىن جاستايىنان جادىنا توقىپ وسكەن باقىتتىڭ كۇرەس ونەرىنە بەت بۇرماۋى مۇمكىن ەمەس ەدى.
ون بەس جاسىنان باستاپ ورتاعا شىققان ول الدىمەن موڭعوليا استاناسىنداعى جارىستا كوزگە تۇسەدى. بۇل 1974 جىل ەدى. سونداعى قاراشا ايىندا باقىت ۋلان-باتور قالالىق جاستار چەمپيوناتىندا ەركىن كۇرەستەن 87 كگ. سالماق دارەجەسى بويىنشا جەڭىمپاز اتانىپ, التىن مەدال السا, 1975 جىلعى رەسپۋبليكالىق باسەكەدە تاعى دا ءبىرىنشى ورىنعا شىعىپ, داڭق ءبيىگىنەن تابىلادى. وسىدان كەيىن 1976 جىلعى ايماقتىق جارىستىڭ التىن جۇلدەسىن جەڭىپ العان ول كورەيا, قىتايداعى دودالاردا دا ايدارىنان جەل ەسە وتىرىپ, 1980 جىلعى ماسكەۋ وليمپياداسىنان جارق ەتىپ كورىنەدى.
“نار تۇلعا” جيناعىنداعى دەرەكتەرگە زەر سالىپ وتىرعاندا ءبىز 1981-1986 جىلدار مونعوليالىق قازاق بالۋانىنىڭ ناعىز جۇلدىزدى ساتتەرگە تولى ءومىر كەزەڭى ەكەنىن بايقايمىز. وعان باقىت ودىناي ۇلىنىڭ وسى ۋاقىتتار ارالىعىندا حالىقارالىق ارەنادان كورىنە ءبىلىپ, 1981 جىلى اقش-تىڭ توليدو قالاسىندا وتكەن بەس قۇرلىق بالۋاندارىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك كۋبوگى جولىنداعى باسەكەدە قولا مەدال, 1983 جىلعى الەم چەمپيوناتىندا كۇمىس, ال 1985 جىلعى ءدال وسىنداي دۇنيەجۇزىلىك سىندا كىشى قولا مەدال الىپ, 1986 جىلعى ماسكەۋدە وتكەن “ىزگى نيەت ويىندارى” اتتى الەمدىك دودادا 4-ءشى ورىننان كورىنۋى انىق دالەل. بۇعان قوسا … ءيا, بۇعان قوسا جولبارىس جۇرەكتى قازاق جىگىتىنىڭ محر-دىڭ جوعارىدا ءبىز ءسوز ەتكەن “دانشيگ دولون ناادام” اتتى ەڭ ۇلكەن ۇلتتىق جارىسىندا بۇلشىق ەتى بەسىكتەي, كەۋدەسى ەسىكتەي نەبىر الىپ مونعول بالۋاندارىن جەرگە قاراتىپ, ولاردان 1981, 1982 جانە 1983 جىلدارعى “مەملەكەتتىك لاشىن” اتاعىن ءۇش رەت جەڭىپ الاتىنى دا مىنە, سول كەز.
وسى ارادا: “موڭعولياداعى ءباسەكەلەردى بىلاي قويعاندا الەمنىڭ كورەيا, اقش, ۆەنگريا, بولگاريا, اۋعانستان, رۋمىنيا, ارابيا, قىتاي, پولشا, رەسەي سياقتى ەلدەرىندەگى حالىقارالىق جارىستارعا قاتىسىپ, 80-گە جۋىق مەدالعا يە بولعان بۇل قانداسىمىزدى قازاقستان تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ادامدارى ءبىلدى مە؟”– دەگەن سۇراق تۋادى. ء“يا, بىلگەن. بىراق ودان وتە از عانا جاندار حاباردار بولعان”,– دەپ جاۋاپ بەرەر ەدىك ءبىز بۇل ساۋالعا. كىتاپتاعى دەرەكتەرگە قاراعاندا ولار كينورەجيسسەر سۇلتان قوجىقوۆ پەن بالۋان ابىلسەيىت ايحانوۆ ەكەن.
– 1981 جىلى,– دەيدى “نار تۇلعا” كىتابىنداعى سۇحباتتا باقىت ودىناي ۇلى,– گرۋزيا استاناسى تبيليسيدە وتكەن حالىقارالىق جارىسقا قاتىستىم. قوناق ۇيگە مەنى شاشى دا, مۇرتى دا بۋرىل تارتقان جىگىت اعاسى ىزدەپ كەلدى. كىلەم ۇستىندەگى كۇرەسىمدى كورىپ, قازاق بالاسى ەكەنىمدى بىلگەن سوڭ تاعاتى قالماي جەتكەن بەتى ەكەن. “اي, باۋىرىم-اي! بالۋانىم-اي! باتىرىم-اي! مونعوليادا دا داڭ ءبىر ءاپايتوس ازاماتىمىز بار ەكەن عوي! سونى ەندى عانا ءبىلىپ, ءوزىڭدى ءبىر قۇشاقتايىن دەپ كەلدىم قاراعىم. باسقا شارۋام جوق. كەلشى, بەتىڭنەن سۇيەيىن, اينالايىن!”– دەپ اعىنان جارىلدى ول كىسى. ازىلقوي, اڭگىمەشىل ادام ەكەن. كوپ سويلەستىك. كەتەرىندە سۇلتان اعا: “قىز جىبەك” ءفيلمى ارقىلى الەمگە قازاقتىڭ قىزىنىڭ قانداي ەكەنىن تانىتتىم. ەندىگى ارمانىم قاجىمۇقان سياقتى الىپ كۇش يەسى ارقىلى دۇنيەجۇزىنە حالقىمىزدىڭ اتان جىلىك, اي ءمۇيىز ۇلدارىن ءماشھۇر ەتۋ. بۇل كينولەنتانىڭ العاشقى ازىرلىكتەرى باستالىپ تا كەتتى. سەن, باۋىرىم, مۇمكىندىگىن بولسا وسى فيلمگە قاتىس. ەلىڭە بارعان سوڭ ويلانىپ, بىزگە جاۋابىڭدى بەر”,– دەگەن ەدى. بىراق اسىل اعانىڭ ءوتىنىشىن ورىنداي المادىم. سپورت كوميتەتى باسشىلارى ول كەزدەرى ءبىزدى الدى-ارتىمىزعا قاراۋعا مۇمكىندىك بەرمەي, جارىستان جارىسقا, باسەكەدەن باسەكەگە قوستى دا وتىردى ەمەس پە.
باقىت ودىناي ۇلىنىڭ قازاقستان تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىنگى ەجەلگى اتامەكەنى تاراپىنان ەكىنشى ءبىر كەزدەسكەن ادامى ول ايگىلى بالۋان ءابىلسەيىت ايحانوۆ ەكەن. جاس كەزىنەن باستاپ بۇل اعاسىنىڭ ەسىمىنە سىرتتاي قانىق ول ءوزى ارمانداپ ءجۇرگەن وسى الىپ كۇش يەسىمەن العاش رەت 1983 جىلى ۋكراينادا جۇزدەسەدى.
– ول ۋاقىت كيەۆتە ەركىن كۇرەستەن دۇنيەجۇزىلىك ءححىى چەمپيونات ءوتىپ جاتقان كەز ەدى,– دەپ ەسكە الادى باقىت جوعارىداعى ءجۇزدەسۋ تۋرالى. – الەمنىڭ 25 ەلىنەن 150 بالۋان باس قوسقان وسى ءدۇبىرلى دوداعا تورەشى ءارى قۇرمەتتى قوناق رەتىندە كەڭەستىك قازاقستاننان ابىلسەيىت اعامىز دا شاقىرىلعان ەكەن. مەنىڭ قازاق ەكەنىمدى ەستىپ, تاۋداي بولىپ جەتىپ كەلمەسى بار ما. “سەنىڭ موڭعولىڭ نيەتى دۇرىس حالىق ەكەن, – دەدى ول كىسى سوندا اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ.– بەتىڭنەن قاقپاي, بويىڭداعى بار قابىلەتىڭدى باعالاعان, ءسويتىپ الەمدىك باسەكەدە بەلدەسۋگە بوگەت جاساماي, جاعداي تۋعىزعان بۇل ەلدى سىيلاپ ءوت, باۋىرىم!” سول ءسوزدى مەن ۇمىتپاي كەلەمىن. ول كۇنى بۇگىنگە دەيىن جادىمدا.
باقىت وسىدان كەيىن ابىلسەيىت اعاسىمەن 1986 جىلى اۋعانستان استاناسى كابۋلدا كەزدەسەدى. بۇل ۋاقىت ابەكەڭنىڭ وسى ەلدە اۋعان بالۋاندارىن جاتتىقتىرىپ ءجۇرگەن كەزى ەدى. ال باقىت ودىناي ۇلى بولسا كابۋلعا اۋعانستانداعى ءساۋىر توڭكەرىسىنىڭ سەگىز جىل تولۋىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان حالىقارالىق باسەكەدە موڭعوليا كومانداسى اتىنان بارعان بولاتىن. سول ساپارىندا ول ءوز سالماعى بويىنشا ءبىرىنشى ورىنعا شىعىپ, التىننان القا تاعادى. ابىلسەيىت اعاسى سوندا بۇل مەدالدى ءوزى العانداي قۋانىپ, ءىنىسىن قۇشاعىنا قىسادى. باسەكە ءوتىپ جاتقان كۇندەرى اتالمىش ەلدە تاعى ءبىر توڭكەرىس جاسالادى. بابراك كارمالدىڭ ۇكىمەتى قۇلاپ, نادجيبۋللا بيلىك باسىنا كەلەدى. ابەكەڭ سوندا اتىس-شابىسقا تولى قالا ىشىندەگى قاۋىپكە قاراماي, باقىت ءىنىسىن اۋەجايعا دەيىن شىعارىپ سالىپ, ءوزى كابۋلدا قالا بەرەدى.
ابىلسەيىت ايحانوۆ پەن باقىت ودىناي ۇلىنىڭ ءۇشىنشى كەزدەسۋى 1992 جىلى الماتىدا بولادى. بۇل كەز ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الىپ, الەمنىڭ تۇكپىر تۇكپىرىندەگى قانداستارىمىز قازاقتىڭ دۇنيەجۇزىلىك ءبىرىنشى قۇرىلتايىنا جينالىپ جاتقان ۋاقىتى ەدى. سول كەلگەن ساپارىندا باقىت ابەكەڭمەن قول ۇستاسا ءجۇرىپ, تۇركىستان قالاسىنداعى قوجا احمەت ياساۋي مازاراتىنا تاعزىم ەتىپ, ورداباسى اۋدانىنداعى قاجىمۇقان باباسىنىڭ باسىنا بارىپ قۇران وقيدى.
“نار تۇلعا” كىتابىندا بايقالاتىن ءبىر ءجايت باقىت ودىناي ۇلىنىڭ بالۋان ابىلسەيىت ايحانوۆتى ەرەكشە قادىرلەپ, ونى وزىنە اعا تۇتاتىندىعى. كەڭەستىك زاماندا كۇرەستەگى جولى اسا اۋىر بولعان ابەكەڭنىڭ سول قيىندىقتاردىڭ بارىنە مويىماي, ءوزىنىڭ ازاماتتىق بولمىسىن ساقتاپ قالعاندىعىن ول ءوزىنىڭ ۇلگى تۇتار اعاسىنىڭ ومىردەگى ەڭ ۇلكەن ەرلىگى دەپ بىلەدى. ءيا, بۇل راسىندا دا سولاي. بولعان ىسكە بولاتتاي بەرىك بولماي, بوركەمىكتىك تانىتىپ, ءوزى دە, ءىسى دە جوق بولىپ كەتكەن ازاماتتار بىزدە قانشاما.
موڭعول جۇرتى بالۋان دەگەندە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن حالىق. كۇشتى, باتىل, باتىر جىگىتتەردى ولار ەرەكشە ءپىر تۇتادى. مۇنداي مىنەز, باسقا ۇلتتان كوپ كەزدەسە بەرمەيتىنىن ايتادى بىلەتىندەر. نەگە دەسەڭىز: “بالۋان ادام ۇيگە كەلسە رۋح كوتەرىلەدى”,– دەپ ىرىمدايدى ەكەن ولار. بالالارىنا: “بالۋان بول! ” – دەپ باتا بەرەتىن دە مىنە, سول موڭعولدار. وسىنداي ەلدىڭ, وسىنداي حالىقتىڭ اراسىندا ءجۇرىپ داڭق تۇعىرىنا كوتەرىلگەن باقىت ودىناي ۇلى دا وڭاي ادام ەمەس سەكىلدى. كىتاپتان ءبىز, مىنە, وسىنداي وي تۇيدىك.
جانبولات اليحان ۇلى (اۋپباەۆ),
“ەگەمەن قازاقستان”.
استانا.
31 شىلدە 2002 جىل
