الماتىداعى ىقىلاس اتىنداعى حالىق مۋزىكالىق اسپاپتار مۋزەيىنىڭ قورىندا ساقتالعان اسپاپتاردىڭ ارقايسىسىنىڭ وزىندىك تاريحى بار. وسى ورايدا ءۇش ىشەكتى, شەرتىپ وينايتىن, قازاقتىڭ اسپاپتىق مۋزىكا مادەنيەتىندەگى كونە اسپاپتاردىڭ ءبىرى – شەرتەر اسپابى جايىندا تانىمدىق ماقساتتا ءسوز قوزعاعاندى ءجون كورىپ وتىرمىز. مۋزەي مالىمەتتەرىنە سۇيەنەتىن بولساق, كوبىنەسە ءان-جىر, داستانداردى قوستاۋعا ارنالعان, باقتاشىلار اراسىندا كەڭ تارالعان اسپاپ. بۇل قۇرالدىڭ ەرەكشەلىگى شەرتەردىڭ قۇرىلىسى مەن فورماسى نەگىزىندە دومبىراعا ۇقساس بولعان, موينى, قىسقا, قىل ىشەك تاعىلعان, ۇلكەندىگى قوبىزداي. قىرعىزدىڭ كومۋزى سەكىلدى شەرتەر دە پەرنەسىز. شەرتەردىڭ ەسكى سۋرەتىن ءبىز سۋرەتشى, پولياك رەۆوليۋتسيونەرى برونيسلاۆ زالەسسكيدىڭ 1865 جىلى «قىرعىز دالالارىنداعى تىرشىلىك» اتتى البومىن وقي وتىرىپ ب. سارىباەۆ كوپتەگەن ماعۇلمات الادى. ماڭعىستاۋ جەرىنە جەر اۋدارىلعان زالەسسكي ءوزىنىڭ البومىندا قازاق ەرتەگىلەرىن جازىپ, ول ەرتەگىلەر بويىنشا وزىنشە سۋرەتتەر دە سالعان. گراۆيۋرالىق ءبىر سۋرەتتە مىرزاقاي دەگەن جىرشى بەينەلەنگەن. ونىڭ قولىندا موينى قىسقاراق, پەرنەسىز, شاناعى ويىقشا ەتىپ جاسالعان شاعىن اسپاپ بەينەلەنگەن. اسپاپتى سول قولىنا ۇستاپ, وڭ قولىنىڭ ساۋساقتارىمەن شەرتىپ وينايتىنى كورىنىپ تۇر. سوندىقتان بۇل اسپاپتى سارىباەۆ شەرتەر دەپ تۇجىرىمدادى. جانە مۇنى ول مۋزىكا اسپاپتارىن جاسايتىن ەكسپەريمەنتالدى شەبەرحانادا البومدا كورسەتىلگەن شەرتەردىڭ ۇلگىسىن جاسادى.
شەرتەرگە ءۇش ىشەك تاعىلادى جانە ول مىناداي نەگىزگى ءۇش بولىمنەن تۇرادى: اسپاپتىڭ شاناعى, مويىنى جانە باسى. شەرتەردىڭ شاناعىنا جاتاتىن بولىكتەر مىنالار: بەت قاقپاعى, شاناعى (كەۋدەسى), تەرى, تيەك جانە ويىق. جەتىلدىرىلگەن شەرتەردىڭ مويىنىندا پەرنەلەر تىزبەگى سانى 22 (ال كونە شەرتەردە پەرنەلەر بولماعان). اسپاپتىڭ باسىندا, ءۇش ءۇش ىشەكتى بولعاندىقتان, ءۇش قۇلاعى بار. شەرتەر شاناعىنىڭ تومەنگى جاعىندا ءۇش تۇيمەسى بار, بۇل تۇيمەلەرگە ءۇش ىشەك بەكىتىلەدى. شەرتەردىڭ ەڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى ونىڭ شاناعىنىڭ جارتىلاي تەرىمەن قاپتالعاندىعىندا, وسى تەرىنىڭ ساپاسىنا بايلانىستى دىبىس تەربەلىسى دە ءارتۇرلى بولادى. شەرتەرگە ەشكى مەن تۇيەنىڭ تەرىلەرى يلەنىپ, وڭدەلىپ تارتىلادى.
الماتى
