باقىت دەگەنىمىز نە؟
جەكسەنبى, 6 قاڭتار 2013 10:36
جاقىندا برازيليا جازۋشىسى پاۋلو كوەلونىڭ “زاھير” دەگەن رومانى قازاق تىلىندە جارىق كوردى. ءوز باسىم بۇل روماندى تىم كوككە كوتەرۋگە لايىقتى دەپ باعالاۋدان اۋلاقپىن جانە بۇل رومان تۋرالى تالداۋ جاساۋدى وزىمە مىندەت ەتىپ وتىرعان جوقپىن. اتىشۋلى برازيليا جازۋشىسىنىڭ باقىت تۋرالى تۇسىنىك سەزىمى كوڭىلىمدى اۋداردى.
جەكسەنبى, 6 قاڭتار 2013 10:36
جاقىندا برازيليا جازۋشىسى پاۋلو كوەلونىڭ “زاھير” دەگەن رومانى قازاق تىلىندە جارىق كوردى. ءوز باسىم بۇل روماندى تىم كوككە كوتەرۋگە لايىقتى دەپ باعالاۋدان اۋلاقپىن جانە بۇل رومان تۋرالى تالداۋ جاساۋدى وزىمە مىندەت ەتىپ وتىرعان جوقپىن. اتىشۋلى برازيليا جازۋشىسىنىڭ باقىت تۋرالى تۇسىنىك سەزىمى كوڭىلىمدى اۋداردى.
روماننىڭ كەيىپكەرى ءوز ماحابباتىنان عايىپتان ايىرىلىپ قالادى. جارى ءبىر كۇنى جىم-جىلاس جوعالىپ كەتەدى. جازۋشى جالعىز قالادى. ءوزىن باقىتسىز سەزىنەدى. سۇيگەن جارىنا قايتا قاۋىشۋعا, ونىڭ بۇدان نەگە قاشىپ كەتكەنىن ءوز اۋزىنان ەستىپ بىلۋگە اسىعادى. “ول ءوزىنىڭ نە سەبەپتى باقىتسىز ەكەندىگىنىڭ سەبەبىن” (90-ب.) بىلگىسى كەلەدى. كىتاپتىڭ كەيىپكەرى “ماحاببات سەزىمىن قايتا ورالتۋدى” ءوز باقىتىنىڭ مازمۇنى دەپ تۇسىنەدى.
كىتاپتىڭ ەكىنشى ءبىر كەيىپكەرى ميحايل ەسىمدى قازاق: ۇيىڭىزدەن وتە الىس جەردە نە قىلىپ ءجۇرسىز؟ دەگەن سۇراققا: “باقىتتىڭ بۇعىپ جاتقان جەرىن ىزدەپ ءجۇرمىن”, دەپ جاۋاپ بەرەدى (93-ب.)
سوندا برازيليا جازۋشىسى كىتابىنىڭ كەيىپكەرلەرى باقىت دەگەن ۇعىمنىڭ ءمانىن ماحابباتپەن, سۇيگەنىمەن قوسىلۋدان ىزدەيدى.
ءوز باقىتىن ماحاببات كۇشىن وزىنە كەرى قايتارۋمەن بايلانىستىرادى. سول ءۇشىن ميحايلعا ىلەسىپ, سوناۋ پاريجدەن الىستاعى قازاق دالاسىنا جوعالتقان جارىن ىزدەپ شىعادى. قازاق جىگىتى جارىن ىزدەگەن كىسىگە سەرىك بولىپ, تۋعان دالاسىنا كەلەدى. ءوز جەرىنىڭ قۋاتىنان قورەك الۋدى مۇرات تۇتادى (166-ب.) بۇرىن-سوڭدى تاريحتى كۇرەس وزگەرتەدى, كۇرەستىڭ يەسى حالىق دەپ كەلسەك, برازيليا جازۋشىسى ماحابباتتىڭ قۋاتى عانا تاريحتى وزگەرتەدى دەگەن قاعيدانى ۇسىنادى. ونىڭ ويىنشا, ماحابباتتىڭ قۋاتى جەلدىڭ, تەڭىزدىڭ, اتومنىڭ قۋاتىنداي بولادى. ول تاريحتى وزگەرتۋشى كۇش بولىپ تابىلادى (70-ب.)
سۇيگەنىنەن تۇسىنىستىك تابا الماعان ەستەر (بۇلار كۇيەۋىمەن بىرگە وتاسقان ون جىل ىشىندە بىردە ۇرىسىپ, بىردە تابىسىپ, ءبىر-ءبىرىنىڭ ۇعىنىسۋىنا جەتە المادى. بىتپەيتىن ۇرىس-كەرىسكە شىداماعان ەستەر كۇيەۋىنەن دەم الۋ ءۇشىن, ءوز ماحابباتتارىن سىناپ كورۋ ءۇشىن كوز جەتپەس الىسقا كۇيەۋىنە ايتپاستان تايىپ تۇرادى). مىنە, ەندى, كۇيەۋى مۇنى ىزدەپ قيانداعى شاعىل قۇمعا, تاۋ-تاستى ولكەگە ميحايلعا ەرىپ, سۇيگەنىنە كەزدەسپەككە كەلەدى. ەستەر جاڭا جەردە, ءدىنى, ءتىلى, ءدىلى باسقا ەلدە وزىنە ءوزى كەلگەندەي بولادى.
بۇرىن وزىنە بەيمالىم دالانىڭ ءبىر قارتىنان ساباق الادى. ماحاببات سىرىن ۇعۋعا جول اشىپ بەرىڭىز دەپ سۇرايدى ماحابباتتىڭ قاسىرەتىن شەگىپ, جان ازابىنا ۇشىراعان ەستەر. ءبىر كۇنى ول جانارى كوزىنەن ماحاببات وتى ۇشقىنداعان ادامعا ۇشىراسادى. ءسويتىپ ول سوعان بەرىلەدى. ەندى سوناۋ قيىردان كۇيەۋى ىزدەپ كەلىپ, مۇنى قايتا تاپقاندا, اياعى اۋىر كۇيدە قالادى. ىزدەپ كەلگەن كۇيەۋى ەرىكسىز ونىمەن كەلىسىپ, وعان باقىتتى ءومىر تىلەپ, باتا بەرۋگە ءماجبۇر بولادى.
برازيليا جازۋشىسى ماحابباتتان ءوز باقىتىن ىزدەپ, سوناۋ قازاق دالاسىنا كەلگەندە ارمانىنا جەتە المايدى. باقىتىن باياندى ەتە المايدى…
ەندى باستى تاقىرىبىمىزعا ورالايىق. سوندا باقىت دەگەنىمىز نە؟ وسى ساۋال ماڭگىلىك سياقتانادى دا تۇرادى.
ءار ادام باقىتقا ۇمتىلادى. مەن دە قۇدايدىڭ ق ۇلىمىن, مەن نەگە باقىتسىز بولۋىم كەرەك, دەيدى. بىراق ومىردە باسقاشا. باقىتسىزدار جەتىپ ارتىلادى. سوندا باقىت دەگەنىمىز نە؟ بىرەۋ قارنى تويىپ تاماق ىشكەندى باقىت سانايدى. مول بايلىققا يە بولسا, نە بيىك مانساپتى يەلەنسە, ءوزىن باقىتتى سانايدى. مەن دەپۋتات بولدىم, ءوزىمدى باقىتتىلار ساناتىنا قوسامىن, دەيدى. وزىنەن قىرىق جاس ۇلكەن باي كىسىگە تۇرمىسقا شىققان دارىگەر قىز ءوزىن باقىتتى سانايدى. قالا اكىمىنىڭ قولىنان جاڭا پاتەردىڭ كىلتىن الدىم, باقىتتىمىن دەيمىن, بىرەۋلەر ەلباسىنىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, ونىڭ قولىن الدىم, ءوزىمدى باقىتتى سانايمىن, دەيدى زەينەتكەر ۇستاز. نەمەرەمنىڭ ۇيلەنگەن تويىن كوردىم, مەنەن باقىتتى جان جوق شىعار, دەيدى ءبىر مايدانگەر. جيەنىمنىڭ مينيستر, نە بانكير بولعانىن كوردىم. مەنەن باقىتتى ادام جوق, دەيدى ءبىر قاريا. كوپتەن شىعارا الماي جۇرگەن كىتابىمدى شىعاردىم, مۇنان ارتىق ماعان باقىت جوق, دەيدى جاس جازۋشى. سوندا باقىت دەگەن ۇعىم كەڭ ماعىنالى بولدى عوي. باقىتتىڭ سوندا قانداي ورتاق ماعىناسى, نەگىزگى ارقاۋى بار؟
الدە مانساپ الۋ دا باقىت پا؟ بايلىققا يە بولۋ باقىت پا؟ شىن باقىت نەدە؟ باقىتتىڭ ولشەمى, كريتەريى نە؟ باقىتتىڭ ءمانى, وزەگى نەدە؟ بايلاردىڭ ءبارى باقىتتى ما؟ وندا ءبىز نەگە “بايلار دا قاسىرەت شەگەدى” دەپ كينو شىعارىپ جاتىرمىز.
ادامنىڭ سالماعىن ولشەپ بىلەمىز. كىسىنىڭ دەنە قىزۋىن گرادۋسنيكپەن ولشەپ, ونىڭ ساۋ نەمەسە ناۋقاس ەكەنىن ايىرامىز. 360 مەن 400 اراسىندا ايىرما بار عوي. تەرمومەتردىڭ كورسەتكىشى ادامنىڭ اۋرۋ-سىرقاۋلىعىن بىردەن كورسەتەدى.
قان قىسىمىن دا تونومەترمەن بىلە الامىز. قالىپتان جوعارى قان قىسىمى گيپەرتونيكتى ءدال انىقتايدى.
ال ادامنىڭ باقىتىن ولشەيتىن اسپاپ جوق. بىردەن-ءبىر ناقتى ولشەم دە جوق. باقىتتى, جوعارىدا كورسەتىلگەنىندەي, اركىم ءارتۇرلى تۇسىنەدى. اتاقتى ورىس جازۋشىسى لەۆ تولستوي ءوزىنىڭ “اننا كارەنينا” اتتى رومانىنا “باقىتتى وتباسىنىڭ ءبارى ءبىر-بىرىنە ۇقساس, ال باقىتسىز وتباسىلاردىڭ ارقايسىسى وزىنشە باقىتسىز” دەگەن سويلەمدى ەپيگراف ەتىپ الۋى (كەيىن ونى ماتىنگە قوسىپ جىبەرگەن-ءدى) تەگىن ەمەس. باقىت پەن باقىتسىزدىق قوسارلاسا جۇرەتىن, ادام بالاسى قاشىپ قۇتىلا المايتىن قۇبىلىس. ونى قولمەن ۇستاپ كورۋگە دە بولمايدى, تەك جۇرەكپەن سەزىنۋگە جاراتىلعان قۇبىلىس ەكەنى ءسوزسىز.
باقىت قۇدايدىڭ ادامعا ەنشىلەپ جىبەرگەن سىيى ما, الدە باقىتتى اركىم ءوزى تەر توگىپ الا ما؟ باقىتتى قۇرايتىن ەلەمەنتتەر قانداي؟ باقىتتى نەمەن باعالايمىز؟
ءار ادام ءوز باقىتى ءۇشىن ءوزى كۇرەسۋگە مىندەتتى. باقىتتىڭ نە ەكەنىن انىق سەزىنبەسە, ادام نە ءۇشىن كۇرەسەتىنىن قايدان بىلەدى.
باقىت كۇرەسپەن كەلە مە؟ الدە جازمىش سىيلايتىن نەسىبە مە؟
باقىتتى جاساعان جىبەرەدى دەپ, قول قۋسىرىپ جاتساق, باقىتقا يە بولا الامىز با؟ ادامعا باقىتتى ەڭبەك سىيلاي ما, الدە جاراتقان ءوزى كۇنىلگەرى ماڭدايىڭا ولشەپ-ءپىشىپ قويا ما؟ نەمەسە باقىتتى اكە-شەشەڭ, لاۋازىمدى تۋىسقانىڭ سىيلاي ما؟ الدە ءار ادام ءوز باقىتىن ءوزى قامتاماسىز ەتە مە؟ ء“ار ادام ءوز باقىتىنىڭ ۇستاسى” دەپ ايتپايمىز با؟
باقىتسىز ادام دەپ كىمدى ايتامىز؟ كەدەي-كەپشىكتى مە, اۋرۋ-سىرقاۋدى ما, ومىرگە قابىلەتسىز, دارىنسىز جاندى ما, جارىققا كەمتار بولىپ كەلگەن (سوقىر, مىلقاۋ, كەرەڭ, اياق-قولى كەمىس, جارىمجان) ادامدى ايتامىز با؟ الدە ومىردە دۇرىس جولدان تايىپ, قوعامعا, جاقىندارىنا كەرەكسىز بولىپ قالعانداردى ما؟
ومىرگە كەمتار, جارىمجان بولىپ كەلگەن جاندار ماڭگىلىك باقىتسىز پاقىرلار ما؟ الدە بۇلار دا ومىردە ءوز باقىتىن تابا الا ما؟
باقىتتى بولۋ ءۇشىن ءار ادامنىڭ وزىنە ءتان تالپىنىس-سۇرانىسى بار ەمەس پە؟ بىرەۋ باقىتقا تويىمسىز, ومىردەگىنىڭ ءبارىن ءوزىم يەمدەنسەم, بارىنە جەكە ءوزىم قوجالىق ەتسەم دەپ ارمانداسا, الدەكىمدەر مۇنداي تەكسىز توياتسىزدىقتان اۋلاق, قاناعاتشىل بولادى, ءوز الدىنا مينيمۋم مەجە-ماقسات قويادى, سوعان جەتسە, ءوزىن باقىتتى سەزىنەدى, ءوز ومىرىنە, تىرشىلىگىنە قاناعات تۇتادى.
الەمدى تۇتاس جاۋلاپ السام دەيتىن وزبىر باسقىنشىلاردىڭ دا بولعانىن تاريحتان بىلەمىز. بۇگىندە شەكسىز جەكە بيلىككە قىزىعۋدان قاشپايتىن شەنقۇمارلار دا بارشىلىق. ءوز باقىتىن وسىمەن, شەكسىز-شەتسىز ۇستەمدىك ەتۋمەن شاتاستىراتىن جاندار دا از ەمەس. حالىقتىڭ قارعىسىن العانشا, ونىڭ جيرەنىشتى سەزىمىن, اشۋ-ىزاسىن تۋعىزعانشا, قىزمەتتەن كەتۋگە ىڭعاي بەرمەيتىن باسشىلار دا جەتكىلىكتى. ولاردى ۋاقىتتىڭ ءوزى بيلىك ساحناسىنان سىرىپ تاستاپ جاتىر. بۇل زاڭدى قۇبىلىس. بيىك مانساپتى باقىت ساناۋ وسىعان اكەپ سايادى. سوندىقتان دا ادامنىڭ باقىتى شەتسىز-شەكسىز بايلىقتا دا, شەتسىز-شەكسىز بيلىك قۇرۋدا دا ەمەس. ءار نارسەنىڭ ولشەمدى شەگى بار. سول شەكتەن شىعۋ ەشكىمگە باقىت اپەرمەيدى, كەرىسىنشە ادامنىڭ ءوز باسىنا سور اكەلەدى. بىراق مۇنى اركىم بىردەن تۇسىنە دە بەرمەيدى. بۇل شىن باقىتتىڭ شىنايى ءمانىن تولىق ءارى تەرەڭ تۇسىنبەۋدەن تۋادى. كوپ بولسا, ۇزاق بولسا, ىزعارلى ءارى قاھارلى بولسا, باقىت تا مول ءارى ءماندى سياقتى كورىنەدى. ءسويتىپ قاتەلىككە, وپاتقا ۇرىنادى. باقىت جونىندەگى ءوزىنىڭ تەرىس تۇسىنىگىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن باسقالاردى قانعا بوگىپ, باقىتسىزدىققا دۋشار ەتەتىنىن سەزىنبەي دە قالادى.
باقىتتىڭ ۇلكەن-كىشىسى جوق. قاناعاتشىل ادام وزىنە باقىتتى قاراپايىم نارسەدەن-اق تابادى.
ماسەلەن, قاتارداعى دارىگەردى الايىق. ول باي دا ەمەس, ۇلكەن مانساپ يەسى دە ەمەس. ءوزىن ءاربىر وپەراتسيادان كەيىن ادام جانىن اراشالاپ, ولىمنەن قۇتقارىپ قالسا, ول ءوزىن باقىتتى سانايدى. ءوز ەڭبەگىنىڭ ناقتى ناتيجەسىن كورۋدەن اسقان ادامعا باقىت جوق. ادال ەتكەن ەڭبەگى, دارىگەرلىك كومەگى ادام ءومىرىن ساقتاپ قالسا, وعان بۇدان ارتىق باقىت, ابىروي جوق. وسىنى وزىنە ۇلكەن قاناعات تۇتادى, ءوزىن ومىردە قارالار سانىن كوبەيتىپ جۇرگەن, قوعامعا بار-جوعىن بەلگىسىز پەندە ەمەس, ناعىز ازامات, قوعامنىڭ بەلسەندى, ەسەپتەگى مۇشەسى سەزىنەسىڭ. ءوزىڭدى باقىتتى سانايسىڭ.
باقىت دەگەنىمىز ءبىر ساتتىك, جەكە-دارا ءبىر مىندەتتى جەمىستى اتقارۋدان تۋمايدى, ءبىر كۇنگى رەكورد, ءبىر كۇنگى جەڭىس ادامدى ماڭگى باقىتقا بولەمەيدى. باقىت ادامنىڭ كۇندەلىكتى ومىردە, قوعامدا تۇراقتى ءوز ورنىن تابۋى. ءوزىنىڭ ازاماتتىق, ادامدىق, اتا-انالىق, جولداستىق مىندەتتەرىن حالىقتىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە اتقارا ءبىلۋ ادام باقىتىنىڭ ولشەمى بولىپ تابىلادى.
باقىت ۇعىمى ادامدى العا ءسۇيرەيتىن, جەتىلدىرەتىن, ىنتالاندىراتىن, ورشىلدىككە, ەرلىككە, ءوزىڭدى ءوزىن تانىتۋعا, باسقالارعا مويىنداتۋعا جەتەلەيتىن قۇندىلىق.
ال باقىتسىزدىق, الدەكىمدەر ويلاعانىنداي, قاشىپ-قۇتىلمايتىن, ماڭدايعا باسقان تاۆرو ەمەس. باقىتسىزدىقتان ارىلۋعا ابدەن بولادى. بىراق بۇل بەلسەندى ارەكەت, ۇزدىكسىز تەر توگۋدى, قيىندىقپەن قورىقپاي كۇرەسۋدى تالاپ ەتەدى. ارينە, بۇعان اركىمنىڭ ءتوزىمى مەن ورلىگى جەتە بەرمەيدى. سوندىقتان دا كەيبىرەۋلەر ءۇشىن باقىتسىزدىق ماڭدايعا الدىن الا جازىلعان قارا تاڭباداي, فاتالدى قۇبىلىستاي كورىنەدى. بۇل جاڭساق ۇعىم.
ەتيكا عىلىمىنىڭ ەۆدەمونيزم دەگەن ءبىر باعىتى بار, ول ادامگەرشىلىك پەن ادام مىنەزىنىڭ باستى ارقاۋى ادامنىڭ باقىتقا ۇمتىلۋى دەپ تانيدى. ياعني, ەۆدەمونيزم — باقىت تۋرالى ءىلىم.
نەمىس فيلوسوفى ل. فەيەرباحتىڭ “ەۆدەمونيزم” اتتى ەڭبەگى دە بار. ول بۇل ەڭبەگىندە ەرىك پەن باقىتقا ۇمتىلۋدىڭ بىرلىگىن زەرتتەي كەلە, ادامنىڭ باقىتقا ۇمتىلۋى مەن ءولىم اراسىنداعى قاتىناسقا توقتالادى. ءولىم نەمەسە اجال ادامنىڭ باقىتقا تىرىسۋ جولىنداعى ەڭ اقىرعى بوگەت, كەدەرگى بولىپ تابىلادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءولىم عانا ادامنىڭ باقىتقا تالپىنىسىنا سوڭعى نۇكتەنى قويادى.
باقىتقا نە جاتادى؟ – دەيدى دە ل. فەيەرباح, وعان ءوزى جاۋاپ بەرەدى. – ومىرگە قاتىسى بارلاردىڭ ءبارى سوعان جاتادى, ويتكەنى ءومىر مەن باقىتتىڭ تۇپكى ءمانى ءبىر. بۇكىل تالپىنىس (ارەكەت), ەڭ بولماعاندا دەنى دۇرىس ۇمتىلىستىڭ ءبارى باقىتقا جەتۋ جولىن كوزدەيدى. ادامنىڭ بۇكىل دەنە مۇشەلەرى مەن تىرشىلىك قۇرىلىمدارى باقىتتىڭ دا ورگاندارى بولىپ تابىلادى… ادامعا ءبىر دەنە مۇشەسى ءومىر سۇرۋگە كەدەرگى كەلتىرسە, ونى كەسىپ تاستاۋعا بولادى. ال ء“وز ءجۇرەگىڭدى سۋىرىپ تاستا, باسىڭدى كەسىپ تاستا” دەگەن ءسوزدى ازىرشە ەشكىمنىڭ اۋزىنان ەستىگەنىمىز جوق, دەيدى فيلوسوف. ادام ءوز باسىمەن قوشتاسقاندا, ول بۇكىل باقىتىنان ايرىلادى, جالپى باقىتتان ءبىر جولا اجىراپ قالادى. ال قاجەتتىلىك بار جەردە باقىت ەش جوعالمايدى.
جارىمجان ادام ءوز باقىتىن دەنساۋلىقپەن تىعىز ۇشتاستىرادى. دەنىم ساۋ بولسىن, دەنىم ساۋ بولسا, ەڭبەككە قابىلەتىم ساقتالادى, ەڭبەكپەن بىرگە ماعان باقىت تا كەلەدى, – دەيدى.
اتا-انا بولۋدان اسقان عانيبەت بار ما؟ بالالارعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك وزىڭە دەگەن ماحابباتتى تەرىسكە شىعارا الا ما! ارينە, اتا-انا بالالارى بولماسا, كوپ قيىندىقتان, كۇش-جىگەر جۇمساۋدان, قايعىعا دۋشار بولۋدان ارىلار ەدى. ال سونىمەن بىرگە بالالى بولۋ, ۇرپاق ءسۇيۋ ونى قانشاما لاززاتقا بولەيتىنى بەلگىلى ەمەس پە! ءسۇيىسپەنشىلىكپەن جاسالعان قۇرباندىق قۇرباندىق ەمەس, ول عاجاپ دۇنيە.
بۇل قاتىگەز دۇنيەدە تەك جاقسىلىق پەن اسەمدىك قانا وتكىنشى مە؟ سونداي-اق سۇمپايى دا, جاعىمپاز دا, جيىركەنىشتى دە, سۇمدىق تاجال دۇنيەلەر دە وتكىنشى ەمەس پە! اقىن بىتكەن نەلىكتەن وتكەن جاقسىلىقتى زار ەڭىرەپ, ەسكە الىپ, جوقتاۋ ايتادى. سونىمەن بىرگە جاماندىق تا كۇيرەۋگە ۇشىراپ جاتقان جوق پا!
ۋاقىت بارىنە ءۇنسىز كۋا عانا ەمەس, تىرشىلىك ەتۋدىڭ فورماسى مەن شارتى دا ەمەس پە!
ەگەر ادامدى ۋاقىتتان ايىرسا, ونىڭ ۋاقىتىن ۇرلاپ السا, وندا تامىرىنداعى ىستىق قانىن, كەۋدەسىندەگى جۇرەگىن, باسىنداعى ميىن سۋىرىپ الادى دا, ادامدا ولىمنەن باسقا ەشتەڭە قالمايدى.
شاراپقا قۇمار ادام كوز ءدارىگەرىنە كەلىپ, ءوزىن ەمدەۋدى ۇسىندى دەيىك. سوندا دارىگەر وعان: ءسىز شاراپ ءىشۋدى سۇيەسىز بە, الدە كوزىڭىزدىڭ جازىلۋىن قالايسىز با دەپ سۇرايدى. ءسىز شاراپ ىشۋدەن كوپ ءلاززات الاتىن بولساڭىز, كوزدىڭ كورۋىنەن گورى شاراپ سىزگە ۇلكەن يگىلىك بولعانى, ەگەر كوزىڭىزدىڭ كورۋىن قالايتىن بولساڭىز, شاراپ ءسىز ءۇشىن ۇلكەن قاسىرەت, دەيدى. بىراق ادامدار كەيدە از عانا وتكىنشى راحات ءۇشىن, باقىتقا ۇمتىلۋدىڭ ۇلكەن ارەكەتىنەن كوز جازىپ قالادى. ءوز باقىتىن جالعان, ۋاقىتشا جەڭىل دۇنيەلەرگە ايىرباستاپ الادى.
باقىت پەن ءوزىن-ءوزى ءسۇيۋدىڭ (سەبياليۋبيە) اراسىندا دا ۇلكەن الشاقتىق بار. ادام باقىتى – سۋبەكتيۆتىك قۇبىلىس. مەنىڭ باقىتىم مەنىڭ وزىمدىك ەرەكشەلىگىمنەن تىس ءومىر سۇرمەيدى, تەك مەنىمەن عانا تىرشىلىك ەتەدى.
باقىت سياقتى وزىمشىلدىك تە (ساموليۋبيە, سەبياليۋبيە) مەنەن تىس ءومىر سۇرمەيدى. ماعان وزىمە ءتان وزىمشىلدىك يەلىك ەتەدى. ءار ادامنىڭ ءوزىنىڭ ەركىنە, جىگەرىنە, قاسيەتىنە تاۋەلسىز وزىمشىلدىگى بولادى, ودان ونى ايىرا المايسىز. باسىن كەسپەيىنشە, جۇرەگىن ج ۇلىپ المايىنشا بۇل قاسيەتى ونىڭ وزىمەن بىرگە بولادى.
ءار ادام ءوزىن جاقسىلىققا باۋلۋى قاجەت. ەڭ جاقسى شاراپتىڭ ءوزى دە ۇيرەنبەگەن نەمەسە ساپاسىز شاراپ ءىشىپ وسكەن ادامعا سۇيكىمسىز كورىنەدى.
ادامي مورال باسقانىڭ باقىتىن تەرىسكە شىعاراتىن باقىتتى مويىندامايدى, باسقالاردىڭ باقىتىن اياققا تاپتايتىن, وقشاۋلانعان باقىت بولۋى مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى بىرەۋدىڭ باقىتسىزدىعى نەگىزىندە ءوز باقىتىڭدى باياندى ەتۋگە بولمايدى. مورال اتاۋلى جالپى ورتاق باقىتتى, وزگەگە زارداپ, زالال شەكتىرمەيتىن باقىتتى جوعارى قويادى.
باسقا جانداردىڭ باقىتقا ءۇمىتىن جوققا شىعارۋ, وزگەنىڭ باقىتسىزدىعى سەنىڭ جۇرەگىڭە دە, باقىتىڭا دا كولەڭكە تۇسىرەتىنىن سەزىنبەۋ جيرەنىشتى, ادامگەرشىلىك ار-ۇياتقا سىيىمسىز قۇبىلىس. باسقا جانداردىڭ باقىتىنا جانە باقىتسىزدىعىنا ورتاقتاسۋ, باقىتتىمەن بىرگە باقىتتى, باقىتسىزبەن باقىتسىزدىقتى بىرلەسە سەزىنۋ – ادامگەرشىلىك, پاراساتتىلىقتىڭ ولشەمى.
جاقسىلىق دەگەنىمىز ادامنىڭ باقىتقا تالپىنىسىنىڭ وزەگى بولىپ تابىلادى. جاماندىق وسىعان قاراما-قارسى ۇعىم. باقىتسىزعا قول ۇشىن بەرۋ, جاردەمدەسۋ, ول ءزارۋ بولعاندا وعان كومەككە بارۋ – پاراساتتىلىق نىشانى. بۇل ادام باقىتىنا ورتاقتاسۋ دەگەن ءسوز.
نەمىس فيلوسوفى: ءسىز نەنى قالاساڭىز, سونى ىستەڭىز, بىراق ادام بويىنان وزىمشىلدىكتى ءبىرجولا سىعىپ شىعارا المايسىز. بىراق ءسىز جاۋىزعا, حايۋانعا ءتان جانە جۇرەكسىز وزىمشىلدىك پەن قايىرىمدى, قاراپايىم, ادامي وزىمشىلدىكتىڭ اراسىن اجىراتا ءبىلۋىڭىز كەرەك, دەيدى.
كىمگە باقىت تەك وزىمشىلدىك بولىپ كورىنسە نەمەسە جالعان ءارى جوسىقسىز دۇنيە سەكىلدەنسە, ولار ءۇشىن ايانىشقا تولى باقىتسىزدىق تا شىنايى شىندىق بولىپ ەسەپتەلمەيدى. ويتكەنى باقىتسىزدىققا دەگەن وكىنىش سەزىمى قاناعاتتانۋ مەن قۋانىش لۇپىلىنەن ەشبىر كەم ەمەس مولشەردە ءوزىمشىل ءارى قىزۋ قاندى بولادى.
بۇل كۇندە باقىت ماسەلەسى بىزدە عانا ەمەس, باتىس قوعامىندا دا كەڭىنەن ءسوز بولۋدا. مۇندا بۇل پروبلەمانى ادامداردىڭ ساياساتقا قاتىسۋىمەن بايلانىستىرا قاراستىرۋدا. ولاردا “باقىتتى سەلقوستىق” (سچاستليۆايا اپاتيا) دەگەن تەرمين عىلىمي اينالىمعا ءتۇستى. كۇندەلىكتى ءومىردىڭ كۇيبەڭىمەن, تۇرمىس تالابىنىڭ كوپتىگىمەن ادامدار وسىنداي سەلقوستىققا دۋشار بولدى. تەحنيكالىق پروگرەسكە قاتىناستا دا سەلقوستىق پايدا بولدى. ينتەرنەت شىقتى, باقىت اكەلگەن جوق. “تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسى” قابىلداندى: ءومىر سۇرۋگە, بوستاندىققا جانە باقىتقا ۇمتىلۋعا جول اشىلدى, ال باقىت كەلگەن جوق. بۇل كۇندە ليبەرالدىق دەموكراتيا ەشقانداي باقىت اكەلگەن جوق دەگەن تۇجىرىم بەلەڭ الىپ وتىر.
باتىستىڭ ءبىر عالىمى (ر. لاين) بۇگىنگى باقىتسىزدىق پەن دەپرەسسيانىڭ كوزىن وتباسىلىق ىنتىماقتىڭ قوجىراۋىنان جانە باسقا ادامدار اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ السىرەۋىنەن كورەدى. مۇنىڭ ءبارى نارىقتىق ەكونوميكادان تۋىپ وتىر, بىراق ونى جاقسارتۋ جولىندا ساياسي ينستيتۋتتار ەشتەڭە ىستەپ وتىرعان جوق, دەيدى ول. بۇدان ءارى عالىم باقىتسىزدىق جايلاعان ورتانى سانامالاپ شىعادى: وتباسى, جۇمىس ورنى, قارجى, مەكەن جاي, ءوزارا قاتىناستا سەنىمنىڭ ازايۋى, پروگرەسكە كۇدىكتىڭ كوبەيۋى, قوعامداعى بەدەلگە دەگەن قۇرمەتتىڭ كۇرت كەمۋى جانە ت. ت. اتاپ كورسەتەدى. مىنە, وسىلاي “باقىتتى سەلقوستىق” باقىتقا قول جەتكىزۋدىڭ كۇماندىلىگى شاعىن باقىتسىزدىقتاردىڭ جاھاندىق دارەجەگە ۇلاسۋ يدەياسىنا ۇشتاسادى. باتىستىق سانادا اقشاعا دەگەن كوزقاراستىڭ وزگەرۋى بايقالادى. ول قۋانىش قانا ەمەس, قايعىنىڭ دا قاينار بۇلاعى رەتىندە باعالانۋدا. “باقىت تەك اقشادا عانا ەمەس” دەگەن تۇسىنىك تە ورنىعۋدا. “ادام باقىتى – اقشادا” دەگەن ۇعىم كەرىسىنشە پوستكەڭەستىك ەلدەردە بەلەڭ الىپ كەلەدى. ارينە, بۇل دا وتكىنشى قۇبىلىس. ءالى-اق باتىستاعىداي بۇلاردا دا كاپيتالدىڭ ديكتاتۋراسى ءبىرتىندەپ السىرەيتىن بولادى.
ادامدار باقىتتىڭ شىن ءمانىن اقشادان ىزدەمەي, ءوزىنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىنىڭ ومىردە قاناعات تابۋىنان, ادام قابىلەتىنە دەگەن سۇرانىستىڭ بار-جوعىنان ىزدەيتىن بولادى.
قازىرگى كەزەڭدە ساياساتقا, ءومىرگە سەلقوستىقتىڭ سىرىن باقىتتىڭ بولىمسىزدىعىنان, وعان جەتۋدىڭ ۇمىتسىزدىگىنەن ىزدەۋ بەلەڭ الىپ تۇر. سونداي-اق باقىت ۇعىمىن گيپەربوليزممەن ءتۇسىندىرۋگە ۇرىنا بەرەمىز. ءبارى كەرەمەت, ءبارى باسقالاردان ەرەكشە بولعاندا عانا ادام باقىتقا كەنەلەتىندەي كورەمىز. سوندا عانا ادامنىڭ باقىتىن سەزىنگەندەي بولامىز. ال ادامنىڭ ءبارى اسقاق, سيرەك ولشەممەن ءومىر سۇرمەيدى عوي. ءار جاننىڭ وزىنە لايىق, وزىنە دەڭگەيلەس تالاپ-سۇرانىسى بولادى. سول قاناعاتتانسا, ول ءوزىن باقىتتى سەزىنەدى.
ماسەلەن, شاعىن اۋىلداعى تەمىر ۇستاسىن الايىق. ونىڭ باقىتقا دەگەن ولشەمى قالاداعى اتاقتى كينو اكتەرىنەن وزگەشە, ءبىر-بىرىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ارقايسىنىڭ باقىت ولشەمى ءار دەڭگەيدە.
تەمىر ۇستاسىنىڭ باقىتى نەدە؟ تەمىر-تەرسەكپەن كاسىپ ەتەتىن ول اسپانداعى ايعا ۇمتىلمايدى, ءوز باقىتىن الەمگە ايگىلى كونسترۋكتور بولۋدان ىزدەمەيدى. ونىڭ ءوزى قانداي قاراپايىم بولسا, باقىت جونىندەگى ۇعىمى دا قاراپايىم, ناقتى ءارى تۇسىنىكتى, قولىنان كەلەتىن, اقىلى مەن شەبەرلىگى جەتەتىن دۇنيە. جۇمىسى توقتاۋسىز ءجۇرىپ تۇرسا, اۋىلداستارى مۇنىڭ ەڭبەگىنە ءدان ريزا بولسا, ءبىر كۇنى باسىنىڭ ساقيناسى ۇستاپ, جۇمىسقا كەلمەي قالسا, ونى جابىلا ىزدەپ, ەل اۋرە-سارساڭ بولىپ, ۇستا جاكەم قايدا دەپ جاتسا, مۇنىڭ ءوزى بۇل ءۇشىن ۇلكەن عانيبەت. جۇمىسقا قاشان شىعاسىز, تەز جازىلىڭىز دەپ بۇعان تىلەۋقور بولىپ جاتسا, مۇنىڭ وزىنە بۇدان باسقا نە كەرەك؟ ول ءوز ىسىنە, جۇمىسىنا, ءوز كاسىبىنە ابدەن ريزا. ەڭبەك ەتەدى, تابىس تا تابادى. بالا-شاعا ءوسىپ جاتىر, جوقشىلىق كورمەيدى. اسىپ-تاسىپ دۇرىلدەپ جاتپاسا دا, وزدەرىنە ءبارى جەتىپ ارتىلادى. ۇستا ءوزىن باقىتتى سەزىنەدى. ول عارىشكەردەي اتاعىم جەر جارمادى دەمەيدى, ەسىمى وسى اۋىلدان ارىگە كەتپەسە دە, وزىنە-ءوزى ءدان ريزا. ول ءوز ءومىرىن, تۇرمىس-تىرشىلىگىن ءوزى قاناعات ەتەدى. ءوزىن باقىتتى سەزىنەدى.
ادامنىڭ باقىتتى بولۋى ءۇشىن جەر شارىن جاۋلاپ الۋدىڭ, اتاعى الەمدى شارلاعان ۇلكەن جازۋشى نە سپورتشى بولۋدىڭ مىندەتتى ەمەس ەكەنى دە بەلگىلى. اۋىل ۇستاسى وزىنە-ءوزى تاۋبە ەتەدى, وتباسى امان-ەسەن, بالالارى ءوسىپ, جەتىلىپ كەلەدى. ءىشىپ-جەمى جەتكىلىكتى, كيەر كيىمى بار. بارىنە قاناعات ەتەدى, كوڭىلى توياتتايدى.
قىسقاسى, باقىتتى بولۋ, ءوزىن باقىتتى سەزىنۋ گيپەربوليكالىق ولشەمدەرگە عانا تاۋەلدى ەمەس, ول قاناعاتقا, تاۋبەشىلدىككە, ادامنىڭ ىشكى سەزىم دۇنيەسىنە دە تىكەلەي بايلانىستى. ادام تويىمسىز بولسا, اناعان جەتسەم, مىنادان وزسام دەگەن پەندەشىلدىك ق ۇلىققا بەرىلسە, ول شىن باقىتتى سەزىنە دە, باعالاي دا المايدى. باقىت دەگەندى كوكتەگى جۇلدىزدى, اسپانداعى ايدى قولعا ۇستاۋمەن بايلانىستىرماۋ كەرەك. باقىت دەگەن تۇسىنگەن ادامعا قاراپايىم ۇعىم. ونى ءوزىڭ قالاي تۇسىنەسىڭ, وعان قانداي ماعىنا بەرەسىڭ, سونىمەن ولشەنەدى. باقىت بارىنشا قاراپايىمدىلىقتى, تابيعيلىقتى, كۇندەلىكتى ومىردەگى شىن قاجەتتىلىكتى تەرەڭ تۇسىنۋدەن تۋادى.
راس, بۇرىن قوعام ءۇشىن, حالىق ءۇشىن ءومىرىن سارپ ەتۋدى ادامدار وزدەرىنە باقىت, پارىز ساناۋشى ەدى. ەندى ينديۆيدۋاليزم (“ينديۆيد” ءسوزى لاتىننان اۋدارعاندا “بولىنبەيتىن” دەگەن ۇعىمدى ءبىلدىرەدى) قوعامنىڭ نەگىزگى قۇندىلىعى سانالاتىن ساياسات تۇسىندا كوپشىلىك ءۇشىن, حالىق ءۇشىن تەر توگۋ, قالتقىسىز ەڭبەك ەتۋ, كەرەك بولسا, ءومىرىن قۇرباندىققا شالۋ (الترۋيزم) ادام باقىتىنىڭ ءتىنىن, وزەگىن قۇراي الار ما دەگەن ساۋال دا تۋادى. مۇنىڭ ءبارىن الداعى ءومىر كورسەتەر. دەگەنمەن دە, كوپتىڭ قامىن جەۋ, جاقسىلىعىڭدى جەكە باسىڭنان ارتىلتۋ گۋمانيزمنىڭ نىشانى ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارا الماس.
ءبىز ماقالامىزدا جەكە تۇلعانىڭ باقىتى دەگەن ۇعىمدى اڭگىمە ەتتىك. ال ەندى ەل باقىتى, حالىق باقىتى جايىندا از-كەم ايتار بولساق, مۇنىڭ ءوزى ەڭ الدىمەن ءار ادامنىڭ جەكە باقىتىنان قۇرالارىن ەستە ۇستاۋىمىز ءلازىم. “باقىتتى ءومىر بولمايدى, باقىتتى كۇندەر بولادى” دەگەن ءسوز تاۋىپ ايتىلعان. راسىندا دا, باستان-اياق تەك باقىتتان باسى اينالعان كۇيدە وتەتىن ءومىردى كوز الدىڭىزعا ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. باقىتتى ساتتەرى, باقىتتى كۇندەرى كوپ ءومىر – باقىتتى ءومىر. سول سياقتى, باقىتتى ءومىر كەشكەن ادامدارى كوپ ەل – باقىتتى ەل. قازاقستانىمىز سونداي ەلگە اينالسىن دەسەك, ءبىزدىڭ ارقايسىمىز ءوز باقىتىمىز ءوز قولىمىزدا ەكەنىن استە ەستەن شىعارماۋعا ءتيىسپىز.
ابدەش قالمىرزاەۆ,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور.
28 ماۋسىم 2006 جىل.
