سۋ ايدىندارى قالدىققا تولى
بابالارىمىز تابيعاتپەن ۇندەستىكتە عۇمىر كەشىپ, قورشاعان ورتانىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاي بىلگەن. وسىعان ۇقساس پىكىرلەر بيىك مىنبەردەن ءجيى ايتىلادى. وتكەندى جىرلاۋ قازاق قوعامىنىڭ باس اۋرۋىنا اينالىپ كەتكەنى قاشان؟! البەتتە تاريحتى ەشكىم جوققا شىعارمايدى, ۇلتتىڭ يگى داستۇرلەرىن دارىپتەۋ قۇپتارلىق ءىس. دەسەك تە ونىڭ جارقىن ۇلگىسى بوس ۇراننان گورى شىنايى ءىس-ارەكەتتەن كورىنسە قانە؟ راس, سۋدىڭ قادىرىن ون ەكى ايدا ءبىر كەلەتىن قاسيەتتى رامازاندا عانا سەزبەسەك, باسقا ۋاقىتتا تىرشىلىككە قاجەتتى بۇل كومپونەنتتى ىسىراپ جاسايتىنىمىز بەلگىلى. ەگەر «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» ەكەنىن ەستەن شىعارماساق, وندا «بىرگە – تازا قازاقستان!» سىندى تازالىق اكتسيالارىنىڭ قاجەتى بولماس پا ەدى. ماسەلەن, «اۋلاردان تازا سۋ ايدىنى» ناۋقانىنىڭ ءبىر كۇنىندە ەلىمىزدەگى 80-گە جۋىق سۋ ايدىنى مەن جاعالاۋدان 121 توننا قوقىس جانە جالپى ۇزىندىعى 95,3 شاقىرىمدى قۇرايتىن سينتەتيكالىق تور جينالدى. ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, 61 685 گەكتار اۋداندى قامتىعان وزەن-كولدەردى تازارتۋ ءۇشىن 431 سۋ كولىك تەحنيكاسى جانە ارنايى سۇڭگۋىرلەر جۇمىلدىرىلىپتى. ۆيتسە-مينيستر ەرلان نىسانباەۆ تەك مامىر ايىنىڭ وزىندە ەلدەگى سۋقويمالارىندا 395 شاقىرىم قىتايدىڭ بالىق اۋلايتىن تورلارى تابىلعانىن ايتتى. وسىعان جول بەرمەۋ ءۇشىن مينيسترلىك مۇنداي توردى قازاقستاندا پايدالانۋعا تىيىم سالدى. بۇل جاعىمسىز كورسەتكىشكە قاراپ وتانداستارىمىزدىڭ ەكولوگيالىق مادەنيەتىنىڭ دەڭگەيىن باعامداي بەرۋگە بولادى.
ورتالىق ازيادا حالىق سانى 90 ملن-نان اسادى
ارينە ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز قولداعى تابيعي قوردى ءتيىمدى پايدالانىپ, كەلەر ۇرپاقتىڭ كەلەشەگىن قامداۋ. نەگە دەسەڭىز, جاھاندىق ەكولوگيانىڭ ارحيتەكتۋراسى شاتقاياقتاعان زاماندا سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. بۇل ورتالىق ازياعا دا تىكەلەي قاتىستى. ساراپشىلاردىڭ دەرەگىنشە, XXI عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي بۇل ايماقتاعى حالىق سانى 90 ملن-نان اسۋى مۇمكىن. وسى رەتتە قازاقستان بارلىق مۇددەلى مەملەكەتتەرمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە ءازىر, دەيدى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زارەما شاۋكەنوۆا.
2018 جىلى ترانسشەكارالىق وزەندەرگە قاتىستى بىرنەشە ماڭىزدى ماسەلە رەتتەلدى. اتاپ ايتقاندا, اقتاۋدا وتكەن V كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ سامميتىندە تەڭىزدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن انىقتايتىن كونۆەنتسيا قابىلداندى. بۇل ستراتەگيالىق تۇرعىدا ماڭىزدى شەشىم. سەبەبى وسى ماسەلەنى رەتتەۋ ارقىلى كاسپيدىڭ ايماعىنداعى حالىقارالىق تۇراقتىلىق پەن ەكونوميكالىق دامۋعا جول اشىلدى. سول سەكىلدى ونىڭ تابيعي بايلىعىن ساقتاپ, گەوگرافيالىق ورنىن ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك تۋدى. سونداي-اق 9 جىلدان كەيىنگى ۇزىلىستەن سوڭ حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورى قۇرىلتايشىلارىنىڭ قايتا جۇزدەسۋى بۇل باعىتتاعى جۇمىستى جانداندىرا ءتۇستى. سۋ شارۋاشىلىعى ينفراقۇرىلىمدارىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە جاڭعىرتۋ, تۇرعىنداردى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, ارال وڭىرىندەگى ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا بايلانىستى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى ايماقارالىق ىنتىماقتاستىق ارقىلى عانا شەشۋگە بولادى.
– وسىعان وراي ورتالىق ازيا ساراپشىلارىنىڭ ەكىنشى فورۋمىن ايماقتاعى سۋ ماسەلەلەرىنە ارناعاندى ءجون سانادىق. ارينە مۇنداي ماڭىزدى تاقىرىپتى قاۋزاعاندا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك, ۇلتتىق مۇددە ماسەلەلەرىن ەسەپتەن شىعارۋعا بولمايدى. سوندىقتان بارلىق تاراپتاردىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسقان ءجون. سۋ ەنەرگەتيكالىق باعىتىندا دا تۇيتكىلدى ماسەلە از ەمەس. بيىل استانا ەكونوميكالىق فورۋمى اياسىندا سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋعا ارنالعان جەكە پانەلدىك وتىرىس وتكەنىن ايتا كەتكەن ورىندى. القالى باسقوسۋدا ترانسشەكارالىق وزەندەرگە قاتىستى بىرقاتار ماسەلە قارالدى, – دەدى ز.شاۋكەنوۆا.
جاھاندىق جىلىنۋ ايماقتىڭ كليماتىن وزگەرتتى
قازىر ورتالىق ازيا ايماعىندا ايتارلىقتاي سۋ تاپشىلىعى بايقالمايدى. الايدا قىرعىزستان مەن تاجىكستاننىڭ بيىك تاۋلارىنداعى مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى جاڭا پروبلەما تۋدىرۋى مۇمكىن. بۇل فاكتوردى ساراپشىلار جاھاندىق كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن بايلانىستىرىپ وتىر. سول سەبەپتى ولار ۇلكەن قاۋىپتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا كەشەندى ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى. بۇۇ-نىڭ ورتالىق ازياداعى ايماقتىق وكىلدىگى وسى باعىتتا 10 جىلدان استام ۋاقىت جۇمىس ىستەپ كەلەدى. حالىقارالىق ۇيىم بىلتىر جاڭا ستراتەگيا ازىرلەدى. ەندى ونىڭ كومەگىمەن ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋداعى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە نيەتتى.
– جاڭا ستراتەگيا ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلسا, ءۇش ناتيجەگە قول جەتكىزىلەدى دەگەن ءۇمىتىمىز بار. اتاپ ايتساق, پرەۆەنتيۆتىك ديپلوماتيانىڭ نەگىزىندە ايماقتاعى مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا سەنىمى ارتادى دەپ كۇتىلۋدە. سونىمەن قاتار سالالىق ينستيتۋتتار مەن قۇقىقتىق بازا جەتىلدىرىلىپ, ارىپتەستىك بايلانىس نىعايا تۇسۋگە ءتيىس. وڭىردەگى بارلىق ەلدەر بۇل باستامانى وڭ قابىلدادى. بۇگىندە ونى ىسكە اسىرۋ كەزەڭى باستالدى. الايدا بۇل وڭاي شارۋا ەمەس. ويتكەنى اتالعان ماسەلەنى جىلدام شەشۋدىڭ تەتىكتەرى جوق. جاھاندىق جىلىنۋ ورتالىق ازيانىڭ بيىك تاۋلارىنداعى مۇزدىقتاردىڭ ەرۋىنە سەبەپ بولىپ وتىر. سول سەكىلدى ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلىپ قالعانى دا ايماقتىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىنا اسەرىن تيگىزىپ جاتىر. ءار مەملەكەتتىڭ سۋ قورى جانە سۋ ەنەرگەتيكاسىنا قاتىستى ۇلتتىق جوسپارى بار. بىراق اتالعان ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جاڭا كەشەندى باعدارلاما قاجەت. بۇل قازىرگى زامانداعى ەڭ كۇردەلى سىن-قاتەردىڭ ءبىرى. بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلىپ قالعانىن بۇگىنگى داۋىردەگى الاپات تراگەديالاردىڭ قاتارىنا جاتقىزدى. 23 قىركۇيەكتە نيۋ-يوركتە بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ كەزەكتى سەسسياسى شەڭبەرىندە جاھاندىق كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى سامميت وتپەك. بۇل پاريج كەلىسىمى نەگىزىندەگى مىندەتتەردىڭ ورىندالۋىن جىلدامداتۋعا باعىتتالادى. باس حاتشى مەملەكەت باسشىلارىن 2050 جىلعا دەيىن پارنيك گازدارىنىڭ كولەمىن قىسقارتۋ بويىنشا ناقتى ۇسىنىستار ازىرلەۋگە شاقىرادى, – دەدى بۇۇ-نىڭ ورتالىق ازياداعى پرەۆەنتيۆتىك ديپلوماتيا جونىندەگى ايماقتىق ورتالىعىنىڭ باسشىسى ناتاليا گەرمان.
وزەندەردىڭ اعىنى باسەڭدەۋى مۇمكىن
ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, ورتالىق ازياداعى سۋ رەسۋرستارى تولىق كولەمدە شارۋاشىلىق اينالىمىنا پايدالاناتىندىقتان بۇگىندە وڭىردە سۋ تاپشىلىعى بايقالىپ وتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە جازعى ماۋسىمدا وزەن اعىسىن ايتارلىقتاي السىرەتىپ, سۋدىڭ ساپاسىن ناشارلاتىپ ەكولوگيانىڭ ۋشىعۋىنا اكەلىپ سوعادى. وسىنى ەسكەرگەن قازاقستان بيلىگى سۋ شارۋاشىلىعى جانە سۋ ەنەرگەتيكاسى سەكتورىنداعى قاجەتتى ينفراقۇرىلىم قۇرىلىسىنا قوسىمشا ينۆەستيتسيا تارتۋ ءىسىن قولعا الىپتى. مۇنىڭ ناتيجەسىندە سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىن پايدالانۋداعى مەملەكەتارالىق ءتارتىپ وزگەرەتىنى داۋسىز. وسى رەتتە ۇلتتىق مۇددە الدىڭعى ورىنعا شىعاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
بىرىڭعاي ورتالىقتاندىرىلعان جۇيەنىڭ جۇمىسى توقتاتىلعان سوڭ سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ مەن ءبولىپ-تاراتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان ايماقتىق سۋ شارۋاشىلىعى ۇيىمى وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ءساتتى اتقاردى. دەسەك تە ونىڭ جۇمىسىن الدەندىرۋ ءۇشىن بۇگىنگى تاۋەكەلدەرگە كەشىكتىرمەي بەيىمدەۋ قاجەت, دەيدى وتاندىق ديپلوماتتار.
ايتا كەتەيىك, ەل اۋماعىنداعى ترانسشەكارالىق باسسەين ساناتىنا ەرتىس, جايىق, ىلە, توبىل, شۋ, تالاس, ەسىل جانە سىرداريا وزەندەرى كىرەدى. ولاردىڭ جالپى كولەمى شامامەن 55,1 تەكشە كيلومەتر سۋدى قۇرايدى.
جاڭعىرمالى ەنەرگەتيكا سۋدى ۇنەمدەي مە؟
حالىقارالىق ساراپشىلار سۋ تاپشىلىعى اسىرەسە ءۇندىستاندا قاتتى بايقالعانىن ايتادى. ەل بيلىگى اۋىلدىق جەرلەردەگى سۋ جۇيەلەرىن جاقسارتقانىمەن, 163 ملن-داي ادامنىڭ ءالى دە تىرشىلىك نارىنە قولى جەتپەي وتىر. جاعىمسىز رەيتينگتەگى ەكىنشى ورىندا ەفيوپيا ورنالاسقان. مۇندا تازا سۋدان تارىققان حالىقتىڭ سانى 60 ملن-نان اسادى ەكەن. سونداي-اق بۇل قاتاردا قىتاي, كونگو, يندونەزيا, ۋگاندا, كەنيا جانە پاكىستان سىندى مەملەكەتتەر بار. ءسوز ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, سۋدىڭ كوپ مولشەرى اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنا قولدانىلىپ كەلەدى. عالىمدار ديقاندارعا ءداستۇرلى سۋارۋ جۇيەسىنەن باس تارتىپ, اقىلدى تەحنولوگياعا كوشۋگە كەڭەس بەرەدى. بۇل ءسوزدىڭ جانى بار. فەرمەرلەردىڭ سۋدى تىم ارتىق مولشەردە پايدالانۋى وزەندەر مەن سۋقويمالاردىڭ ازايۋىنا الىپ كەلدى. مامانداردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, الداعى ون جىلدا ەنەرگەتيكا سەكتورىنا قاجەت سۋدىڭ مولشەرى ۇلعايا تۇسەدى. جاڭعىرمالى ەنەرگەتيكا ءبىر ماسەلەنى شەشكەنىمەن, ەكىنشى ءبىر پروبلەمانى تۋدىرۋى دا عاجاپ ەمەس. مىسالى, بيووتىن تۇرلەرىن وسىرۋگە قوسىمشا تۇششى سۋ قاجەت. بۇدان بولەك, كليماتتىڭ وزگەرۋى دە احۋالدى قيىنداتۋى مۇمكىن دەيدى ەكولوگتار. گيدرو-اتموسفەرالىق اعىنداردىڭ قۇبىلمالىلىعى قۋاڭشىلىق پەن سۋ تاسقىندارىنىڭ كوبەيۋىنە اسەر ەتپەك. قازىردىڭ وزىندە ۇلكەن مەگاپوليستەردە سۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگى سەزىلىپ جاتىر. 2018 جىلى كەيپتاۋندا سۋ قورىنىڭ ازدىعىنان ءساۋىر ايىندا ورتالىقتاندىرىلعان جۇيە سۋ بەرۋدى توقتاتىپتى. بۇل كەزەڭ شارۋالارعا اۋىر تيگەن كورىنەدى. قاجەتتى ىلعالدىڭ تاپشىلىعىنان افريكالىق ديقاندارعا ءونىم كولەمىن قىسقارتۋعا تۋرا كەلدى. 2050 جىلى تاپشىلىق ماسەلەسىمەن لوس-اندجەلەس تۇرعىندارى بەتپە-بەت كەلۋى مۇمكىن. ۇندىستانداعى دجايپۋر, سونداي-اق تانزانياداعى دار-ەس-سالام شاھارىنا وسىنداي قاۋىپ ءتونىپ تۇر. تىعىرىقتان شىعۋدىڭ امالى رەتىندە عالىمدار پاريج كەلىسىمىنىڭ تولىقتاي ورىنداۋدى مەن جاھاندىق سۋ قورىن ۇنەمدى پايدالانۋدى ۇسىنىپ وتىر.
