بۇل – داۋسىز انىق!
ارينە جۇمىر جەردىڭ كيەلى ءتوسى سان ءتۇرلى دارىندار مەن تالانتتاردى اشۋداي-اق اشقان. بىراق قازىرگىدەي مادەنيەتتەر بىرىمەن-ءبىرى ارالاسىپ, ۇلتتاردىڭ رۋحى مەن رۋحاني الەمى قيىندىقتاردىڭ تالاي ۇلگىسىن باسىنان وتكىزىپ كەلە جاتقان داۋىردە ءتىلدى ساقتاۋ مەن ۇلتتىڭ رۋحاني بولمىسىن ساقتاۋ قيىننىڭ قيىنى. وسى تۇرعىدان العاندا, ديماش قۇدايبەرگەنوۆتىڭ عاجايىپ داۋسىنا ءبىر ءسۇيسىنىپ, ونىڭ تۋعان انا تىلىندە سونشاما ەركىن سويلەپ, قازاقتىڭ حالىق اندەرىن ءوز مانەرىندە ناقىشىنا كەلتىرىپ ورىنداعانىنا ەكى سۇيسىنەسىڭ. ديماشتى تىڭداپ وتىرىپ, ۇلى دالامىزدىڭ كەرەمەتتەي اۋەندەرى مەن قۇدىرەتتى سارىندارىنا قانات بىتكەنىن اڭعاراسىڭ. ونداعان عاسىرلار قويناۋىنان ۇلى بابالارىمىزدىڭ رۋحى ورە تۇرىپ, كوسموستىڭ شۋاعى مەن نۇرىنا شومىلىپ جاتقانداي كۇيگە تۇسەسىڭ.
مۇنداي كۇيگە تۇسىرگەن ديماشتىڭ داۋسى مەن قازاقتىڭ رۋحى!
ديماشتى تىڭداۋ – مەن ءۇشىن جۇماق ءۇنىن تىڭداعانمەن بىردەي.
ديماشتى تىڭداپ وتىرىپ, اۋەلى كوز الدىما قازاقتىڭ كەڭ-بايتاق دالاسىن ەلەستەتەمىن. ەلەستەتىپ وتىرىپ, وسىنداي ۇلدى تاربيەلەگەن اتا-اناسىنا, اتا-اجەلەرىنە ىشتەي راحمەت ايتامىن. ويتكەنى تۋعان ەلىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە, تۋعان جەرىنىڭ كوركەيىپ-گۇلدەنۋىنە, ۇلت ابىرويىنىڭ اسقاقتاۋىنا ۇلەسىن قوسار, پاراساتتى, تالانتتى ازامات تاربيەلەۋ ءسوز جوق كەز كەلگەن ادامنىڭ, ۇلتتىڭ ارمان-تىلەگى. بۇل ارمان-تىلەكتىڭ وپ-وڭاي جۇزەگە اسا قويمايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ول ءۇشىن الگى ايتقان تاباندى ىزدەنىس, تەكتى تاربيە, تەمىردەي ءتوزىم كەرەك! ءوز باسىم وسىنداي ىزدەنىس پەن تەكتىلىكتىڭ, ءتوزىم مەن دارىننىڭ جارقىن مىسالىن قۇدايبەرگەن اقساقالدىڭ وتباسىلىق ونەگەسىنەن كورگەنىمدى ايرىقشا ايتقىم كەلەدى. ول كىسىنىڭ ۇلى قانات پەن كەلىنى سۆەتلانانىڭ ءوز ونەرلەرىمەن, جايدارى, كوپشىل مىنەزدەرىمەن اينالاسىنا شۋاق شاشىپ, كورشى-قولاڭ, اعايىن-تۋىس, دوس-جاران, جەگجات-جۇرات اراسىندا ابىرويعا, سىي-قۇرمەتكە بولەنىپ جۇرگەنىن بۇرىن دا ءبىلۋشى ەدىم. ەندى مىنە, قۇدايبەرگەن اقساقالدىڭ نەمەرەسى – ديماشتىڭ تاڭعاجايىپ انشىلىك قۇدىرەتى ميلليونداردىڭ جۇرەگىن قاپىسىز باۋراپ العانى ءبارىمىزدى ءتانتى ەتتى. كوبىمىزدى تولعانتىپ, ويلانتىپ قانا قويماي, سونىمەن قوسا قاناتتاندىرىپ جىبەردى!
«حالىق ايتسا قالت ايتپايدى» دەگەن بۇرىنعىدان جەتكەن ءتامسىل بار. ءبىر عانا قازاق ەمەس, بۇگىندە ديماش قۇدايبەرگەنوۆتى ناعىز ونەردى باعالاي بىلەر الەمنىڭ ءتورت بۇرىشى تەگىس تانىپ, مويىنداپ وتىر. ۇلكەنىمىز دە, كىشىمىز دە ونەرگە قاتىسى بارىمىز دا, قاتىسى جوعىمىز دا شىن قۋانىپ جاتىرمىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قارا قازاق جۇرتى قۋانا قول سوعىپ, قالپاعىن اسپانعا اتقىلاۋدا. ۇلت بولىپ قۋانىپ, جۇرت بولىپ ماقتانۋدى ۇيرەنگەندەيمىز. تاۋبە!
سونداي اعىنان جارىلىپ, الاش جۇرتىن قوزعاپ جىبەرگەن العاشقى اق جۇرەك سۇحباتتاردىڭ ءبىرى – نۇرتىلەۋ يمانعالي ۇلىنىڭ ديماشتىڭ اناسىمەن جۇرگىزگەن اڭگىمەسى. بۇل اڭگىمە بارىسىنان اڭعارعان ەڭ ماڭىزدى ماسەلەمىز – انا اۋزىمەن ايتىلعان ۇلتتىڭ تاماشا سيپاتتارى, ۇلكەندى – ۇلكەندەي, كىشىنى – كىشىدەي سىيلاۋدىڭ ۇلگىلەرى. جۋرناليست ءانشىنىڭ اناسى – سۆەتلانا ەرمەكقىزىنىڭ ىشكى جان الەمىن اشۋدا ۇلكەن شەبەرلىك تانىتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاق ايەلىنىڭ ۇلت, ۇرپاق تۋرالى ويلارى كورەرمەن جۇرتشىلىققا جەتتى-اۋ دەپ ويلايمىن.
سويلەگەن ءسوزى دە, كيگەن كيىمى دە قازاقى سۆەتلانا ەرمەكقىزى جۋرناليست سۇراقتارىنا قايتارعان جاۋاپتارىندا اتا-ەنەسىمەن جيىرما بەس جىل بىرگە تۇرعانىن, قازاق كەلىندەرىنە ءتان يبالى مىنەز شەكاراسىنان شىقپاعانىن اسەرلى باياندادى. «ىدىس-اياعى سىلدىرلامايتىن ءۇي بولا ما؟». ارا-تۇرا سونداي جاعدايلاردا ەرلى-زايىپتى ەكەۋى ءبىر-ءبىرىن كوزدەرىمەن, قاس-قاباقتارىمەن تۇسىنىسكەندەرىن, ۇلكەن كىسىلەردىڭ كوزىنشە مىنەز تانىتىپ, ابەستىككە بارماعاندارىن ايتقاندا ەرىكسىز ريزا بولدىق. بۇل سايىپ كەلگەندە, بۇگىنگى جاستارعا ۇلگى بولار, وي سالارلىق ونەگە. مۇنى شىعىس ەلدەرىنە ءتان قازاقى تاربيە مەن مۇسىلمان مادەنيەتىنىڭ تاماشا كورىنىسى دەپ باعالاۋعا بولادى.
سۆەتلانا ەرمەكقىزىنىڭ: «اتا مەن اجە بار جەردە قازاقى تاربيە بولادى. بالا ەركىن وسەدى. قازاقى ورتا مەن قازاقى تاربيەنىڭ قۇدىرەتىن ۇرپاققا دۇرىس ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن اتالار ينستيتۋتى مەن اجەلەر ينستيتۋتى كەرەك. ونى ەل اراسىندا مىندەتتى تۇردە ناسيحاتتاي ءبىلۋىمىز قاجەت. سولاي ەتكەندە عانا ءداستۇر جالعاستىعى ۇزىلمەيدى», دەگەن سوزدەرى كىم-كىمدى دە تەرەڭ ويعا جەتەلەرى انىق. اقىلدى, كورىكتى, مىنەزى ۇستامدى سۆەتلانا ەرمەكقىزىنىڭ بۇل ۇستانىمدارى بۇگىنگى جاس جۇبايلارعا ۇلگى بولارى كۇمانسىز.
ديماشتىڭ اتى شىققالى قوعامدا ءبىر وزگەرىس بايقالادى. قازىر قازاقتىڭ كوپ جىگىتتەرى مەن قىزدارى: ء«بىز نەگە ءوز ءتىلىمىزدى بىلمەيمىز؟ بۇل كەشىرىلمەيتىن كەمشىلىك ەكەن-اۋ», دەۋشىلەر قاتارى مولايىپ كەلەدى. ديماشتى ۇناتاتىندار قازاق ءتىلىن بىلۋگە مويىن بۇرا باستادى. بۇل يگىلىكتى بەتبۇرىس.
جاقىندا مەنىڭ ماسكەۋدەگى ءبىر تانىسىم تەلەفون سوقتى.
– ءبىز قازاق ءتىلى ۇيىرمەسىن اشىپ, قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ ءجۇرمىز, – دەدى.
– ءيا...وعان نە سەبەپ بولدى؟ – دەدىم.
– ديماش ماسكەۋگە كەلگەندە قازاق انىمەن قارسى الۋعا دايىندالىپ جاتىرمىز, – دەدى ول. بۇل ءسوز ماعان كۇش بەردى, بويىمدى ماقتانىش سەزىمى بيلەدى. ءارى-بەرىدەن سوڭ قولىما قالام الىپ, وسى ماقالانى جازۋىما مۇرىندىق بولدى.
ەسىمدە قالعان تاعى ءبىر ايرىقشا جاعدايدى ايتقىم كەلەدى.
قىتاي ەلىنىڭ ۇلكەن ساحناسىندا ديماش اباي سوزدەرىنەن ءۇزىندى كەلتىرىپ سويلەگەننەن كەيىن قىتايلىق جانكۇيەرلەر: «اباي دەگەن كىم؟ ول قانداي عۇلاما؟» – دەپ سۇراۋ سالىپ, قىزىعۋشىلىق تانىتقان. ابايدىڭ شىعارمالارىمەن تانىسىپ, باسپادان ميلليونداعان دانامەن كىتاپ ەتىپ شىعارعان. ونى سول ەلدىڭ جۇرتى تالاسىپ-تارماسىپ ساتىپ العان. مىنە, داناڭدى دارىپتەپ, ۇلتىڭدى ناسيحاتتاۋدىڭ ۇلگىسى! وسىنداي قاسيەت ءاربىر جەتكىنشەكتىڭ بويىنان كورىنىپ جاتسا عوي... وسىنىڭ ءوزى ديماش بويىنداعى ۇلتتىق نامىستىڭ دارەجە-دەڭگەيىن تاسىتىپ جاتقان جوق پا؟ ۇلت بولمىسى وسىنداي قاسيەتتەردەن قۇرالسا, شىركىن؟!
تاعى ءبىر اسەرلى تۇس... ءانشىنىڭ لوندوندا وتكەن كونتسەرتىنە 47 ەلدەن فانات-جانكۇيەرلەر قاتىسىپ, تىلەۋلەس بولعانى. كورىپ وتىرىپ, رۋحاني ءلاززات الدىم. ارالارىندا قول اربادا وتىرعان جانداردىڭ دا بولعانى ءبىزدى تاڭعالدىردى. ديماش وسىلاي دۇنيە ءجۇزى ونەر جانكۇيەرلەرىنىڭ دەلەبەسىن قوزدىرىپ, ونەردى, ۇلتىمىزدىڭ رۋحىن باعالاۋعا وراسان سەبەپكەر بولىپ وتىر. سول لوندون ساحناسىندا ديماش «اداي» كۇيىن ورىنداعاندا قازىلار القاسىنىڭ ورىندارىنان تۇرىپ, ۇزاق قول سوققانىن قالاي ۇمىتۋعا بولادى؟! ەرەجە بويىنشا قازىلار ورىندارىنان تۇرۋعا, قول سوعۋعا قۇقىلارى جوق ەدى. بىراق تۇردى. بۇل دا ديماشتىڭ عاجايىپ انشىلىك دارىنىنىڭ قۋاتى شىعار؟! ديماش لوندون ساحناسىندا ميللياردتاعان جانكۇيەرلەرىنە قازاق دومبىراسىنىڭ كۇمبىرلەگەن داۋسىنىڭ قۇدىرەتىن تانىتتى. شەتەلدە, ءتىپتى ءوز ىشىمىزدە قازاق تىلىندە سويلەگىسى كەلمەي, وعان ءمان بەرمەي جۇرگەن قازاقتاردىڭ نامىسىن وياتىپ, جۇرەكتەرىنە جىگەر وتىن قۇيدى.
ديماشتىڭ استانامىز نۇر-سۇلتانداعى كونتسەرتىنىڭ قالاي وتكەنىن ەل بىلەدى. جينالعان جۇرت ءۇش جارىم ساعات بويى ءاربىر ءاندى وراسان قۋانىشپەن, اسقاق سەزىممەن تىڭدادى. ونىڭ قايتالانباس, تەڭدەسى جوق ونەرىن اتاسى, اجەلەرىمەن قاتار وتىرىپ مەن دە تاماشالادىم. ول كىسىلەردىڭ ىشكى مادەنيەتىنىڭ جوعارى ەكەنىن بايقادىم. ونەر ۇزدىگىنىڭ اسەم انىنەن العان اسەر-سەزىمىمدى سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس! ونىڭ ءاربىر انىنە تاڭداي قاعىپ, تامسانۋمەن بولدىق. ديماشتىڭ ساحناداعى ءوزىن ەركىن ۇستاۋى, ساز اۋەنىنە بەرىلىپ, كەيدە تىزەرلەپ, كەيدە شالقالاي شالقىپ ءان شىرقاعان ءار ساتتەرى كوز الدىمدا. ديماشتىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىنان, سويلەگەن سوزىنەن, جانكۇيەرلەرىنە ايتقان ادەمى ءازىل-قالجىڭىنان جاساندىلىق سەزىلمەيدى.
ديماش سۇراقتارعا قازاق تىلىندە جاۋاپ بەردى. وسى مىسالدىڭ ءوزى ونىڭ ءتىلىمىزدى, سالت-ءداستۇرىمىزدى, ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدى جوعارى باعالايتىنىن, جان-تانىمەن قۇرمەتتەيتىنىن, ىشكى دۇنيەسى رۋحاني باي ەكەنىن تانىتتى. سۇيسىندىك. ول اسىرەلەپ ايتساق, «بەسىكتەگى بالادان بەلى بۇگىلگەن قارتقا» دەيىن جۇرەكتەردى جاۋلادى.
ونىڭ اسەم ءانىن, دۇنيەدە سيرەك كەزدەسەتىن سۇلۋ داۋسىن تىڭداعان الەمنىڭ بار تۇكپىرىندەگى جۇمىرباس پەندەنىڭ تەبىرەنبەي قالعانى جوق...
ۇلى قىتايدىڭ ۇلكەن ساحناسىندا ديماش ءان شىرقاعاندا زالداعىلار وزدەرىن وزدەرى ۇمىتىپ, باسىن شايقاپ, ەرىندەرىن جىمقىرىپ, ايقايلاپ, قايسىبىرەۋلەرى كوزدەرىنە جاس الىپ, ءۇستىن-ءۇستىن قول سوعىپ, قوشەمەت كورسەتتى. ءبىز وسىنداي عاجايىپ كورىنىستىڭ كۋاسى بولدىق. ىرىمداپ نەمەرەسىنىڭ اتىن ديماش احمەت ۇلى قوناەۆتىڭ اتىمەن اتاعان قۇدايبەرگەن اقساقال قانداي ارمانشىل جان دەسەڭىزشى؟! جاس ديماشتى ۇلى اباي مەن قۇرمانعازى اتالارىنىڭ, كەمەڭگەر ديماش احمەت ۇلى قوناەۆ پەن قازاق اتىن العاش دۇنيە جۇزىنە تانىتقان امىرە قاشاۋباەۆتىڭ ارۋاقتارى ءاردايىم قولداپ, قورعاي بەرسىن!
قۇدايعا شۇكىر, قازاق مادەنيەتى, قازاق ونەرى تالانتتارعا ەشۋاقىتتا كەندە بولىپ كورگەن ەمەس. دۇنيە ءجۇزى ونەر سۇيگىش جانكۇيەرلەرىنىڭ قوشەمەت-قۇرمەتىنە بولەنىپ جۇرگەن جۇلدىزدارىمىز قانشاما؟ ديماش – سول ونداعان عاسىرلىق ولمەس تاريحى بار قازاقتىڭ ءان-كۇيىنىڭ وزىنە دەيىنگى اتا-اجەلەرىنىڭ, اعا-اپالارىنىڭ جولىن جالعاستىرۋشى ۇلت ونەرىنىڭ ەرەسەن جۇيرىگى! ديماشتاي ونەر قۇبىلىسىنىڭ ءبىزدىڭ قازاق جەرىندە دۇنيەگە كەلگەنىنە رياسىز كوڭىلىمنەن شۇكىرشىلىك ايتپاقپىن! اقساقالدىق جاسقا كەلگەن ادام رەتىندە بەرەر باتام: «ەلىمىز امان بولسىن! ديماشىمىز ءتىل-كوزدەن اۋلاق بولسىن! ۇلت نامىسىن ءوزىنىڭ ءتۋابىتتى تالانتىمەن, كۇش-قۋاتىمەن, اقىل-پاراساتىمەن قورعايتىن ۇل-قىزدارىمىزدىڭ قاتارى كوبەيسىن! داڭقىڭ داۋىرلەي بەرسىن, ديماش» دەپ, ماقالامدى اياقتاعىم كەلەدى.
ءمۇسلىم دايىربەكوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, «التىن جۇرەك» سىيلىعىنىڭ يەگەرى
