ۇلى دالا داۋىلپازى
سەيسەنبى, 5 ناۋرىز 2013 7:16
الماتى قالاسىندا ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتتارى مەن «جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن جىراۋ» حالىقارالىق قايىرىمدىلىق قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ءحVىى عاسىردىڭ سوڭى مەن ءحVىىى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى قازاق حالقىنىڭ ايگىلى قاھارمانى – جىراۋ, كۇيشى, باتىر ءھام قولباسشى قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ 350 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان «قوجابەرگەن جىراۋ – ۇلى دالا داۋىسى» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى.
سەيسەنبى, 5 ناۋرىز 2013 7:16
الماتى قالاسىندا ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتتارى مەن «جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن جىراۋ» حالىقارالىق قايىرىمدىلىق قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ءحVىى عاسىردىڭ سوڭى مەن ءحVىىى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى قازاق حالقىنىڭ ايگىلى قاھارمانى – جىراۋ, كۇيشى, باتىر ءھام قولباسشى قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ 350 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان «قوجابەرگەن جىراۋ – ۇلى دالا داۋىسى» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى.
وسى ورايدا, ۇكىمەت قاۋلىسىمەن ۇلتتىق مادەنيەت پەن عىلىمنىڭ اسا كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە 2012-2014 جىلدارداعى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە اتالىپ وتىلەتىن مەرەيتويلار مەن تاريحي داتالار تىزىمىنە ەسىمى ەنگىزىلگەن قوجابەرگەن تولىباي ۇلى كىم دەگەن ساۋالدى تاعى ءبىر سارالاپ كورسەك دەيمىن.
قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى مەن ونىڭ دەربەس مەملەكەت رەتىندە الىسقا ايبار, جاقىنعا سۇس بولىپ قالىپتاسۋىنا ولشەۋسىز زور ۇلەس قوسقان داناگوي بيلەۋشىلەر مەن ءباھادۇر وعىلاندار, ابىز بي-شەشەندەر مەن كورەگەن كوسەمدەردىڭ قاتارىندا قوجابەرگەن تولىباي ۇلى دا بار. ول قازاق ەلىنىڭ العاشقى زاڭدىق قۇجاتتارىنىڭ ءبىرى «جەتى جارعىنى» جۇيەلەگەن ءاز تاۋكەنىڭ ۇزەڭگىلەس جولداسى, كوك سۇڭگىنى كولدەنەڭ ۇستاپ ەلگە پانا بولعان بوگەنباي باتىردىڭ ۇستازى, الاشتىڭ اقىلمانى, قازاقتىڭ قارا قىلدى قاق جارعان ءادىل بيلەۋشىسى حان ابىلايدىڭ زامانداسى جانە كەڭەسشىسى بولعان تاريحي تۇلعا.
ءبىر بويىنا سان ءتۇرلى قاسيەت تۇنعان قوجابەرگەن تولىباي ۇلى – اقىن, باتىر, جىراۋ, قولباسشى جانە مەملەكەت قايراتكەرى. سوڭىندا وشپەس ونەگە, مول مۇرا قالدىرىپ, ەلدىكتى جىرلاعان ول ەدىل ءوڭىرى تۇركىلەرىنىڭ, باتىس جانە شىعىس ءسىبىر جۇرتىنىڭ, ءارىسى ەۋرازيا, بەرىسى ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ مادەني جانە رۋحاني بىرلىگى جولىندا اتالى ءىستىڭ باسىندا جۇرگەن دالا پەرزەنتى, ادامزاتتى بەيبىت تە بەرەكەلى ومىرگە شاقىرۋشى ءھام ىزگىلىكتى ۇندەۋشى حالىق ءۇنى.
قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعى كەزىندە از زەرتتەلىپ, تەرەڭ زەردەلەنبەگەنى جاسىرىن ەمەس. ەگەر ەل بولىپ ەسىمىزدى جيماساق, تەكتى بابالار جان ءدۇنيەسىمەن اڭساعان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزبەسەك, بالكىم, بۇل بابامىز دا سانادان ءوشىپ, كوڭىلدەن كوشەر مە ەدى؟! ءتاۋبە! ۇلانعايىر جەردى اماناتتاپ, ۇلى ىستەردى اتقارىپ كەتكەن باتىر, بي, شەشەن, قايراتكەر بابالارىمىزدىڭ ونەگەسى مەن ورەلى ءىسى, قيلى زاماندا قيانات كورگەن ءاربىر تىنىس-تىرشىلىگى تياناقتى زەرتتەلىپ كەلەدى.
قازاقتىڭ ابىز اقىنى, ويشىل عالىمى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ كەزىندە ءوزىنىڭ «دانىشپان» دەپ اتالاتىن داستانىندا قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ اتىن العاش رەت الاش بالاسىنا تانىس قىلىپ, ۇلى جىراۋ تۋرالى قۇندى دەرەكتى ۇزىلگەن ءجىپتى جالعاعانداي ەتىپ كەيىنگى ويلى ۇرپاققا تابىستاپ كەتتى. ودان كەيىن حالىق اعارتۋشىسى, قازاقتىڭ تاعى ءبىر دانا ۇلى ىبىراي التىنسارين قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ كەيبىر ولەڭ تولعاۋلارى مەن ايگىلى «ەلىم-اي» داستانىنىڭ ءۇزىندىسىن جيناقتاپ, 1879 جىلى ورىنبوردا جارىق كورگەن «قازاق حريستوماتياسىنا» ەنگىزدى. ۇلت ءۇشىن ۇلى سوقپاققا تۇسكەن قوجابەرگەن جىراۋ تۋرالى ءار زاماندا وزىندىك ءۇن قوسقان قازاقتىڭ دۋالى اۋىز داۋىلپازدارى جايلى دەرەكتەر دە تابىلا باستادى. ماسەلەن, ءوز ءداۋىرىنىڭ ءدۇلد ۇلى بولىپ, ءوز زامانىنا ءۇن قوسقان داستەم سال قاراباس ۇلى (1677-1752), جانكىسى جىراۋ كوشەن ۇلى (1734-1817), باھرام شاقشاق ۇلى (1779-1826) سەكىلدى تاريحي تۇلعالاردىڭ قوجابەرگەن جىراۋ تۋرالى ورنىقتى وي ايتىپ, ونىڭ شىعارماشىلىعىن تىلگە تيەك ەتكەندىگى بەلگىلى بولدى. ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا شاڭگەرەي بوكەەۆ (1847-1920), سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ (1889-1921) سياقتى كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ۇلداردىڭ ۇلى جىراۋ تۋرالى زەرتتەۋ ىسىمەن شۇعىلدانعانىن انىقتادىق. ودان بەرىدە ەرمۇحان بەكمۇحانوۆ, الكەي مارعۇلان, اقاي نۇسىپبەكوۆ, باۋىرجان مومىش ۇلى ءوز كەزەگىندە قوجابەرگەن جىراۋ تۋرالى وزدەرى قانىق مالىمەتتەردى جازىپ قالدىرعان.
بۇگىنگى كۇننىڭ بەلدى دە بەدەلدى عالىمدارى دا قوجابەرگەن تولىباي ۇلى تۋرالى تالماي زەرتتەپ, تاريحتىڭ قويناۋىندا قالىپ بارا جاتقان تىڭ دەرەكتەرمەن قوجابەرگەنتانۋ عىلىمىن تولىقتىرىپ كەلەدى. جىراۋدىڭ جان-دۇنيەسى مەن ول ءومىر سۇرگەن زاماننىڭ سيپاتىن ايقىنداپ, بۇگىنگە دەيىن قولعا تۇسكەن دەرەكتەردى شىپ-شىرعاسىن شاشاۋ شىعارماي ءوز بايانداماسىنا ەنگىزگەن كورنەكتى عالىم ماناش قوزىباەۆ دەسەك, استە قاتەلەسپەيمىز. ول كىسىنىڭ 2000 جىلى قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن قىزىلجار توپىراعىندا وتكەن «قوجابەرگەن جىراۋ تولىباي سىنشى ۇلىنىڭ وتان تاريحى مەن قازاق پوەزياسىندا الاتىن ورنى» اتتى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيادا جاساعان بايانداماسى قىرتىسى قالىڭ كوپ دەرەكتەن سىر شەرتەدى. ماناش قاباش ۇلى ءوزىنىڭ قۇندى دەرەكتەرگە تولى بايانداماسىندا «قازاق مادەنيەتىنىڭ ءىرى قايراتكەرلەرى ى.التىنسارين, سەگىز سەرى, م.ج.كوپەەۆ, س.تورايعىروۆ, ش.بوكەەۆ, س.سەيفۋللين, ءى.جانسۇگىروۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ب.مايلين, ءى.وماروۆ, م.جولدىباەۆتاردى قىزىقتىرعان قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ مۇراسىن يگەرۋ – زامان تالابى» دەپ ورىندى نۇسقايدى.
قوجابەرگەن بابامىزدان قالعان رۋحاني مۇرانىڭ شەكسىز ەكەندىگىندە داۋ جوق. قازاق حالقىنىڭ قابىرعاسى قايىسقان زاماندا مۇڭىن تارقاتقان «ەلىم-اي» ءانى ءبىر توبە, «كۇلدىرماماي», «قويلىباي كورەگەن», «قاراسارى بالتا كەرەي», «سوقىر ابىز», «بابا ءتىل» داستاندارى, «اقساۋىت», «عاسىرجاس», «دۇنيە», «جىگىتتىك» سياقتى تولعاۋلارى مەن «قارعىس اتقان قالماق-اي», «شوڭعال, شوڭعال, شوڭعال تاس», «سىلاڭ سىر», «بالقان, بالقان, بالقان تاۋ», «قازاق پەن نوعايدىڭ قوشتاسۋى» سەكىلدى ولەڭدەرى, «دابىل», «اڭىراقاي», «بوزايعىر», «كۇلدىرماماي», «شۇبىرىندى», «سۇلاما» كۇيلەرى, وسىنىڭ ءبارى قاتپار-قاتپار تاريحتىڭ قويناۋىنان قۇندى دەرەكتى سۋىرىپ الۋعا سۇرانىپ تۇرعان قازىنا. ونىڭ سىرتىندا جەتى بولىمنەن, 3683 شۋماق, 14 732 جولدان تۇراتىن «ەلىم-اي» داستانى بىرنەشە ۇرپاقتىڭ عالىمدارى تۇگەسە الماي كەتكەن قۇندى جادىگەر, بەتى اشىلعان قازىنالى قويما. وسىنىڭ ءبارى كەشەدەن بۇگىنگە جالعاسىپ كەلە جاتقان تاريح, تەرەڭدەگەن سايىن قازاقتىڭ تەكتىلىگىن پاش ەتەتىن زەرتتەۋ.
ەندى ءسوزىمىزدىڭ باسىندا ايتىپ كەتكەن عىلىم ورداسىندا وتكەن قوجابەرگەن بابامىزعا ارنالعان عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا تۋرالى, وعان قاتىسقان عالىمدار مەن قوزعالعان تاقىرىپ, ەسكەرىلگەن ۇسىنىستار جونىندە ايتا كەتەيىك.
اتالمىش كونفەرەنتسيادا قوزعالعان اڭگىمەگە قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۋار ۇلى, بەلگىلى تاريحي تۇلعا جانە جاۋگەرشىلىك كەزەڭىنىڭ وكىلى, ءوزىنىڭ اقىندىق شىعارماشىلىعىمەن كوشپەلى قوعامنىڭ الەۋمەتتىك يدەولوگياسىن قۇرۋعا ىقپال ەتكەن قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى ارقاۋ بولدى. عىلىمي جيىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى سەرىك قيراباەۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, گەنەرال اباي تاسبولاتوۆ «داۋىلپاز بابا – قوجابەرگەن», تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور حانكەلدى ءابجانوۆ «قوجابەرگەن جىراۋ جانە تاريحي تانىم», ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور عالىمقايىر مۇتانوۆ «ۇلتتىق رۋح ۇرانگەرى قوجابەرگەن جىراۋ», فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور امانگەلدى ايتالى «ەلىم-اي» داستانى – ۇلتتىق يدەيانىڭ ماڭگىلىك ارقاۋى», پروفەسسور ومىرزاق ايتباي «بابا ءتىلى تۋرالى تولعانىس», قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى قابدەش ءجۇمادىلوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور امانجول كۇزەمباي, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قر ۇعا اكادەميگى سۇلتان سارتاەۆ «قوجابەرگەن جىراۋ جانە ونىڭ قۇقىقتىق كوزقاراسى», اسكەري عىلىمداردىڭ دوكتورى, ەسىمى ەلىمىزگە جاقسى تانىس قارۋلى كۇشتەر ارداگەرى كيم سەرىكباەۆ, قر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بەكەت تۇرعاراەۆ «قوجابەرگەن جىراۋدى ۇلىقتاۋ – ۇرپاقتىڭ پارىزى» اتتى باياندامالار جاساپ, تاريحي تۇلعانىڭ كەلبەتىن اشا تۇسەتىن دەرەكتەردى ورتاعا سالدى.
كونفەرەنتسيادا ءسوز العان بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سابىر قاسىموۆ ەل تاۋەلسىزدىگىمەن بىرگە تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ بىرلىگىنە, قۇندىلىقتارىنىڭ ساقتالىپ, بايۋىنا قىزمەت ەتكەن قوجابەرگەن ءداۋىرى باستالدى دەگەن ويدى دايەكتەدى.
بۇدان وزگە تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور باقىت ەجەنحان ۇلى «تسين پاتشالىق قىتاي-ءمانجۋ جازبالارىنداعى قوجابەرگەن», فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اقەدىل تويجان ۇلى «قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ جاڭادان تابىلعان مۇرالارى جونىندە», فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت اقجىگىت ءالىبەك ۇلى «قوجابەرگەن تولىباي ۇلى: تاريحي شىندىق, كوركەمدىك شەشىم, عىلىمي ساراپتاما», پەكيندەگى ورتالىق ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى نۇرباقان قالەلحان ۇلى «عۇنداردىڭ «يانجي جىرى» جانە قوجابەرگەن جىراۋ», ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ ماگيسترانتى دجابارحيل حوشال «كوجابەرگەن جىراۋ ي حوشالحان حاتاك: تەما يدەنتيچنوستي ۆ پوەزي ۆوستوكا, 17-18 ۆ.ۆ.» اتتى اعىلشىن تىلىندەگى زەرتتەۋلەرىن كوپشىلىك نازارىنا ۇسىندى. تاقىرىپتى تالقىلاۋعا ەلۋگە تارتا عالىمدار مەن قوعام قايراتكەرلەرى قاتىسقان جيىننىڭ كەيبىر باياندامالارى مەن عىلىمي زەرتتەۋلەرىن عانا اتاپ وتىرمىز. نيەتىمىز – ەل ىشىندە ەلەۋسىز قالعان ەستى ءسوز, قۇندى دەرەك بولسا وسى تاقىرىپتار قوزعاۋ سالىپ, باعىت سىلتەر دەگەنىمىز.
عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا اياسىندا جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كۇرەسى, ءحVىىى عاسىرداعى جەكەلەگەن تاريحي تۇلعالاردىڭ قىزمەتى, حالىق اۋىز ادەبيەتىندەگى ۇلتتىق قاھارمان باتىرلاردىڭ بەينەسى مەن سول كەزەڭدە وتكەن ساياسي ۇدەرىستەردى قامتيتىن ساۋالدار كەڭىنەن تالقىلاندى. كونفەرەنتسيادا قامتىلعان زەرتتەۋ تاقىرىپتاردىڭ ءارتۇرلى قىرلارىن زەردەلەي وتىرىپ قاتىسۋشىلار قازاقستاننىڭ جاڭا زامان تاريحىنداعى باتىر, قولباسشى, جىراۋ قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ ءرولى مەن ورنىن ودان ءارى باعامداۋ, جىراۋدىڭ اقىندىق شىعارماشىلىعى مەن قىزمەتىن تولىق ءارى كەڭىنەن سۋرەتتەيتىن تاريحي دەرەكتەردى ىزدەۋ جانە انىقتاۋ, ەل تاريحىندا ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن ءتيىستى دارەجەدە كورىنىس تاپپاي جاتقان حالىقتىق جىراۋلاردىڭ قىزمەتى مەن شىعارماشىلىعىن, ءومىرى مەن زامانداستارى تۋرالى كەشەندى زەرتتەۋ ءىسىن ۇيىمداستىرۋ, قازاق دالاسىنداعى قوعامدىق دامۋعا ۇلكەن ىقپال ەتكەن كورنەكتى تاريحي تۇلعالاردى ماڭگى ەستە ساقتاۋ, ولاردىڭ يدەيالارىن وزەكتى ەتۋ, رۋحاني جانە ماتەريالدىق مۇرالارىن زەرتتەۋ, وتاندىق جانە شەتەلدىك قوعامداستىقتاردىڭ نازارىن اۋدارتۋ, زەرتتەۋشىلەرگە قولجەتىمدى قۇجاتتىق جانە بەينەلەۋ دەرەكتەردىڭ كەڭەيۋىنە ىقپال ەتىپ, تاريحي تاقىرىپقا سايكەس عىلىمي جانە عىلىمي-كوپشىلىك جۇمىستاردى جاريالاۋ, قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا پەتروپاۆلداعى اسكەري ۋچيليششەنى ونىڭ اتىمەن اتاۋ, باتىر باباعا استانا قالاسىندا ەسكەرتكىش ورناتۋ, ارتىنا قالدىرعان مول مۇراسىن جيناقتاپ, كىتاپتار شىعارۋ سەكىلدى ءمانى زور ماسەلەلەردى قامتيتىن قارار قابىلدادى.
ءبىر تايپا ەلدىڭ باعىنا بىتەتىن قاسيەتتەردى ءبىر باسىنا قوندىرعان قوجابەرگەن تولىباي ۇلى تۋرالى زەرتتەۋ ءىسى ءالى دە جالعاسا بەرەرى حاق. ول تۋرالى تولىمدى زەرتتەۋ ماقالالار وتاندىق ءباسپاسوز بەتتەرىندە ءوز وقىرماندارىنا جول تاباتىن بولادى. قولداعى دەرەكتەر مەن جۇرگىزىلىپ وتىرعان ىزدەنىستەرگە قاراپ ءبىز قوجابەرگەنتانۋدىڭ عىلىم ساناتىندا ءبىر ساتى جوعارىلاعانىن, اسا ماڭىزدى قادام جاساپ, حالىققا ەتەنە جاقىنداعانىنا كۋا بولدىق. ءسوز سوڭىندا مىسقالداپ جيناعان ماڭىزدى مالىمەتتەردى عىلىمنىڭ سورەسىندە قالدىرماي, جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋ قۇرالى رەتىندە قولدانىسقا ەنگىزۋ مىندەتىنىڭ تۇرعانىن دا ەسكەرگەن ءجون دەپ ەسەپتەيمىز.
قانات ەسكەندىر,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
