ماڭگىلىك ەل فورمۋلاسى
سەنبى, 2 ناۋرىز 2013 9:07
الدىڭعى جىلى ەل مەرەيىن ۇستەم ەتكەن قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىق مەرەيتويىنىڭ ەڭ ءبىر شارىقتاۋ شەگى تورتكۇل دۇنيەگە قازاق اتىن تانىتقان اسقاق استانادا اشىلعان «ماڭگىلىك ەل» سالتانات اركاسى بولعانى بارشامىزدىڭ ەسىمىزدە. ماڭگىلىك ەل بولۋ – مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن قازاق حالقىنىڭ اسقاق ارمانى. ارادا ءبىر جىل وتكەندە سول ارمان اسقارىن باعىندىرۋدىڭ باس باعدارلاماسى جاسالىپ, جەر جاھانعا جاريا ەتىلۋى سانامەن ويلاپ بىلگەن كىسى كوڭىلىنە زور قۋانىش ءارى ۇلكەن ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىمەن تۇتاس تانىسقاننان كەيىن تۇيگەن وي وسى بولدى.
سەنبى, 2 ناۋرىز 2013 9:07
الدىڭعى جىلى ەل مەرەيىن ۇستەم ەتكەن قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىق مەرەيتويىنىڭ ەڭ ءبىر شارىقتاۋ شەگى تورتكۇل دۇنيەگە قازاق اتىن تانىتقان اسقاق استانادا اشىلعان «ماڭگىلىك ەل» سالتانات اركاسى بولعانى بارشامىزدىڭ ەسىمىزدە. ماڭگىلىك ەل بولۋ – مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن قازاق حالقىنىڭ اسقاق ارمانى. ارادا ءبىر جىل وتكەندە سول ارمان اسقارىن باعىندىرۋدىڭ باس باعدارلاماسى جاسالىپ, جەر جاھانعا جاريا ەتىلۋى سانامەن ويلاپ بىلگەن كىسى كوڭىلىنە زور قۋانىش ءارى ۇلكەن ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىمەن تۇتاس تانىسقاننان كەيىن تۇيگەن وي وسى بولدى.
تاريحي جولداۋدىڭ كوپتىڭ كوڭىل تورىنەن ورىن يەمدەنۋىنىڭ, مەنىڭشە, ەكى ءتۇرلى نەگىزى بار. بىرىنشىدەن, الدىڭعى جولداۋلاردان ايىرماشىلىعى – ەل تاۋەلسىزدىگى مەرەيلى مەرەكەسىنە ارنالعان سالتاناتتى جيىندا جاريا ەتىلۋى جۇرت قۋانىشىن ەسەلەي ءتۇستى. ەكىنشىدەن, ەلباسىنىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا, «2030-ستراتەگياسىنىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن ورىنداۋعا قول جەتكەن پارامەترلەرىنىڭ قورىتىندىلارىن شىعارۋ ۇلكەن ابىروي» بولعانى ەل مەرەيىن تاسىتتى: «ەل 20 جىل بويى ەگەمەندىگىمىز بەن ساياسي سالماعىمىزدى نىعايتۋعا جۇمىس ىستەدى. 20 جىل وتكەن سوڭ بۇل ماقساتقا قول جەتتى. قالىپتاسۋ كەزەڭى تابىستى اياقتالدى. ءبىزدىڭ الدىمىزدا قازاقستاننىڭ تۇتاستىعىن ساقتاي وتىرىپ دامىتۋ مىندەتى تۇردى. ءبىز جوسپارلاعاننان دا اسىرا ورىندادىق, – دەپ قورىتىندى جاساعان ەلباسى ءسوزىن ناقتى دەرەكتەرمەن دايەكتەپ بەردى. – تۇڭعىش رەت تاريحتا ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز حالىقارالىق دارەجەدە تانىلعان ناقتى شەكاراسىن بەلگىلەدى. 14 مىڭ شاقىرىم مەملەكەتتىك شەكارا مەجەلەندى. جان باسىنا شاققاندا ىشكى جالپى ءونىم 1998 جىلعى 1500 دوللاردان 2012 جىلى 12 مىڭ دوللارعا جەتىپ, 7 ەسەدەن استام ءوستى. سوڭعى 15 جىلدا حالىقتىڭ سانى 14 ميلليوننان 17 ميلليون ادامعا دەيىن ءوستى. سوڭعى بەس جىلدا انا ءولىمى شامامەن 3 ەسە ازايدى, بالا تۋ كورسەتكىشى ءبىر جارىم ەسە ءوستى. ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 70 جاسقا دەيىن ۇلعايدى. 2012 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمى جاعىنان ءبىز الەمنىڭ 50 ءىرى ەكونوميكاسىنىڭ قاتارىنا كىرەمىز».
بۇل ەلباسى تىلگە تيەك ەتكەن نەگىزگى ناتيجەلەردىڭ ءبىر پاراسى عانا. ال سانامالاي بەرسەك, ونىڭ قاتارى ەسەلەنە بەرەرىنە ەشكىمنىڭ كۇمانى تۋماسى انىق. سارىارقا تورىندە كۇن ساناپ كوركەيىپ ءوسىپ, الاش اتىن الەمگە پاش ەتكەن اسقاق استانانىڭ ءوزى نەگە تۇرادى!
سونىمەن, قازاقستاننىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى جاڭا ساياسي باعىتى باعدارلانۋىنىڭ ءبىر سەبەبى «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنىڭ ورىندالۋىمەن بايلانىستى ەكەنىنە كوز جەتكەندەي بولدى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنىڭ جاڭا كەزەڭدەگى ۇيلەسىمدى دامۋى. وسىعان وراي, ۇلتتىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى جاڭا ساياسي باعىتىنىڭ جوباسىن ۇسىنامىن», – دەيدى ەلباسى بۇل جونىندە.
«مىقتى مەملەكەت كۇنكورىس ساياساتىمەن ەمەس, جوسپارلاۋ ساياساتىمەن, ۇزاق مەرزىمدى دامۋمەن جانە ەكونوميكالىق وسۋمەن اينالىسادى». جولداۋدا كۇللى الەمگە پاش ەتىلگەن وسى تۇجىرىم – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن قابىلداۋداعى ەكىنشى سەبەپ ەكەنى ەش تالاس تۋعىزبايدى.
ال ءۇشىنشى سەبەپتى ەلباسى: «2050 جىل – جاي بەينەلى داتا ەمەس. بۇل بۇگىندە الەمدىك قاۋىمداستىق باعدار ۇستاپ وتىرعان ناقتى مەرزىم. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىندا 2050 جىلعا دەيىنگى وركەنيەتتەر دامۋىنىڭ جاhاندىق بولجامى ازىرلەندى. 2050 جىلعا دەيىنگى بولجامدىق باياندامانى دۇنيەجۇزىلىك ازىق-ت ۇلىك ۇيىمى جاريالادى. قىتاي ءوزى ءۇشىن ءدال وسىنداي ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ كوكجيەگىن ايقىنداپ الدى», – دەپ قاراستىرادى جولداۋدا.
قازاقستان دامۋىنىڭ, بۇگىنگى جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزدىڭ ەڭ نەگىزگى كىلتى ەلىمىزدەگى تۇراقتىلىق پەن تاتۋلىقتا ەكەنىن ەلباسى ەگەمەندىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭىنان بەرى تالماي ايتۋمەن كەلەدى. «بىرلىگى بار ەل وزادى, بىرلىگى جوق ەل توزادى. بۇل تاريح زاڭى. سوندىقتان قازاقتاردىڭ بىرلىگى – ەلدىگىمىزدىڭ كىلتى, ەڭ باستى ماسەلەسى. قازاقتى ەشۋاقتا سىرتتان جاۋ العان ەمەس. قازاق السىرەسە, الاۋىزدىقتان السىرەگەن, كۇشەيسە, بىرلىكتەن كۇشەيگەن. ءۇيدىڭ بەرەكەسى قابىرعاسىنىڭ قيۋىمەن ەمەس, تەڭىنىڭ جيۋىمەن, وتباسىنداعى سىيلاستىقپەن, تاتۋلىقپەن كىرەدى. مەملەكەت تە سولاي.
ۇدەۋدىڭ سىرى – بىرلىكتە,
جۇدەۋدىڭ سىرى – الاۋىزدىقتا.
بابالارىمىز ءتىرى بولۋ ءۇشىن ءبىر بولسا, ءبىز ءاردايىم ءىرى بولۋ ءۇشىن ءبىر بولۋىمىز كەرەك», – دەگەن جولداردى تەبىرەنبەي وقۋ مۇمكىن ەمەس. بۇدان ارتىق قالاي ايتۋعا بولادى؟!
اڭگىمە اۋانى تاريحي جولداۋدىڭ يدەولوگيالىق مىعىمدىعىنا قاراي ويىسقاندىقتان, ويىمىزدى شەگىنە دەيىن شەگەلەي جەتكىزۋدى ءجون كوردىك. بىزدىڭشە, «2050 ستراتەگياسىنىڭ» الدىڭعى «2030 ستراتەگياسىنان» باستى ايىرماشىلىعى دا, ارتىقشىلىعى دا وسىندا. ونىڭ تابيعي زاڭدىلىعى دا جوق ەمەس. بۇدان 15 جىل بۇرىن ءتاي-ءتاي باسقان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق قۋاتى تىم ءالسىز بولاتىن. ەل الدىندا حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ مىندەتى تۇردى. سوندىقتان ءبىرىنشى ورىنعا ەكونوميكالىق مۇددە شىقتى. يدەولوگيالىق ماسەلەلەر كەيىنگە شەگەرىلدى. قازىرگى قازاقستان جاعدايى مۇلدە بولەك. ەل ەكونوميكاسى قارقىندى دامىپ, حالقىمىزدىڭ تۇرمىسى كوش ىلگەرى تۇزەلدى. ونى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. بىراق تەك ماتەريالدىق بايلىق ادامداردى باقىتتى ەتە المايتىنىن ءومىر كورسەتىپ بەردى. ەندىگى جەتىسپەيتىنى – رۋحاني بايلىق. «2050 ستراتەگياسى» وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ جولىن ايقىنداۋىمەن دە اسا باعالى. جولداۋدىڭ «ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيانىڭ ءرولى» اتتى بولىمىندە ەلباسىنىڭ: «ءبىز مەملەكەتتىگىمىزدىڭ رۋحاني ماسەلەلەر ەكونوميكالىق, ماتەريالدىق ماسەلەلەردەن ەشبىر كەم باعالانبايتىن دامۋ كەزەڭىنە كەلىپ وتىرمىز», دەپ تۇجىرىم جاساۋى – ءسوزىمىزدىڭ جانى بار ەكەنىنىڭ ناقتى دالەلى.
وسى ورايدا, جولداۋدا ۇلت زيالىلارىنا ايرىقشا ماڭىز بەرىلىپ, ەرەن جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارقالاتىپ وتىرعانى دا كوڭىل تورىنەن ورىن يەمدەنگەنىن جاسىرعىمىز كەلمەيدى. ويتكەنى, ەلباسى ءدال ايتقانداي, «رۋحاني دامۋدا نەگىزگى رولگە ارقاشان ينتەلليگەنتسيا يە». سوندىقتان دا «ينتەللەگەنتسيا قالىپتاسقان مەملەكەت كەزەڭىندە جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتار جاساۋدا الدىڭعى قاتارلى كۇش بولۋى كەرەك».
جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتار دەگەندە, ەڭ الدىمەن, ۇلت زيالىلارىنىڭ كوڭىلىن مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە يە انا ءتىلىمىزدىڭ جاداۋ جاعدايى الاڭداتاتىنىن ەش جاسىرا المايمىز. جولداۋدا بۇل ماسەلە بويىنشا دا كوڭىلگە مەدەت بولارلىق باعىت-باعدار ايقىندالىپ, ناقتى تاپسىرمالاردىڭ بەرىلۋى جانىمىزعا جاققانىن ايتۋعا ءتيىستىمىز.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي تۇيىنىنە كەلگەندە, الاش كوسەمسوزىن زەرتتەۋشى رەتىندە الاش يدەياسى مەن ەلباسى جولداۋى اراسىنداعى تاريحي ساباقتاستىققا كوز جەتكىزگەندەي بولدىم. ول – قازاق جۇرتىن ماڭگىلىك ەل ەتۋ يدەياسى. «ءبىز بولاشاققا كوز تىگىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدى «ماڭگىلىك ەل» ەتۋدى مۇرات قىلدىق. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى وسىناۋ ماڭگىلىك جولداعى بۋىندار بىرلىگىنىڭ, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ كورىنىسى. تاۋەلسىز ەلدى ءوز قولىمەن قۇرعان بۋىننان باستالعان ۇلى ىستەردى كەيىنگى ۇرپاقتىڭ لايىقتى جالعاستىراتىنىنا كامىل سەنەمىن. بابالارىمىزدىڭ ەرلىگى, بۇگىنگى بۋىننىڭ ەرەن ىستەرى جانە جاس ۇرپاقتىڭ جاسامپازدىعى اراسىندا ساباقتاستىق بولسا عانا ءبىز ماڭگىلىك ەل بولامىز.
مەن ءححى عاسىر قازاقستاننىڭ «التىن عاسىرى» بولارىنا سەنەمىن. قازاقستان حالقى ۇلى تاريحتىڭ يەسى اتانۋعا لايىق.
اڭسارلى ازاتتىعىمىز بەن ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىگىمىز باياندى بولسىن! ماڭگىلىك ەل بولۋ جولىنداعى ۇلى ىستەرىمىز جاڭا داۋىرلەرگە جول اشسىن!» – دەپ, تاريحي جولداۋى ارقىلى تورتكۇل دۇنيەگە پاش ەتكەن ەلباسى تۇجىرىمى سونىڭ ايقىن ايعاعى.
قايرات ساق,
ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق
ۋنيۆەرسيتەتى جۋرناليستيكا جانە ساياساتتانۋ
فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, الاشتانۋشى عالىم.
