جەتىمىن جىلاتپاعان ەل ەدىك
سەنبى, 2 ناۋرىز 2013 8:31
«جەتىمدى جىلاتۋدان قاتتى ساقتانىڭدار, ويتكەنى, تۇندە ادامدار ۇيىقتاپ جاتقاندا ولاردىڭ زارى جۇرەدى, ال تاڭ سارىدە راببىسىنا كوتەرىلەدى دە جىلاتۋشى ۇستىنەن شاعىم جاسايدى. سوندا اللا تاعالا جىلاتۋشىنىڭ ءتيىستى جازاسىن بەرەدى. سوندىقتان جەتىمنىڭ جىلاۋىنان مەيلىنشە ساقتانىڭدار». پايعامبار (س.ع.س.) ءحاديسى, مىنە, وسىلاي دەيدى.
سەنبى, 2 ناۋرىز 2013 8:31
«جەتىمدى جىلاتۋدان قاتتى ساقتانىڭدار, ويتكەنى, تۇندە ادامدار ۇيىقتاپ جاتقاندا ولاردىڭ زارى جۇرەدى, ال تاڭ سارىدە راببىسىنا كوتەرىلەدى دە جىلاتۋشى ۇستىنەن شاعىم جاسايدى. سوندا اللا تاعالا جىلاتۋشىنىڭ ءتيىستى جازاسىن بەرەدى. سوندىقتان جەتىمنىڭ جىلاۋىنان مەيلىنشە ساقتانىڭدار». پايعامبار (س.ع.س.) ءحاديسى, مىنە, وسىلاي دەيدى.
ءبىرى ءومىر ەسىگىن اشا سالىسىمەن-اق «تاستاندى» اتانعان, ەندى ءبىرى اتا-اناسىنىڭ ايالى الاقانى مەن قامقورلىعىنسىز قالعان بەيكۇنا سابيلەردىڭ ىشكى مۇڭ-نالاسى مەن زارىنىڭ, ءتىپتى ءبىر تامشى كوز جاسىنا قالۋدىڭ قانداي اۋىر كۇناعا دۋشار ەتەتىنىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولاتىن شىعار.
بالا – اتا-انانىڭ باۋىر ەتى. باۋىر ەتىنەن جارالعان سوڭ «كوز قۋانىشىنىڭ» باقىتتى عۇمىر كەشۋى, تولىققاندى وتباسىندا دۇنيەگە كەلىپ, تاربيەلەنۋى ءۇشىن اتا-انا بارىن دا, جانىن دا بەرۋگە دايار. دەسەك تە, قوعامىمىزداعى بار بالانىڭ بىردەي اناسىنىڭ ايالى الاقانىن, جان جىلۋىن سەزىنبەيتىنى اششى دا بولسا شىندىق. دۇنيەگە شىر ەتىپ كەلگەن ءسابيدىڭ ءتىرى جەتىمگە, يا بولماسا تۇل جەتىمگە اينالۋى – بۇگىنگى قوعامنىڭ اۋىر دەرتى.
ەگەر ءبىز حالقىمىزدىڭ سانى – 17 ملن.-نىڭ شاماسىندا دەسەك, ونىڭ 5 ملن.-عا جۋىعىن بالالار قۇرايدى ەكەن. ال ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, سول 5 ملن. بالانىڭ 35 مىڭعا جۋىعى جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان ءسابي كورىنەدى. 2004 جىلى «پاتروناتتىق تاربيە تۋرالى» قاۋلى قابىلدانۋىنا بايلانىستى, 2 مىڭعا تارتا بالا قازاقستان وتباسىلارىندا پاتروناتتىق تاربيەگە بەرىلسە, 22 مىڭعا تارتا بالا قورعانشىلىق پەن قامقورشىلىققا الىنعان. قامكوڭىل بالالاردىڭ 10 مىڭ 887-ءسى جەتىم بالالارعا ارنالعان 196 ينتەرناتتىڭ قاراماعىندا.
ارينە, جەتىم بالالار تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, مۇنىڭ ءبىر پاراسى ولاردى اسىراپ الۋعا, ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك ازاماتتاردىڭ وتباسىلارىنا بەرىلۋىنە كەلىپ تىرەلەتىنى بەلگىلى. 1998 جىلى «نەكە جانە وتباسى تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, 1999 جىلدان باستاپ سابيلەردىڭ شەتەل اسىپ جاتقانى بەلگىلى. رەسمي دەرەك بويىنشا, سول جىلداردان بەرى 47 مىڭنان استام بالا اسىراپ الىنىپتى. ولاردىڭ 38 مىڭنان استامىن وتباسىلارىنا قازاقستاندىق ازاماتتار السا, 8 مىڭ 806-سىن شەتەلدىكتەر, ال 547-ءسىن شەتەلدىك تۋىستارى اسىراپ العان كورىنەدى. دەسەك تە, شەتەلدىك ازاماتتاردىڭ بالا اسىراپ الۋى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قوعامدىق ويدى سان ساققا جۇگىرتكەن, كەيدە ەل ىشىندە نارازىلىق تۋىنداتىپ, بولاشاققا الاڭ كوڭىلمەن قاراۋعا يتەرمەلەگەن ماسەلە بولعانى جاسىرىن ەمەس. بۇل جايت قازىر دە ەل ەرتەڭى ءۇشىن الاڭ ازاماتتاردى تولعاندىرىپ وتىر.
ەلىمىز 2010 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا حالىقارالىق بالا اسىراپ الۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق جانە بالالاردى قورعاۋ كونۆەنتسياسىن راتيفيكاتسيالاعان بولاتىن. كەيىن بۇل كونۆەنتسيا باسقا دا زاڭنامالارمەن تولىعا ءتۇستى. ماسەلەن, 2011 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا پارلامەنت «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كودەكسىن ماقۇلداسا, 2012 جىلعى ناۋرىزدا اتالعان كودەكسكە قاتىسى بار 10 بىردەي اكت قابىلداندى. وسى 10 اكتىنىڭ 6-ۋى بالا اسىراپ الۋ ۇدەرىسىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولىپ تابىلادى.
قازاقستان حالىقارالىق بالا اسىراپ الۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق جانە بالالاردى قورعاۋ كونۆەنتسياسىنا قول قويا وتىرىپ, وزىنە بىرقاتار مىندەتتەر العانىن دا ەستەن شىعارماۋ كەرەك. ەندىگى ماقسات – سول ءمىندەتتەردىڭ ورىندالۋى. ارينە, ءبىزدىڭ قولىمىزدا بۇل مىندەتتەردىڭ قانداي دەڭگەيدە جۇزەگە اسىپ جاتقانى تۋرالى ناقتى مالىمەت جوق. دەسەك تە, سالا ماماندارى كوپ جاعدايدا: «ءبىز قالاي بولعاندا دا شەتەلدىكتەردىڭ بالا اسىراپ الۋىنا تىيىم سالا المايمىز. ولاردىڭ بالا اسىراپ الۋىنا رۇقساتىمىزدى بەرە وتىرىپ, بالانىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋگە مەيلىنشە مۇددەلى بولۋىمىز كەرەك», دەگەندى العا تارتىپ جاتادى.
وسى ورايدا, بۇگىندە مەملەكەت تاراپىنان بالا اسىراپ الۋعا قاتىستى بىرقاتار وزگەرىستەردىڭ ەنگىزىلگەنىن دە ايتۋعا بولادى. ءماسەلەن, بۇرىن قازاقستان حالىقارالىق بالا اسىراپ الۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق جانە بالالاردى قورعاۋ كونۆەنتسياسىنا قوسىلماعان جانە «نەكە جانە وتباسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسى قابىلدانباعان كەزدە مەملەكەتىمىزدەن بالا اسىراپ الۋ ۇدەرىسى ەمىن-ەركىن, ەش كەدەرگىسىز ءجۇرىپ كەلگەن-ءتىن. بۇل ۇدەرىس قالاي جۇرگىزىلدى دەگەنگە كەلسەك, ەگەر شەتەلدىك وتباسى قازاقستاننان بالا اسىراپ العىسى كەلسە, عالامتور جەلىسى ارقىلى بايلانىسقا شىعىپ نەمەسە وزگە دە جولدارىن تاۋىپ, يا بولماسا جەرگىلىكتى ورگاندارمەن بايلانىسۋ ارقىلى بالانى اسىراپ الاتىن ەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ونى تىكەلەي باقىلاپ وتىراتىن ورگان بولماعان. ال ەلىمىزدە بالا اسىراپ الۋعا قاتىستى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر قابىلدانعاننان كەيىن ونداي ۇدەرىستەرگە شەكتەۋ قويىلىپ, تەك اككرەديتاتسيادان وتكەن شەتەلدىك اگەنتتىكتەر ارقىلى عانا بالا اسىراپ الۋعا مۇمكىندىك تۋماق. ماسەلەن, مۇنداي اگەنتتىكتەردى تىركەۋ ۇدەرىسى بىلتىرعى جىلى باستالىپ, بيىلعى جىلدىڭ 18 قاڭتارىندا تولىقتاي اياقتالىپتى. وسىعان سايكەس, ءتىركەۋدەن وتۋگە ءوز قۇجاتتارىن جىبەرگەن 60 شەتەلدىك اگەنتتىكتىڭ 37-ءسى عانا اككرەديتاتسيادان وتكەن.
ءبىز وسى ماسەلەگە مۇددەلى بىردەن-ءبىر وكىلەتتى ورعان – ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ كوميتەتى ءتورايىمىنىڭ ورىنباسارى باقىت الىباەۆامەن تىلدەسىپ, وي-پىكىرىن تىڭداعان ەدىك. ماماننىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى جىلدارى الەمدىك زاماناۋي ءتاجىريبەگە سايكەس, بالا اسىراپ الۋ ماسەلەلەرىن رەتتەۋدىڭ تۇبەگەيلى جاڭا قۇقىقتىق تەتىگى قۇرىلىپتى. ياعني, بالا اسىراپ الۋ ۇدەرىسىندەگى جاڭاشىلدىقتىڭ ءبىرى – اسىراپ الىناتىن جەتىم بالالاردى ەسەپكە الۋدىڭ يەرارحياسىن, سونداي-اق, جەتىم بالالاردى اسىراپ الۋعا بەرۋدىڭ ءتارتىبىن بەلگىلەۋ ەكەن. بۇعان قوسا, شەتەلدىك بالا اسىراپ الۋشىلاردى ىرىكتەۋدىڭ شارتى وزگەرگەن كورىنەدى. «ماسەلەن, بۇگىندە بالا اسىراپ الۋشىلار بولا المايتىن ادامدار قاتارى كوبەيدى. جالعىزباستى ەر ادامدار, تۇراقتى مەكەنى جوق ازاماتتار, ازاماتتىعى جوق تۇلعالار, سوتتالعان جانە ناشاقورلىققا, ىشىمدىككە بەيىم ازاماتتار بالا اسىراپ الۋ قۇقىعىنا يە بولا المايدى. سونداي-اق, ءبىز شەتەلدىكتەردىڭ بالامەن قارىم-قاتىناس جاساۋ ۋاقىتىن ەكى اپتادان ءتورت اپتاعا دەيىن ارتتىردىق. بالا اسىراپ الۋشىلار مەن اسىراپ الىناتىن بالا اراسىنداعى جاس ايىرماشىلىق ون التى جاستان كەم ەمەس جانە قىرىق بەس جاستان ارتىق بولماۋى بەلگىلەندى. ەندىگى كەزەكتە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تىركەلگەن شەتەلدىك اگەنتتىكتەر اسىراپ الىنعان بالانىڭ حال-جاعدايىنىڭ قانداي ەكەندىگىنەن حاباردار ەتەتىن فوتو, بەينە ماتەريالداردى, باسقا دا مالىمەتتەردى جىبەرۋگە ءتيىستى. بۇل اگەنتتىكتەر بالاعا قاتىستى العاشقى ءۇش جىلدا جىلىنا ەكى رەت, ال 18 جاسقا كەلگەنشە جىلىنا ءبىر رەت ەسەپ بەرۋى قاجەت», دەيدى كوميتەت ءتورايىمىنىڭ ورىنباسارى.
ارينە, بۇل بالا اسىراپ الۋدا شەتەلدىكتەرگە قويىلار تالاپتىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەردە قاتاڭداتىلعانىن بايقاتسا كەرەك. ءومىر بولعان سوڭ, ءارتۇرلى جاعدايلار كەزدەسىپ جاتادى. جەتىمنىڭ ءبىر تامشى كوز جاسىنان قورىقپاي, ءتۇرلى ماقساتتا پايدا تاپقىسى كەلەتىندەردىڭ بارىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. كونۆەنتسيا مەن جاڭا زاڭدا قويىلعان تالاپتار, مىنە, وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەردىڭ الدىن السا قۇبا-قۇپ. ال ول تالاپتاردىڭ قانشالىقتى جانە قالاي ورىندالاتىنى – ەكىنشى ماسەلە. بۇل ورايدا, الەمدىك تاجىريبەدەن دە بىرەر مىسال كەلتىرە كەتسەك بولادى. ماسەلەن, لاتۆيا مەن ليتۆادا جەتىمدەردى تەك سول مەملەكەتتەن قونىس اۋدارعان شەتەلدىكتەردىڭ عانا اسىراپ الۋعا مۇمكىندىگى بولسا, يزرايل مەن ارمەنيا جەتىمدەردى تەك ءوز ۇلتىنىڭ وكىلدەرىنە عانا بەرەتىن كورىنەدى. گەرمانيا مەن يرلاندياداعى جاعداي دا وسىلارعا ۇقساس ەكەن.
ەلىمىزدىڭ بالالار قۇقىعىن قورعاۋ كوميتەتى تاراتقان اقپاراتقا سۇيەنسەك, 2010 جىلى شەتەلدىكتەر قازاقستاننان 506 بالانى اسىراپ السا, 2011 جىلى بۇل كورسەتكىش 130 بالانى قۇراعان ەكەن. «2011 جىلى يسپانيا ازاماتشاسى قازاقستاننىڭ ەسەيىپ قالعان اپالى-ءسىڭلىلى ءۇش قىزىن اسىراپ العان بولاتىن. الايدا, ولار جارتى جىلدان كەيىن ءتىل كەدەرگىسىنەن, بالكىم, ءبىر-بىرىمەن دۇرىس قارىم-قاتىناستىڭ ورناماۋى سالدارىنان بولار, كەرى قايتارىلدى. 2012 جىلى ەلىمىزدەن شەتەلدىكتەر ەشقانداي بالانى اسىراپ العان جوق. ال بيىلعى جىلى بالا اسىراپ الۋعا نيەت بىلدىرگەن يسپانيا مەن كانادا ازاماتتارىنان قۇجاتتار كەلىپ ءتۇستى», دەيدى سالا مامانى.
كوميتەت وكىلى سونداي-اق بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدەگى بالالار ءۇيى سانىنىڭ جىل وتكەن سايىن ازايىپ كەلە جاتقانىن دا تىلگە تيەك ەتتى. ماسەلەن, 2009 جىلى 213 بالالار ءۇيى تىركەلسە, قازىرگى تاڭدا ولاردىڭ سانى 196-نى قۇرايدى ەكەن. «90-شى جىلدارمەن سالىستىرايىن: ول كەزدە ەلىمىزدە 93 مىڭنان استام جەتىم مەن اتا-انالارىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالا بولسا, بۇگىنگى كۇنى ول كورسەتكىش 34 مىڭ 785-كە تومەندەگەن. مۇنى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ كوتەرىلگەندىگىمەن, قولايسىز وتباسىلارمەن ءارتۇرلى ءىس-شارالاردىڭ, اقپاراتتىق جۇمىستاردىڭ جۇرگىزىلۋىمەن بايلانىستىرۋعا بولاتىن شىعار. ەكىنشىدەن, جەتىم بالالاردىڭ ازايۋىنا پاتروناتتىق تاربيەنىڭ دە كوپ كومەگى ءتيدى. 2011 جىلدان باستاپ پاتروناتتىق تاربيەگە الىنعان 2 مىڭنان استام بالاعا مەملەكەت تاراپىنان جاردەم كورسەتىلىپ, 10 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە جالاقى تولەنىپ كەلەدى», دەيدى باقىت ورازالىقىزى.
سالا مامانىنىڭ سوزىنەن اڭعارعانىمىز: بالالار قۇقىعىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ نازارىندا تۇرعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – جەتىمدەردى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ەكەن. سەبەبى, 18 جاسىندا جەتىمدەر ۇيىنەن شىققان بويجەتكەن مەن بوزبالا ءوز تاعدىرىن جاسوسپىرىمدەر ۇيىمەن بايلانىستىرادى. ەگەر, ەلىمىزدە 34 جاسوسپىرىمدەر ءۇيى بولسا, ولاردا 1 مىڭ 300-دەن استام بالا تاربيەلەنىپ جاتقان كورىنەدى. ال, قاراعاندى مەن الماتى قالالارىندا ورنالاسقان جاستار ۇيلەرىندە 23 پەن 29 جاسقا دەيىنگى جاستاردىڭ تۇرۋىنا رۇقسات بەرىلگەن. دەسەك تە, بۇگىنگى تاڭدا 12 مىڭعا جۋىق بالا باسپاناعا مۇقتاج ەكەن.
تاعى ءبىر اتاپ كورسەتەتىن جايت – اتالعان كوميتەتتىڭ «بالا اسىراپ الۋ» دەگەن سايتىنىڭ كومەگىمەن بىلتىر 50 جەتىم بالا وتاندىق وتباسىعا ورنالاستىرىلىپتى. ال 1 مىڭ 871 ادام بالا اسىراپ الۋعا كەزەكتە تۇرعان كورىنەدى. «كوپ جاعدايدا وتاندىق ازاماتتار وزىنە ءسال دە بولسا ۇقسايتىن, دەنساۋلىعىندا ەشقانداي دا كىناراتى جوق سابيلەردى اسىراپ العىسى كەلەدى. ال جەتىمدەر ۇيىندەگى بالالاردىڭ 80 پايىزىنان استامى اۋرۋشاڭ بالالار عوي. ەكىنشىدەن, بالا اسىراپ الاتىن جانداردىڭ كوبىسىنىڭ تۇرمىس-جاعدايى ورتاشا. بالا اسىراپ الاتىن اۋقاتتى ازاماتتار جالپى كورسەتكىشتىڭ نەبارى 5 پايىزىن عانا قۇرايدى», دەيدى سالا مامانى بىزبەن اڭگىمەسىندە.
ارينە, ءاربىر بوبەكتىڭ ءوز اتا-اناسىنىڭ جۇرەك جىلۋى مەن ايالى الاقانىن سەزىنىپ وسكەنىنە, ال جەتىم بالالاردىڭ وتاندىق وتباسىلاردا تاربيەلەنگەنىنە نە جەتسىن؟! بۇل ەلىمىزدىڭ دەموگرافيالىق احۋالىنىڭ ءسال دە بولسا جاقسارۋى ءۇشىن دە, ەڭ باستىسى, وكىنىپ ءارى وپىنىپ قالماۋىمىز ءۇشىن دە اسا قاجەت. قازاق حالقى قاشاندا جەتىمىن جىلاتپاعانىن, جاتقا بەرمەگەنىن, ولاردىڭ تاعدىرىنا بەي-جاي قاراماعانىن ەسكەرسەك, قاراكوز سابيلەردىڭ شەتەل اسپاي, ءوز توپىراعىندا تاربيەلەنۋى – ەلدىگىمىزگە سىن ەمەس پە؟!
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
