اتاكاسىپتىڭ ەرتەڭى الاڭداتادى

جۇما, 1 ناۋرىز 2013 7:21

اۋىل – التىن بەسىك, مال شارۋاشىلىعى – اتاكاسىپ. قازاقتىڭ قانىنا سىڭگەن بۇل ەگىز ۇعىمنىڭ قاسيەتى حاقىندا ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. سەبەبى, بۇگىنگى ەل بيلەگەن باسشىدان باستاپ, عىلىم قۋعان عۇلاما مەن قاراقان باسىن باققان قاراعا دەيىن جورگەگىندە جاتىپ-اق اۋىلدىڭ ساۋمال اۋاسىمەن اۋىزدانعان, ءتاي-ءتاي باسقان ساتىنەن اتاكاسىپتىڭ قىرى مەن سىرىنا قانىققان كەشەگى قاراتاباندار. وكىنىشكە قاراي, اۋىل شارۋاشىلىعىن نارىققا كوشىرۋ جولىنداعى رەفورمالار مەن تاجىريبەلەرگە تىم اۋەستەنىپ, سوڭعى جىلدارى وسى قاسيەتتى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا كولەڭكە ءتۇسىرىپ العان سىڭايلىمىز.

جۇما, 1 ناۋرىز 2013 7:21

اۋىل – التىن بەسىك, مال شارۋاشىلىعى – اتاكاسىپ. قازاقتىڭ قانىنا سىڭگەن بۇل ەگىز ۇعىمنىڭ قاسيەتى حاقىندا ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. سەبەبى, بۇگىنگى ەل بيلەگەن باسشىدان باستاپ, عىلىم قۋعان عۇلاما مەن قاراقان باسىن باققان قاراعا دەيىن جورگەگىندە جاتىپ-اق اۋىلدىڭ ساۋمال اۋاسىمەن اۋىزدانعان, ءتاي-ءتاي باسقان ساتىنەن اتاكاسىپتىڭ قىرى مەن سىرىنا قانىققان كەشەگى قاراتاباندار. وكىنىشكە قاراي, اۋىل شارۋاشىلىعىن نارىققا كوشىرۋ جولىنداعى رەفورمالار مەن تاجىريبەلەرگە تىم اۋەستەنىپ, سوڭعى جىلدارى وسى قاسيەتتى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا كولەڭكە ءتۇسىرىپ العان سىڭايلىمىز.

اشىعىن ايتساق, وسكەلەڭ ۇرپاق ساناسىندا بۇل قوس ۇعىمنىڭ قاسيەتى كومەسكى. كومەسكىلەنگەنى سول ەمەس پە, قازاق جاس­تارى اتاكاسىپتەن قول ءۇزىپ بارادى. «اۋىل جىلدارى» جاريالانىپ, مەملەكەت تاراپىنان اۋىل شارۋاشىلىعىنا ميللياردتاعان قارجى بولىنە باستاعان سوڭعى بىرنەشە جىلدىڭ جۇزىندە دە اۋىلعا بارىپ, تۇ­رالاعان اتاكاسىپتى تۇرعىزۋعا قۇلشىنىس تانىتقان جاستار قاراسى كورىنبەيدى. بۇل رەتتە اۋىل جاستارى جەڭىل تۇرمىس ىزدەپ, قالاعا قاشادى دەگەن جاڭساق پىكىرگە نەگىز جوق. ويتكەنى, اۋىر جۇمىستارىنىڭ 90 پايىزى قول كۇشىمەن اتقارىلاتىن قالاداعى قۇرىلىس ۇيىمدارىنا جالدانعان قازاق جاستارىنىڭ جۇمىسى جەڭىل, تۇرمىسى تاماشا دەپ ەشكىم ايتا الماس.

قازاقتى التىن بەسىگى مەن اتاكاسىبىنەن قول ۇزدىرگەن باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى, سوناۋ توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعىندا اسىعىس جۇرگىزىلگەن جەكەشەلەندىرۋ رەفورماسى ەكەندىگى انىق. اۋىلدىڭ ءسانى – مال ەدى. مال كەتكەن سوڭ اۋىلدان دا ءمان كەتتى. اعا ۇرپاق جىل­دار بويى وسىرگەن مىڭعىرعان مال اياق استىنان «كولدەنەڭ كوك اتتىنىڭ» قو­لىنا كوشتى. نارىق اكەلگەن «بارتەر» دەگەن بالەنىڭ كەسىرىنەن ميلليونداعان مال پىشاققا ىلىكتى. اينالاسى التى-جەتى جىلدىڭ ىشىندە اقتىلى مالىنان ايرىلعان اۋىل ازىپ-توزىپ شىعا كەلدى. «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قال­ماسىن» ۇرانىمەن وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىندا زورلىقپەن جاسالعان ۇجىمداستىرۋ ناۋقانى قازاقستاننىڭ مال شارۋاشىلىعىن كۇيرەتسە, 90-شى جىلداردىڭ باسىندا جۇرگىزىلگەن جۇيەسىز جەكەشەلەندىرۋ رەفورماسى قازاق دالاسىندا مال باسىن ەكىنشى رەت وراسان زور شىعىنعا ۇشىراتتى. ماسەلەن, 1990 جىلى قازاقستاندا 9 757,2 مىڭ باس ءىرى قارا مال بولسا, 2000 جىلى 4 106,6 مىڭ باس ءىرى قارا مال عانا قالعان. 1990 جىلى 1 626,3 مىڭ جىلقى بولسا, 2000 جىلى 976 مىڭ جىلقى قالعان. اسىرەسە, وسى كەزەڭدە قويدى قىناداي قىرۋ وقيعالارى بەلەڭ الدى. قازاقستاندا 1990 جىلى 36 ميلليونعا جۋىق قوي بولسا, 2000 جىلى 9 ميلليوننىڭ و جاق, بۇ جاعىندا عانا قوي-ەشكى بولدى.

قولداعى مالىن «بارتەردىڭ» قۇر­باندىعىنا بەرىپ, تاجىريبەلى مالشىلار قۇرىعىن ۇستاپ قالدى. ءتورت-بەس قويىن ءبىر-ەكى قاپ ۇنعا ايىرباستاپ, ەكى-ءۇش باسپاعىن بالالاردىڭ مەكتەپكە باراتىن كيىم-كەشەگىنە جاراتىپ, اۋىل قازاعى تەسىك استاۋعا تەلمىردى. جاپپاي جۇمىسسىزدىق جايلاعان اۋىل تۇرعىندارى كاسىپ ىزدەپ قالاعا اعىلدى. ەل ىشىندە ستيحيالىق ۋربانيزاتسيا مەن بەي-بەرەكەت كوشى-قون ۇدەرىسى بەلەڭ الدى. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە مادەنيەتى دامىعان, ينفراقۇرىلىمى قالىپتاسقان كەڭشارلار مەن اۋىلدار قاڭىراپ, اقتىلى مال مەكەنى بولعان جاسىل جايلاۋلار تۋسىراپ قالدى. بارلىق سانالى عۇمىرىن مال ءوسىرۋدىڭ جايىنا ارناعان كەشەگى مايتالمان مالشىلار ەندى كۇن كورىس قارەكەتىمەن امالسىز قالاداعى باسقا كاسىپتەرگە بەيىمدەلۋگە ءماجبۇر بولدى. ءسويتىپ, اتادان بالاعا جالعاسىپ كەلە جاتقان اتاكاسىپ ساباقتاستىعى السىرەدى. بۇل وكپەنى قىسقان وتپەلى كەزەڭدەگى «ءوز كۇنىڭدى ءوزىڭ كوردىڭ» كەبىنە ۇرىنعان توق­سانىنشى جىلدارداعى ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا ءتان ورتاق كورىنىس ەدى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماقساتىندا تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىپ كەلە جاتقان باسىمدىقتارىنىڭ ارقاسىندا بۇل سالادا دا وڭ وزگەرىستەر بايقالا باس­تادى. مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن ميل­لياردتاعان قارجىنىڭ كومەگىمەن ەگىن شارۋاشىلىعىندا ايتارلىقتاي جە­تىستىكتەرگە قول جەتكىزىلدى. ەندى مال شا­رۋاشىلىعىن دامىتۋ ماسەلەسىنە كوڭىل بولىنە باستادى. سوڭعى ۋاقىتتا مەملەكەت تاراپىنان بولىنەتىن قارجىعا مال شارۋاشىلىعى دا كەندە بولىپ جاتپاعان سياقتى. ءبىر عانا مىسال, مەملەكەت شارۋاعا اسىل تۇقىمدى 1 باس مالدى ۇستاۋ ءۇشىن 8 مىڭ تەڭگە, جەمگە كەتكەن شىعىنى ءۇشىن قوسىمشا 4,5 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا ءتو­لەيدى ەكەن. جۇزدەگەن باس مال ۇستاعان فەرمەرلەر تەك سۋبسيديا رەتىندە عانا مەملەكەتتەن جىل سايىن ميلليونداعان تەڭگە كومەك الادى. مينيسترلىكتىڭ ءما­لىمدەۋىنشە, بۇل سالا جىلدان جىلعا دامىپ, ءبىرشاما جۇمىس ىستەپ تۇرعان سياقتى. ەندەشە, وتاندىق مال شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدەرى قازاقستاندىقتاردىڭ سۇرانىسىن قانشالىقتى دارەجەدە قامتاماسىز ەتەدى؟ بيۋدجەتتەن بولىنگەن ميللياردتاعان قارجىنىڭ قايتارىمى قانداي؟

مامانداردىڭ دەرەگى بويىنشا, ەلىمىزدە تۇتىنىلاتىن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ 27 پايىزى عانا قازاقستاندا وندىرىلەدى ەكەن. قالعان 73 پايىز ءسۇتتى ءبىز شەتەلدەردەن تاسيمىز. ال ەت ونىمدەرىنىڭ 25 پايىزى عا­نا قازاقستاندىق فەرمەرلەردىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. ەلىمىزدىڭ ەتكە دەگەن سۇرانىسىنىڭ دا 75 پايىزىن يمپورتپەن جاۋىپ وتىرمىز. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىن­شا, 2011 جىلى ەلىمىزدەگى وڭدەلگەن ازىق-ت ۇلىك تا­ۋارلارىنىڭ جالپى اينالىمى 3 805,3 ملن. اقش دوللارىن قۇراپ, 2006 جىلمەن سالىستىرعاندا 184,6 پايىزعا ءوسىپتى. ونىڭ ىشىندە 2 835 ملن. اقش دوللارى نەمەسە 74 پايىزى تاعى دا يمپورتتىڭ ۇلەسىنە تيەدى ەكەن. ەڭ وكىنىشتىسى, قانشاما جىلداردان بەرى كۇندەلىكتى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن تۇتىناتىن قازاقستاندىقتار رەسەي مەن بەلورۋسسيانىڭ مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا, شەتەل فەرمەرلەرىن گۇلدەندىرۋگە ۇلەس قوسىپ جاتىر.

ىشكى سۇرانىستىڭ 20 پايىزىن عانا قامتاماسىز ەتەتىن مال شارۋاشىلىعىن تولىققاندى سالا دەپ ايتۋعا دا اۋىز بارار ەمەس. ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ كىلتى تۇتاستاي جاتتىڭ قولىنا كوشكەن. جەلگە ۇشىپ كەتپەسە, جىل سايىن بيۋدجەتتەن بولىنەتىن ميللياردتاعان قارجىنىڭ دا تيىمدىلىگىن كورەتىن ۋاقىت جەتتى عوي. اينالىپ كەلگەندە, كاسىپكەرلەرگە مەملەكەت تاراپىنان وڭدى-سولدى قۇيىپ جاتقان قارجى دا سالىق تۇرىندە الىنعان قاراپايىم حالىقتىڭ نەسىبەسى ەمەس پە؟ قاراپايىم تۇتىنۋشى تىم بولماسا سول نەسىبەسىنىڭ يگىلىگىن داستارقان مازىرىندەگى وتاندىق ونىمدەردەن كورگىسى كەلەدى. ال بىزدەگى جاعداي «باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس». نارىقتىق قاتىناستار قالىپتاسقان كەزەڭنەن بەرگى ۋاقىتتا بازارلار مەن دۇكەندەردىڭ سورەلەرىندەگى سامساعان ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ جىلتىراعان قا­عازدارىنىڭ ءوزى شەكارا اسىپ, جات جەردەن جەتكەن جارتىلاي فابريكاتتار ەكەنىن ايعاقتايدى. حيميالىق قوسپاسى كوپ بۇل ونىمدەردىڭ ادام اعزاسىنا كەلتىرىپ جاتقان كەسىرى كەلەشەك تارازىسىندا.

مال شارۋاشىلىعىنىڭ قايتارىمى قۇلدىراپ, اتاكاسىپتىڭ قادىرى قاشۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, وسى ءبىر ستراتەگيالىق سا­لانىڭ ماڭىزىن ءتۇسىنىپ, شىنايى جۇمىس جۇرگىزەتىن ناعىز مايتالمان مامانداردىڭ جوقتىعىنان بولىپ وتىر. جەڭىل اقشانىڭ جايىن جاقسى بىلەتىن «جاڭا قازاقتاردىڭ» جاپپاي ارالاسۋىمەن مال شارۋاشىلىعىنا جان ءبىتىرۋدىڭ قادامدارى جاسالىپ-اق جاتىر. الايدا, «قولىڭنان كەلسە, قونىشىنان باستىڭ» كەرىمەن كۇشتەپ جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانى كەزىندە قوعامدىق مالدى جاپپاي جەكەشەلەندىرىپ العان كەشەگى پارتيا جانە كەڭەس ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن كەڭشارلاردىڭ, ۇجىمشارلاردىڭ ديرەكتورلارىنان قۇرالعان بيزنەسمەن-فەرمەرلەر – «جاڭا قازاقتار» مال شارۋاشىلىعىن نارىق جاعدايىنا بەيىمدەپ, جاڭاشا دامىتىپ اكەتە المادى. ولار وڭاي جولمەن قولدارىنا كەلگەن ءتورت ت ۇلىككە جەڭىل اقشا تۇسىرەتىن بايلىق كوزى رەتىندە عانا قارادى. مال شارۋاشىلىعى بازاسىن نىعايتۋعا, جەم-ءشوپ قورىن قالىپتاستىرۋعا قارجى سالمادى.

وسىناۋ كەڭ-بايتاق دالادا قازاق حالقى عاسىرلار بويى مال شارۋاشىلىعىن دامىتىپ, كوشپەندىلەردىڭ ۇلى وركەنيەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان بولاتىن. حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق بولمىسى, تاريحي سالت-ءداستۇرى دە ىقىلىم زاماننان بەرگى كۇن كورىس كوزى – اتاكاسىپ – مال شارۋاشىلىعىمەن قوسا قالىپتاسىپ, بىرگە دامىدى. ەجەلگى قازاق ەلىنىڭ ەركىندىگى, تۋعان جەرىنىڭ كەڭدىگى دە وسى قاسيەتتى اتاكاسىپپەن تىكەلەي بايلانىس­تى. ءتورت ت ۇلىكتىڭ بابىمەن جىلدىڭ ءتورت ماۋ­سىمىن دا تابيعات اياسىندا وتكىزەتىن قازاقتاردان ارتىق مال ءوسىرۋدىڭ قىرى مەن سىرىن بىلەتىن حالىق جوق ەكەندىگىن دە كونە تاريح تاجىريبەسى دالەلدەگەن. حالقىمىز عاسىرلار بويى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جاعدايىن جەتىلدىرىپ وتىردى. بەرتىن كەلە مال باعۋدىڭ كونە داۋىردەگى ءداستۇرى وزگەرىپ, شارۋاشىلىقتى دامىتۋدىڭ ۋاقىتقا ساي جەتىلگەن جاڭا ادىستەرى ورنىعىپ, مال جارتىلاي جايىلىپ باعىلاتىن بولدى. جاز ايلارىندا مال جايىلىمدا باعىلىپ, قىستا قورادا كۇتىپ باعىلاتىن. قولعا قارايتىن مال ءۇشىن قىسقا جەتكىلىكتى جەم-ءشوپ قورى دايىندالدى. ءتىپتى تەبىنگە تۇسەتىن جىلقى مالىن دا قاتتى قىس ايلارىندا ارنايى ازىرلەنگەن جەم-ءشوپ قورىمەن قوسىمشا ازىقتاندىرىپ وتىراتىن. وتكەن عاسىرداعى كەڭەس زامانىندا قازاق مال باعۋدىڭ وسى ادىسىنە بۇتىندەي كوشكەن ەدى.

بۇگىنگى فەرمەرلەر قازاق دالاسىنىڭ وڭىرلىك ەرەكشەلىكتەرىن, اتاكاسىپتىڭ بابالاردان قالعان وسىناۋ باي تاجىريبەسىن ەسكەرمەي, مال شارۋاشىلىعىنىڭ قا­لىپتاسقان جۇيەسىن بۇزدى. ولار بارىن­شا از شىعىنمەن مول پايدا تابۋدى كۇيتتەدى. وتارلى قوي, تابىندى مالعا ءبىر-ەكى مالشى عانا جالداپ, فەرمانىڭ يەسى دە, زووتەحنيگى دە, مال دارىگەرى دە ءبىر ءوزى بولدى. ءىرى كەڭشارلارداعى مالدارىگەرلىك ورتالىقتار, زەرتحانالار جۇيەسى جويىلدى. مال تابىندارىندا زووتەحنيكالىق سۇرىپتاۋ, ۆەتەرينارلىق ەمدەۋ شارالارى جۇرگىزىلمەيتىن بولدى. شارۋا قو­جالىقتارىنىڭ يەلەرى «قازانشىنىڭ ەركى بار, قايدان قۇلاق شىعارسا» دەگەندەي, كەيىنگى كەزدەگى اۋا رايىنىڭ جىلىنۋ ۇردىسىنە ۇمىتتەنىپ, قىسقا قاجەتتى جەم-ءشوپ قورىن دايىنداۋعا دا سالعىرت قاراي باستادى. وعان بيىلعى قاھارلى قىستا مالدارى قىرىلىپ جاتقان پاۆلودار وبلىسىنداعى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جەتەسىزدىگى دالەل.

پاۆلودار وبلىسىندا بيىلعى قىستا ورىن العان وسى وقيعا قوردالانعان تالاي-تالاي كەمشىلىكتىڭ بەتىن اشتى. مال شارۋاشىلىعى سالاسىن وركەنيەتتى تۇرعىدا دامىتۋ ماسەلەلەرى بىلاي تۇرسىن, قوعامىمىزدا ءتورت ت ۇلىككە دەگەن جانى اشىماستىق كوزقاراستىڭ قالىپتاسقانى انىق كورىندى. جەرگىلىكتى اكىم-قارالاردى قىرىلعان مالدىڭ وبال-ساۋابىنان, ءوڭىر ەكونوميكاسىنا تيگىزەتىن كەرى اسەرلەرىنەن گورى, ورىنتاقتارىنان ايرىلىپ قالماۋى, كەلەڭسىز كەمشىلىكتەردىڭ جوعارى جاققا اشكەرە بولماۋى ەرەكشە الاڭداتسا, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ يەلەرىن قالتاسىنىڭ قامى عانا قىنجىلتادى ەكەن. سوندىقتان ولار جەرگىلىكتى جەردە بولىپ جاتقان جاعدايلاردى جاسىرىپ باعۋدا.

قاراشادا قىرىق گرادۋس اياز قا­قاپ, قاڭتاردا جاڭبىر جاۋعان بيىل­عى قىستىڭ سىناعىندا شارۋا قو­جا­لىقتارىنىڭ جاعدايى سىن كوتەرمەدى. سولتۇستىك وبلىستاردىڭ بىرقاتار شا­رۋاشىلىقتارىندا مال شىعىنعا ۇشى­رادى. اسىرەسە, پاۆلودار وبلىسى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ تەبىندەگى جىلقىسى كوپ قىرىلدى. العاشقىدا كەرەكۋ ءوڭى­رىندە جەلتوقسان جانە قاڭتار ايلارىندا تەبىندەگى ءتورت مىڭعا تارتا جىل­قى قىرىلعانى تۋرالى حابار تارادى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ىزىنشە بۇل قاۋەسەتتى جوققا شىعاردى. ءتىپتى پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى ەرلان ارىن تەلەديدار ارقىلى وڭىرلىك اشىق جينالىس وتكىزىپ, مالى شىعىنعا ۇشىراعان شارۋا قوجالىقتارى باسشىلارىن جالعان اقپار تاراتتى دەپ ايىپتاپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ولاردىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعاۋ تۋرالى تاپسىرما دا بەردى. اكىمنىڭ ايتۋىنشا, بۇل شارۋا قوجالىقتارىنىڭ يەلەرىنىڭ «دجيپ» ءمىنىپ, قالادا سالتانات قۇرۋدان قولدارى بوسامايتىن كورىنەدى. ولار قىسقا قاجەتتى جەم-ءشوپ قورىن دايىندامايدى. مالدىڭ شىعىنىن قاساقانا ءوسىرىپ, ارتىق مالدى دالاعا تىعىپ, مەم­لەكەتتەن وتەماقى الۋدى ويلايدى ەكەن. مۇنداي جاعداي بۇرىن دا بولعان كورىنەدى. پاۆلودار وبلىسىنداعى مال شىعىنىنا بايلانىستى جۋرناليستەردىڭ قويعان سۇراعىنا جاۋاپ بەرگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىلجان ما­مىتبەكوۆتىڭ ءسوزى دە اكىمنىڭ پىكىرىمەن ورايلاس شىقتى. ونىڭ مالىمدەۋىنشە, پاۆلودار وڭىرىندە جۇتتىڭ ەشقانداي بەلگىسى بايقالماعان. وبلىستا تۇتاستاي العاندا 250-گە تارتا جىلقى شىعىن بولعان. كەرىسىنشە, پاۆلودارلىق «تۇرار», «ابىلايحان» اتتى شارۋا قوجالىقتارى يەلەرىنىڭ ايتۋىنشا, تەك وسى ەكى شارۋا قوجالىعىندا عانا 300-دەن 500-گە دەيىن جىلقى قىرىلعان. پاۆلودار وبلىستىق ستاتيستيكا دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى دانا سۇلتانوۆانىڭ مالىمدەۋىنشە, تەك قاڭتار ايىندا عانا وبلىستا 150-گە تارتا ءىرى قارا, 539 باس جىلقى ءولىم-جىتىمگە ۇشىراعان. ال ەندى كىمگە سەنەسىز؟!.

جالپى, ءبىزدىڭ ستاتيستيكا سالاسىنىڭ دەرەكتەرىنە دەگەن سەنىمىمىزگە كولەڭكە ءتۇس­كەن. ماسەلەن, جاقىندا ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اتا­مۇرات شامەنوۆ «اۋىلعا اۋقىمدى ساياسات كەرەك» اتتى سۇحباتىندا («ايقىن». 9 اقپان, 2013 جىل): «سوڭعى ون جىل شاماسىندا ەلىمىزدەگى مال باسىنىڭ ستاتيستيكاسى جىلدا از دا بولسا ءوسىمدى كور­سەتىپ كەلە جاتقان بولاتىن. وتكەن جىلعى ءىرى قارانى يدەنتيفيكاتسيالاۋ كەزىندە قازاقستان بويىنشا 1 ميلليون ءىرى قارا جوق بولىپ شىقتى. ستاتيستيكالىق مۇنداي كوزبوياۋشىلىق كىمگە كەرەك, ول دۇرىس شەشىم قابىلداۋعا كەدەرگى جاسايدى» دەپ اتاپ كورسەتتى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى بويىنشا, سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا ەرەكشە باسىمدىق بەرىلىپ كەلەدى. بۇل كوكەيكەستى ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ارنايى باع­دارلاما قابىلدانىپ, ميللياردتاعان قارجى ءبولىندى. وسى باعدارلاما شەڭبەرىندە وسىدان ەكى جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن «قازاگرو» ۇلتتىق حولدينگىنىڭ باستاماسىمەن ەلىمىزدىڭ بولاشاقتاعى ەت ەكسپورتتاۋ الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن شەتەلدەردەن جاپپاي اسىل تۇقىمدى مال يمپورتتاۋ شاراسى قولعا الىندى. بۇل باس­تاماعا بۇرىنعى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى, س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى اقىلبەك كۇرىشباەۆ باستاعان عالىمدار قارسى بولىپ, شەتەلدەردەن ۇرىق الۋ ءۇشىن سەلەكتسيالىق ماقساتتا عانا بەلگىلى ءمول­شەردە مال يمپورتتاۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, ال جاپپاي اسىل تۇقىمدى مال يمپورتتاۋ ءبىر جاعىنان وتە قىمباتقا تۇسەتىنىن, ەكىنشى جاعىنان قاۋىپتى جۇقپالى اۋرۋ اكەلۋى مۇمكىن ەكەندىگىن العا تارتقان بو­لاتىن. قازىرگى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆ ءوزىنىڭ «قازاگرو» حولدينگىندە جەتەكشىلىك جاساپ جۇرگەن كەزىندە كوتەرگەن وسى باستاماسىن ورىنداۋعا قۇلشىنا كىرىسىپ كەتتى. جىل باسىندا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا  ا.ما­­­مىتبەكوۆ 2016 جىلعا دەيىن ەلىمىزگە 72 مىڭ باس مال يمپورتتاۋ جوسپارى بار ەكەندىگىن, سوڭعى ەكى جىلدا 22 مىڭ باس اسىل تۇقىمدى مالدىڭ ورنىنا 30 مىڭ باس مال جەتكىزىلگەندىگىن, 60 اسىل تۇقىمدى رەپرودۋكتور-شارۋاشىلىقتاردىڭ قۇ­رىل­عانىن اتاپ كورسەتتى.

وكىنىشكە قاراي, بيۋدجەتتىڭ ميل­ليارد­تاعان قارجىسى شىعىندالعان بۇل اسا جاۋاپتى شارادان دا شي شىقتى. مينيستر قانشا جۋىپ-شايعانىمەن اسىل تۇقىمدى مال يمپورتتاۋ ماسەلەسىندە ورىن العان ولقىلىقتار سوڭعى ۋاقىتتا ۇلكەن قوعامدىق پىكىر تۋعىزۋدا. اعىمداعى جىلدىڭ اقپان ايىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق باق-تارى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا اۆستريادان ۇشاقپەن اكەلىنگەن مالدان بۇرىن قۇلاق ەستىپ, كوز كورمەگەن شمالەنبەرگ ۆيرۋستىق اۋرۋىنىڭ شىققانى تۋرالى دابىل قاعۋدا. بۇل تۋرالى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى 2012 جىلى ماسەلە كوتەرگەن بولاتىن (قاراڭىز, «قازاگروقارجى» – اۋىلدى ناقتى قولداۋ». «ەگەمەن قازاقستان», 5 جەلتوقسان, 2012 جىل). وسىنداي تاقىرىپپەن گازەتكە بەرگەن سۇحباتىندا «قازاگروقارجى» اق باسقارماسىنىڭ توراعاسى عۇمار را­حىمجانوۆ «قازىر ەلىمىزگە اكەلىنىپ جات­قان ارگۋس جانە گەرەفورت تۇقىمدى ءىرى قارالار وتە قىمبات تۇرادى. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ باعاسى 5 مىڭ دوللاردان اسادى. ال بۇل اكەلىنگەن مال اسىل تۇقىمدى دەگەن اتىنا لايىق پا؟ ونى ءاربىر شارۋا ءوزى باعالاۋى كەرەك. كەيبىر الىپساتار كومپانيالار ەۋروپادان, امەريكادان ءبىر سيىردى 1 مىڭ دوللار ارزان باعاعا ساتىپ الىپ, ولاردى اسىل تۇقىمدى مال رەتىندە كورسەتۋ ءۇشىن انابوليك ءدارى-دارمەگىمەن ەگىپ, ءبىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سۋبەكتىلەرىنە ناعىز اسىل تۇقىمدى مال رەتىندە قىمبات باعاعا ساتادى. شەتەلدەن اسىل تۇقىمدى مال ساتىپ الۋدا سۇمدىق سوراقى مىسالدار شىعۋدا», دەپ اتاپ كورسەتتى.

ءاربىر باسىن 5 مىڭ اقش دوللارىنا ساتىپ الىپ, ۇشاقپەن تاسىپ جاتقان بۇل اسىل تۇقىمدى مال قازاقستاننىڭ مال شارۋاشىلىعىن قاي ۇشپاققا شىعارادى؟ ەڭ الدىمەن, بۇل مالدىڭ باعاسى مەملەكەت ءۇشىن اسا قىمباتقا تۇسۋدە. ەكىنشىدەن, قانشا كەرەمەت ءتوزىمدى بولسا دا بۇل مال جەرگىلىكتى جاعدايعا بەيىمدەلىپ كەتە الا ما؟ ءتىپتى باتىس ەلدەرىنىڭ ىلعالعا بوككەن كوكمايسا شوبىمەن اۋىزدانعان مالدىڭ ىشىنە ءبىزدىڭ قۇرعاقشىلىققا بەيىم قاتقىل ءشوبىمىز جاعا ما؟ قازاقستاننىڭ ءبىر وڭىرىنەن ەكىنشى وڭىرىنە اكەلىنگەن مالدىڭ ءوزى قاشان جەرسىنگەنشە, جۇدەپ-جاداپ ءبىراز قينالاتىن ەدى عوي. ءبىزدىڭ جاقتىڭ تابيعي جەم-ءشوپ قورىنا بەيىمدەلگەن كۇننىڭ وزىندە بۇل مال ەرتەڭگى كۇنى ەكس­پورتقا شىعاراتىن جوعارى ساپالى ناعىز «ءمارمار» ەتتى بەرە مە؟ ودان دا وسىناۋ ميللياردتاعان قارجىنى ءتيىمدى پايدالانا وتىرىپ, كەزىندە ءوزىمىزدىڭ اتى الەمگە جايىلعان عالىمدارىمىز اشقان قازاقتىڭ اق باس اسىل تۇقىمدى سيىرلارىن نەگە كوبەيتپەيمىز. دۇنيە ءجۇزىنىڭ ماماندارى الدەقاشان مويىنداعانداي, قازاقتىڭ اقباس سيىرلارىنىڭ ءمارمار ەتى ساپاسى جاعىنان حالىقارالىق رىنوكتا جوعارى باعالانادى.

«قولدا باردا التىننىڭ قادىرى جوق» دەگەندەي, وزگەنىڭ قاڭسىعىنا قىزىعىپ ءجۇرىپ, ءوزىمىزدىڭ اسىلىمىزدان دا ايرىلىپپىز. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قازىر ەلىمىزدە ناعىز تازا قاندى قازاقتىڭ اقباس اسىل تۇقىمدى سيىرلارى دا قالماپتى. ولار كەشەگى ءولارا كەزەڭدە مىڭ-مىڭداپ رەسەيگە ايدالىپ كەتىپتى. قازىر ءبىز بۇل اسىل تۇقىمدى سيىرلاردى رەسەيدەن, تا­تارستاننان تاسىپ جاتىرمىز. اقيقاتىن ايتساق, اسىل تۇقىمدى اقباس سيىرلارداي سالماعى اۋىر, ەتى ساپالى مال سيرەك. سوندىقتان, ەرتەڭى ءدۇدامال شەتەلدىڭ مالىن جەرسىندىرەمىز دەپ اۋرە-سارساڭعا تۇسپەي, سىننان وتكەن وتاندىق اسىل تۇقىمدى اقباس سيىرلاردى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋىمىز كەرەك. قازىر مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان اكەلىپ جاتقان سىرى بەيمالىم سيىرلارعا جۇمسالعان بيۋدجەت قارجىسى اقتالماي شىعىنعا بەلشەمىزدەن باتىپ قالۋىمىز ابدەن مۇمكىن.

شىعىنعا باتتى دەگەن سول ەمەس پە, كۇنى كەشە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ۆەتەرينارلىق قىزمەتى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ «پوليانسكوە» جشس مەن «لەونوۆ» شارۋا قوجالىعىنداعى اۆ­ستريادان اكەلىنگەن 700-دەن استام اسىل تۇقىمدى سيىرلاردى 200-گە تارتا تولىمەن بىرگە ءدارى ەگىپ ءولتىرىپ, ورتەپ جىبەردى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى ماماندارى ەلىمىزگە اكەلىنگەن بۇل مالدىڭ اۆستريا جەرىندە جۇرگەن كەزىندە جۇقپالى اۋرۋعا شالدىققانىن العا تارتىپ, ەكسپورتقا شىعارىلاتىن مال­دىڭ اۋرۋىن جاسىرعانى ءۇشىن سول ەلدىڭ مالدارىگەرلىك قىزمەتىن كىنالايدى. وسىعان بايلانىس­تى جۇقپالى اۋرۋعا شالدىعىپ جويىلعان مالدىڭ شىعىنىن دا اۆستريالىقتار وتەۋگە ءتيىس دەيدى. ال مينيستر اسىلجان مامىتبەكوۆ بۇل اسىل تۇقىمدى مالدى اۆستريا مەملەكەتىنەن ءبىزدىڭ ەلىمىزگە جەتكىزۋدە دەلدالدىق كورسەتكەن ۆەنگريانىڭ كومپانياسىن كىنالاپ, مال شىعىنىن سولار وتەۋگە مىندەتتى دەيدى. كەيىننەن ءمالىم بولعانىنداي, ءىس جۇزىندە بۇل مالدىڭ شىعىنىنان اۆستريا مەملەكەتى دە, ۆەنگريا كومپانياسى دا باس تارتتى. امالسىز بۇل شىعىننىڭ دا سالماعى ەلىمىزدىڭ بيۋدجەتىنە تۇسپەك.

كەيبىر مامانداردىڭ پىكىرىنشە, مال شارۋاشىلىعى تيىمسىزدىگىنىڭ باس­تى سەبەبى, ونىڭ ۇساقتالىپ كەتۋىندە بولىپ وتىرعان سياقتى. ماسەلەن, بۇگىندە ەلىمىزدەگى بارلىق مالدىڭ 80 پايىزىنا جۋىعى ۇساق ءۇي شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. ال تارىداي شاشىراعان مۇنداي شارۋا قوجالىقتارىنان قانداي تۇراقتى دا ساپالى ءونىم تالاپ ەتۋگە بولادى. سوندىقتان, مال شارۋاشىلىعىندا مال وسىرەتىن, ونىڭ ونىمدەرىن وڭدەيتىن كەشەندى مەگاشارۋاشىلىقتاردىڭ ۇلەس سالماعىن بارىنشا ارتتىرۋ كەرەك. ەكىنشى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە, مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرەتىن كەشەندەردىڭ تابىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ولاردىڭ ءونىمىن وزدەرى تىكەلەي تۇتىنۋشىعا جەتكىزۋ جاعدايىن ويلاستىرۋ كەرەك. ول ءۇشىن جاڭا ۋاقىتقا بەيىمدەلگەن كووپەراتسيالار قۇرۋ كەرەك. بۇل ورايدا كەشەگى كەڭەس زامانىندا ءتيىمدى جۇمىس ىستەگەن تۇتىنۋشىلار كووپەراتسيالارى جۇيەسىن قايتادان قالپىنا كەلتىرسە ارتىق بولمايدى. اقيقاتىن ايتقاندا, تالاي جىلعى تاجىريبەدەن وتكەن ەسكى جۇيەنىڭ ءبارىن توڭكەرىپ تاستاۋ اسا كورەگەندىك ەمەس ەكەنىن ۋاقىت تا دالەلدەدى. سوڭعى كەزدە ەلىمىزدە جاپپاي ورىستەپ بارا جاتقان ەشتەڭە وندىرمەي-اق تەك الىپساتارلىقپەن كوتەرىپ العان تاۋارلارىنان 100 پايىز پايدا تۇسىرەتىن دەلدالدىق جۇيە بارا-بارا جابايى نارىقتىڭ دا تۇبىنە جەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان, بۇگىندە جەڭىل پايدا تابۋ جولىندا «تاتتىگە قونعان قارا شىبىنداي» قاپتاپ كەتكەن دەلدالدارعا تىيىم سالاتىن ۋاقىت جەتتى.

ەلىمىزدىڭ مال شارۋاشىلىعىن باسەكەگە قابىلەتتى نارىق جاعدايىندا دامىتۋعا كەدەرگى بولىپ وتىرعان ەڭ ماڭىزدى ءما­سەلە – بۇل سالانىڭ ناعىز ماماندار­مەن قامتىلماۋىندا بولىپ وتىر. جاسىراتىنى جوق, بۇگىنگى تاڭدا مالشى ماماندىعىنىڭ بەدەلى وتە قۇلدىراپ كەتكەن. مالشىلاردىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىس جاعدايى دا ەشبىر سىن كوتەرمەيدى. مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋداعى شەشۋشى تۇلعا – مالشىنىڭ تۇرمىسى كەڭەس كەزەڭىندەگى جاعدايدان دا تومەندەپ كەتكەن. قىسى-جازى مال سو­ڭىندا جۇرگەن بۇگىنگى جالدامالى مال­شى-شوپاندارعا بۇرىنعىداي اۆتوكلۋب, اۆتودۇكەن, جىلجىمالى مونشا سياقتى الەۋمەتتىك تۇرمىستىق نىساندار قىزمەت كورسەتپەيدى. ەكونوميكالىق زەرتتەۋ دەرەكتەرى كورسەتىپ وتىرعانىنداي, بۇگىندە ەلىمىزدەگى ەڭ تومەن باعالاناتىن دا, تىم ماردىمسىز جالاقى الاتىن دا مالشى قاۋىمى بولىپ وتىر. مالشى ەڭبەگىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرماي بۇل سالانىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ مۇمكىن ەمەس. اۋىل-سەلولاردا جۇمىسسىزدىق بەلەڭ الىپ تۇرعان بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ وزىندە مال باعاتىن ادام تابىلماۋىنىڭ ءوزى كوپ جايدى اڭعارتسا كەرەك. ەندەشە, اتاكاسىپتىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ مال شارۋاشىلىعىندا ورىن العان وسىنداي ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرىپ, بۇل سالاعا ناعىز مەملەكەتتىك مۇددە تۇرعىسىنداعى كوزقاراستى ورنىقتىرۋ بولىپ تابىلادى.

جىلقىباي جاعىپار ۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان».