«ناعىز قازاق – دومبىرا!»
بەيسەنبى, 28 اقپان 2013 7:19
سوناۋ تۇركى داۋىرىنەن تامىر تارتاتىن ۇشان-تەڭىز رۋحانياتىمىزدىڭ ءبىر سالاسى – مۋزىكا ونەرى. ۇلى دالانى ەن جايلاعان بابالارىمىزدىڭ بۇل سالادا قالدىرعان اسىل مۇراسى – حالقىمىزدىڭ باعا جەتپەس ۇلتتىق قازىناسى. سول التىن كەنىشتىڭ ىشىندەگى ەشبىر حالىقتا كەزدەسپەيتىن فەنومەندىك قۇبىلىسقا بالاۋعا بولاتىن كۇي جانرى ەرەكشە نازار اۋدارتادى. ىقىلىم زامانداردان بەرى وسى ءبىر عاجايىپ ونەر ۇرپاقتان-ۇرپاققا ءداستۇر جالعاستىعى ارقىلى قازىرگى داۋىرىمىزگە جەتتى.
بەيسەنبى, 28 اقپان 2013 7:19
سوناۋ تۇركى داۋىرىنەن تامىر تارتاتىن ۇشان-تەڭىز رۋحانياتىمىزدىڭ ءبىر سالاسى – مۋزىكا ونەرى. ۇلى دالانى ەن جايلاعان بابالارىمىزدىڭ بۇل سالادا قالدىرعان اسىل مۇراسى – حالقىمىزدىڭ باعا جەتپەس ۇلتتىق قازىناسى. سول التىن كەنىشتىڭ ىشىندەگى ەشبىر حالىقتا كەزدەسپەيتىن فەنومەندىك قۇبىلىسقا بالاۋعا بولاتىن كۇي جانرى ەرەكشە نازار اۋدارتادى. ىقىلىم زامانداردان بەرى وسى ءبىر عاجايىپ ونەر ۇرپاقتان-ۇرپاققا ءداستۇر جالعاستىعى ارقىلى قازىرگى داۋىرىمىزگە جەتتى.
نوتالىق جازۋ-سىزۋى جوق زامانداردا دۇنيەگە كەلگەن بۇل جادىگەرلەر كەيىنگى بۋىنعا تەك ەستە ساقتاۋ, بەينەلەپ ايتقاندا «تابيعي كومپيۋتەر», ياعني جادى ارقىلى جەتۋى شىن مانىندە تاڭدانىس تۋدىراتىن جاعداي.
مىنە, وسىلاي سان عاسىرلىق كۇيشىلىك ونەرىمىز دامي كەلە ءتۇرلى ايماقتاردا توكپە, شەرتپە داستۇرىندەگى دومبىراشىلىق مەكتەپتەردى قالىپتاستىردى. بىراق, بۇل شارتتى تۇردەگى اتاۋ عانا. ال, ەگەر تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ قاراعاندا, سول توكپەڭىزدىڭ ءوزى بوعدا, قۇرمانعازى, ابىل, مامەن, داۋلەتكەرەي, دينا, قازانعاپ, ماڭعىستاۋ سارىندارىندا, شەرتپەڭىز ءتاتتىمبەت, توقا, ءاشىمتاي, سۇگىر شىعارماشىلىقتارىندا ءبىر-بىرىنەن قۇرىلىمدىق, پاليترالىق بوياۋى, اۋەزدىك ۇندەستىگى, ورىندالۋ مانەرى جاعىنان الۋان ءتۇرلى اعىمدار بولىپ تارماقتالىپ كەتە بارادى. دەمەك, بۇل دەگەنىڭىز كۇي جانرىنىڭ اسا باي, ادامزات وركەنيەتىندەگى تۇتاستاي جاتقان سينكرەتتىك سيپاتتاعى دارا قۇبىلىس ەكەندىگىنەن حابار بەرەدى.
اڭگىمەمىزدى ارىدەن باستاعانداعى ايتپاعىمىز, وسى كۇيلەرىمىزدى بۇگىنگى داۋىرىمىزگە جەتكىزۋشى مۋزىكالىق اسپابىمىز – دومبىرانى حالقىمىزعا جەتە تانىتۋ جانە جاھاندىق اۋقىمدا ناسيحاتتاۋدىڭ تەتىكتەرى تۋرالى وي ءبولىسۋ, ناقتىراق ايتقاندا ءتيىستى ورىندارعا ۇسىنىس بەرۋ ەدى.
ارينە, ەجەلگى اۋەن-سازدارىمىز دومبىرادان باسقا دا قوبىز, سىبىزعى, جەتىگەن, سازسىرناي, شەرتەر, شاڭقوبىز سياقتى اسپاپتار ارقىلى جەتىپ وتىرعانى بەلگىلى. بىراق, وسىلاردىڭ ىشىندەگى تىڭداۋشىعا ەڭ ەتەنە جاقىنى, ەل ىشىنە كەڭىنەن تارالىپ ءاربىر قازاقتىڭ سىرلاسىنا اينالعان كيەلى جادىگەرىمىز – دومبىرا.
ۇلتىمىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىنداعى بۇكىل تىنىس-تىرشىلىگى, قايعى-قاسىرەتى, مۇڭ-شەرى, اڭسار-ارمانى مەن قۋانىشى وسى قارا دومبىرانىڭ شاناعىندا قاتتالعان. اللا تاعالانىڭ بەرگەن سىيىنىڭ قۇدىرەتتىلىگى سوندا بولار, تىلمەن ايتا الماعان جاعداياتتاردى كۇيمەن جەتكىزەتىن ءۇردىستىڭ بولعانىن تاريح قاتپارلارىنان كەزدەستىرەسىز.
مىنە, بابالارىمىزدىڭ ءۇنىندەي بولىپ باعزى زامانداردان ۇزدىگىپ جەتكەن وسى كۇيلەرىمىزدىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى, ءجوندى-ءجونسىز ەستراداعا سالىنىپ ءوزىنىڭ ءمولدىر قالپىنان ايىرىلا باستاۋى الاڭداتپاي قويمايدى. مۇنىمەن قوسا, سىم ىشەكتەر تاعىلعان ەلەكتروندى دومبىرالاردىڭ اششى شاڭقىلى قوڭىر ءۇندى دىبىسقا قۇلاعى ۇيرەنگەن, قوڭىرقاي تىرشىلىكتى, قوڭىرقاي عانا مىنەزدى, قاتقىلدىقتى قالامايتىن قازاعىمىزدىڭ ساناسىنا قابىسپاي تىتىركەندىرەتىنى دە راس.
ەندەشە, وسىنداي الماعايىپ كەزەڭدە كيەلى دومبىرانىڭ تابيعي بولمىسىن جان-جاقتان انتالاعان افرو-امەريكالىق, «توبىرلىق» مادەنيەتتىڭ ەكسپانسياسىنان ساقتاپ قالۋ بۇگىنگى كۇننىڭ دىلگەر ماسەلەسىنىڭ ءبىرى بولسا كەرەك.
ويتكەنى, بۇل الپىس ەكى تامىردى يدىرەتىن قازاقتىڭ تۇما بۇلاقتاي مۋزىكالىق ءتىلىن عانا ەمەس, سونداي-اق, ءدىلىن قيراتۋشى ءۇردىس. سوندىقتان دا دومبىرانى, دومبىرا ارقىلى كۇيلەرىمىزدى ءتولتۋما تۇرىندە ساقتاۋ – ەلدىگىمىزگە سىن.
وسىعان بايلانىستى ناقتى مىنانداي ۇسىنىس ايتقان بولار ەدىك. جەكە مۋزىكالىق اسپاپ رەتىندە دومبىرانى الەمگە تانىتۋ جانە كۇيلەرىمىزدى مۋزىكالىق تەرمينولوگيادا جانر رەتىندە ورنىقتىرىپ, جاھاندىق رۋحانياتتاعى سالماعىن ايشىقتاۋ ماقساتىندا قازاقتىڭ مەملەكەتتىك ۇلتتىق دومبىراشىلار ءانسامبلى قۇرىلسا. بۇل ورايدا جان-جاعىمىزداعى جۇرتتاردىڭ ءتول جادىگەرلەرىن ۇلىقتاۋداعى جاساپ جاتقان تىرلىكتەرىن ايتا كەتسەك ارتىقتىق ەتپەس.
ايتالىق, رەسەيدە بالالايكاشىلار مەن بايانشىلاردىڭ, وزبەكستاندا رۋبابشىلاردىڭ, بەلارۋستە تسيمبالشىلاردىڭ, تۇركىمەنستاندا دۋتارشىلاردىڭ انسامبلدەرى جۇمىس ىستەيدى. بۇلار اينالىپ كەلگەندە, ۇلتتىڭ ءمارتەبەسىن كوتەرۋ ءۇشىن ىستەلىنىپ جاتقان شارۋالار ەكەندىگىنە داۋ جوق.
وسى جەردە «بىزدە ونسىز دا قۇرمانعازى اتىنداعى, «وتىرار سازى» سياقتى اتاقتى وركەسترلەر بارلىق وبلىستاردا حالىق اسپاپتارى وركەسترلەرى, انسامبلدەرى بار ەمەس پە؟» دەگەن ساۋال تۋىنداۋى مۇمكىن. ءيا, مۇنداي ۇجىمداردىڭ بار ەكەنى راس جانە ولاردىڭ مادەنيەتىمىزدىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقانىنا ەشكىمنىڭ تالاسى جوق. بۇل ۇجىمداردا دومبىرا باسقا دا اسپاپتارمەن ۇيلەسىمدى ۇندەسە وتىرىپ, ءبىر بىرلىكتە ناقتى ءبىر شىعارمانى ورىنداۋدا پايدالانادى. ارينە, مۇنداي قۇرامداعى دومبىرا تالاي تىڭدارماننىڭ جۇرەگىنەن ورىن الدى.
دەي تۇرعانمەن, بىرتەكتى (ودنورودنىي) دومبىرادان (تەنور) تۇراتىن كوپداۋىستى مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە انسامبل قۇرىلسا نۇر ۇستىنە نۇر ەمەس پە؟ سەبەبى, دومبىرا – كۇي اسپابى. ەگەر دە كۇيلەرىمىز وڭدەلىپ, كەڭ تىنىسپەن بىرنەشە پارتيالاردا ورىندالار بولسا, ۇلتتىق رەڭككە بويالىپ, تۇتاستاي ءبىر كوركەم پولوتنوعا اينالار ەدى. مۇنداي ونەر ۇجىمىنىڭ قۇرىلۋى دومبىرانىڭ الەمدىك قاۋىمداستىقتا ۇلتتىق برەند بولىپ تانىلۋىنا جول اشارى انىق.
جالپى العاندا, قازىرگى تاڭدا دومبىرا مۋزىكالىق اسپاپ رەتىندە اككۋستيكالىق, تەحنيكالىق مۇمكىندىگى جاعىنان كەمەلدەنىپ, رەپەرتۋارلىق اۋقىمى دا كەڭي ءتۇستى. سونداي-اق, كەيىنگى تولقىن جاستاردىڭ دومبىرانى مەڭگەرۋ دەڭگەيى عالامات بيىككە كوتەرىلىپ كەتتى. مىنە, وسىنداي ولشەمدەر مەن جوعارىدا دايەك ەتىلگەن جايلار ءبىز ۇسىنىپ وتىرعانداي ونەر ورداسىن قۇرۋعا تولىقتاي نەگىز بولا الادى.
ال ەندى بولاشاقتا ونەر ۇجىمىن ۇيىمداستىرۋ كەرەك دەپ تابىلعان جاعدايدا ەڭ ۇزدىك دومبىراشىلاردى ىرىكتەۋ ءۇشىن كونكۋرس جاريالاۋ بولاشاق ۇجىم جەتەكشىسىنە حالىق مۋزىكاسىن وتە تەرەڭ بىلەتىن, شىعارماشىلىق قيالى جۇيرىك, كۇيلەردى وڭدەپ تۇسىرۋدە اسقان شەبەر, تاجىريبەسى مول, ءارى كاسىبي دومبىراشىنى كونكۋرستىق نەگىزدە ىرىكتەۋ مۋزىكانتتاردىڭ تولىققاندى شىعارماشىلىقپەن جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ولاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋ سياقتى ماسەلەلەر قاپەرگە الىنسا دەيمىز.
اتا-بابامىزدان كەلە جاتقان رۋحاني-مادەني جەلىگە سىزات ءتۇسىپ, مۋزىكالىق ءتىلىمىز شۇبارلانا باستاعان مىنانداي جاھاندانۋ زامانىندا وسىنداي تاقىلەتتەس ونەر ورداسىنىڭ شاڭىراق كوتەرۋى ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرۋدەگى ناقتى ءبىر قادام بولار ەدى. ويتكەنى, قادىر اقىن ايتقانداي, «ناعىز قازاق قازاق ەمەس, ناعىز قازاق – دومبىرا!».
وتەگەن عۇبايدۋللين,
ارداگەر-ۇستاز, پروفەسسور,
دومبىراشى-ديريجەر.
قالماحان ومار,
ۇستاز-دومبىراشى, قازاقستان
جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.
شىمكەنت.
