كومىر كەنىشتەرى: اۋىلدىڭ باعى ما, سورى ما؟..
بەيسەنبى, 28 اقپان 2013 7:09
باياناۋىلعا بارا جاتقان جولدىڭ بويى كومىر تاسىعان ماشينالار. كومىر مايكوبە كەن ورنى – «مايكوبەن-ۆەست» جانە «گامما» سەرىكتەستىكتەرىنە قاراستى تالدىكول, سارىكول كەنىشتەرىنەن قازىلىپ الىنۋدا. قورشاعان ورتانىڭ تازالىعى جونىندە اۋىز اشپاس بۇرىن, كولىكتىك باقىلاۋ كوميتەتى تىيىم سالىپ, باقىلاۋ جاساماسا, كۇنى-ءتۇنى توننالاپ كومىر تاسيتىن اۋىر سالماقتى ماشينالاردىڭ جولدى قوپارىپ تاستايتىنداي تۇرلەرى بار.
بەيسەنبى, 28 اقپان 2013 7:09
باياناۋىلعا بارا جاتقان جولدىڭ بويى كومىر تاسىعان ماشينالار. كومىر مايكوبە كەن ورنى – «مايكوبەن-ۆەست» جانە «گامما» سەرىكتەستىكتەرىنە قاراستى تالدىكول, سارىكول كەنىشتەرىنەن قازىلىپ الىنۋدا. قورشاعان ورتانىڭ تازالىعى جونىندە اۋىز اشپاس بۇرىن, كولىكتىك باقىلاۋ كوميتەتى تىيىم سالىپ, باقىلاۋ جاساماسا, كۇنى-ءتۇنى توننالاپ كومىر تاسيتىن اۋىر سالماقتى ماشينالاردىڭ جولدى قوپارىپ تاستايتىنداي تۇرلەرى بار.
بۇرىن قازاقتار شوپتىكولدىڭ كومىرىن قازىپ الىپ پايدالانعان كورىنەدى. قازاقتار بۇرىن مايكۇبى دەپ اتاعان قوڭىر كومىر الابى سارىكول, شوپتىكول, تالدىكول, تاسقۇدىق جانە تامدى دەپ اتالدى. «مايكوبەن-ۆەست» كاسىپورنى نارىق كەلگەن كەزدە «ەكىباستۇزكومىر» ءبىرلەستىگىنىڭ قۇرامىندا بولىپ, ودان كەيىن امەريكالىق كومپانياعا, ءبىراز جىل «قازاقمىس» كورپوراتسياسىنا قارادى. توقسانىنشى جىلدارى مايكوبەنىڭ كومىرىن ۆەنگريا, رۋمىنيا سياقتى ەلدەر پايدالانعان كورىنەدى. بۇل كۇندەرى كەنىشتەر جەكە مەنشىكتىڭ قولىندا. ءبىز شوپتىكول, سۇلۋجون, تسەس دەپ اتالاتىن شاعىن اۋىلداردىڭ قاسىنان ءجۇرىپ كەنىش اۋماعىنا وتتىك. جىلدار بويى ءجوندەۋ كورمەگەن قارا جولدىڭ كومىر تاسيتىن اۋىر جۇك ماشينالارىنىڭ ەكپىنىنە توتەپ بەرۋى دە ەكىتالاي. كەنىشتە قىزۋ جۇمىس, قاربالاس ۋاقىت. كاسىپورىن اشىلعالى بىرنەشە باسشى اۋىسىپ تا ۇلگەردى. قازىرگى باسشىلىق ءماجىلىس دەپۋتاتى بولعان, كەزىندە «ەكىباستۇز كومىر» مەملەكەتتىك ءوندىرىستىك بىرلەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى, «بوگاتىر اكسەسس كومىر» سەرىكتەستىگىنىڭ ءوندىرىس جونىندەگى ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقارعان اتاقتى كەنشى امانقوس وتەگەنوۆكە جۇكتەلىپتى.
– مايكوبە كەنىشىنىڭ قوڭىر كومىرى ەكىباستۇزدىڭ قويناۋىنان قازىلاتىن تاس كومىردەن ەرەكشە وتىن ءتۇرى, ونى ليگنيت دەپ اتايدى. بۇل كومىر تەز جانادى, ك ۇلى از. بىراق, تاس كومىرگە قاراعاندا قىزۋى تومەن. نەگىزىنەن, تۇرعىن ۇيلەردە پەشكە جاعىلاتىن كومىر, – دەپ امانقوس اعامىز جالپى سيپاتتاماسىن ايتىپ ءوتتى. – جالپى, كەنىش 6,4 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتىر. كەن ورنىنىڭ تەرەڭدىگى 80 مەترگە جۋىق. ارينە, بۇل تەرەڭدىك 270 مەترگە دەيىن تەرەڭدەگەن «بوگاتىر» كەنىشىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. كەنىشتىڭ تۇبىندە جاتقان كومىردى قازىپ, تاسىمالداۋ – باستى مىندەتىمىز.
ءبىز كەنىشتىڭ وتكەن جىلدارداعى كومىر ءوندىرىسىن ءوسىرۋ جۇمىستارىنا كوز سالدىق. 2010 جىلى 3 ملرد. تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا قۇيىلىپتى. سول جىلى العاش رەت رەكوردتىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزىپ, 5 ميلليون 300 مىڭ توننا كومىر قازىپ, تۇتىنۋشىلارعا جەتكىزىلىپتى. بيىلعى جىلى دا بىلتىرعى كورسەتكىشتەردەن تۇسپەيتىندەي كومىر وندىرىلمەكشى.
كاسىپورىندا جۇمىسشىلار سانىن قىسقارتۋ ماسەلەسى جوق پا, دەگەن سۇراعىمىزعا ءوندىرىستىڭ اتى – ءوندىرىس, جاعدايىمىز تۇتىنۋشى مەن سۇرانىسقا بايلانىستى, قىسقارتۋلار جايىندا بىردەن كەسىپ ايتۋ دا قيىن, بىراق, ءبارى دە مۇمكىن, دەدى كاسىپورىن باسشىسى.
تۇتىنۋشىلار قاتارىندا ەكىباستۇز گرەس-1 ستانساسى, وسكەمەن, رەسەيدىڭ يۋجنوۋرالسك, چەليابى قالالارىنىڭ ستانسالارى, باسقا دا ءوندىرىس ورىندارى بار. سونىمەن قاتار, 45 كيلولىق كومىر سالىنعان قاپتار ۋكرايناعا دا جىبەرىلىپتى. ەگەر كومىر تاسىمالى تەمىر جول ارقىلى ۇزدىكسىز جۇزەگە اسقاندا ونىڭ ءوزى كەنىشتىڭ جۇمىسىن ودان ءارى شيراتا تۇسەر ەدى. الايدا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جۇك ۆاگوندارى تاپشىلىعى بار ەكەنى بارىمىزگە بەلگىلى. جۇمىسقا قولبايلاۋ بولاتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى دە وسى. ەكىباستۇزداعى ۆاگون قۇراستىرۋ زاۋىتى تولىق ىسكە قوسىلعاندا, مۇمكىن بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ تا قالار. سوندىقتان, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا 11 «بەلاز» كولىگى ساتىپ الىنىپتى. ءبىر «بەلاز»-دىڭ قۇنى – 380 ميلليون تەڭگە تۇرادى ەكەن. بۇل كۇندەرى بۇل جەردە مىڭنان اسا ادام جۇمىس جاسايدى. نەمىستىڭ روتورلى ەكسكاۆاتورىمەن قازىلعان كومىر «بەلاز» ماركالى جۇك كولىكتەرىنە تيەلۋدە. الىپ كولىكتىڭ بىرەۋىنە 130 توننا كومىر تيەلەدى.
قوڭىر كومىردىڭ ءبىر تونناسى 2413 تەڭگە تۇرادى. مايكوبەنىڭ كومىرىن تەك ءبىزدىڭ وبلىستىڭ اۋدان, اۋىل-قالالارىنا عانا ەمەس, وزگە وڭىرلەرگە, رەسەيگە دە جەتكىزۋدەمىز. الداعى ۋاقىتتا جۇمىسشى-قىزمەتكەرلەر ءۇشىن كەنىش باسقارماسى كەڭسەنىڭ جانىنان جاتاقحاناسى, باسقا دا قۇرىلىمدىق جۇيەلەرى بار كەشەن قۇرىلىسىن قولعا الماق ويىمىز بار. ال, ەكىباستۇزدىق ستانسالار نەگىزىنەن ەكىباستۇزدىڭ تاس كومىرىنە لايىقتالىپ سالىندى.ۇيدەگى پەشتىڭ قىزۋى مەن الىپ ستانسالار پەشتەرىنىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي عوي, دەيدى امانقوس وتەگەنوۆ.
ەلباسى ءجيى ايتاتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى – بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى. الدىڭعى جىلى «مايكوبەن-ۆەست» كاسىپورنى باياناۋىلدا, مايقايىڭدا جاسوسپىرىمدەرگە ارناپ جاساندى كوگالى بار ارقايسىسى 500 ميلليون تەڭگە تۇراتىن شاعىن فۋتبول الاڭدارىن جاساپ, مەشىتتەرگە تەگىن كومىر ءتۇسىرىپ, سۇلۋجون, شوپتىكول اۋىلدارىنداعى بالالارعا وقۋ قۇرالدارىن الىپ بەرىپتى. كوكتەمگى تاسقىندا جولدى سۋ شايىپ كەتكەندە, قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا كومپانيا تەحنيكالارىن جۇمىلدىرىپ كومەككە كەلىپتى. جاۋاپكەرشىلىك دەگەننەن شىعادى, باستىسى «گامما» سەرىكتەستىگى بولسىن, «مايكوبەن-ۆەست» سەرىكتەستىكتەرى بولسىن, كەنىشتەر وسى سۇلۋجون, شوپتىكول, تسەس, بىرلىك اۋىلدارىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان. ارينە, كاسىپورىنداردىڭ ەل ەكونوميكاسىنا قوسىپ جاتقان ۇلەستەرى دە بار, ادامداردى جۇمىسپەن, وڭىرلەردى كومىرمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. بۇنى ەشكىم جوققا شىعارمايدى. ال, اۋىلدىقتاردى, ەڭ باستىسى, وزدەرى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قورشاعان ورتانىڭ تازالىعى, ەكولوگيا ماسەلەسى الاڭداتادى. شاعىن ءۇش اۋىلدا 700-دەي ادام تۇرادى. ءۇش اۋىلدىڭ 326 ادامى وسى كەنىشتە ەڭبەك ەتۋدە. سويتە تۇرا ىرگەسىندە كومىر كەنىشتەرى بولا تۇرا, اينالاسىندا ءبىر بۇراۋ جاسىل اعاش كورىنبەيتىن قاز-قاتار تۇرعان ءۇش اۋىلدىڭ جۇدەۋ كورىنىسى كوڭىل قۇلازىتادى. اۋىلداردىڭ جاڭا زامان كوشىنە ىلەسكەندەرى دۇرىس-اق بولار ەدى. بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى وسى تۇرعىدا كورىنىس تاۋىپ, اۋىلدارعا قولداۋ جاسالسا دەپ ويلايسىڭ. پاۆلودار – باياناۋىل تاس جولىنان اۋىلدارعا كەلەتىن جول نە وبلىستىق, نە اۋداندىق ماڭىزى بار جولدار قاتارىنا جاتپايتىن كورىنەدى. كەنىش «بۇل جولدى اكىمدىكتەر ءجوندەسىن, ال, اكىمدىكتەر كومىر تاسىمالدايتىن كاسىپورىن جوندەپ بەرسىن» دەپ ءبىر-بىرىنە سىلتەپ وتىرعان سەكىلدى. ناتيجەسىندە, قاراپايىم اۋىل حالقى ەكى ورتادا قالدى.
اۋىلدىقتارعا باسقا جەرلەرگە كوشىڭدەر دەگەن ۇسىنىستار ايتىلىپتى. بۇل كەنىشتىڭ ماڭايىنداعى ءۇش اۋىلدىڭ بولاشاعى جوق اۋىلدار قاتارىنا الىنىپ, اتتارى جوعالادى دەگەن ءسوز. ماسەلە, اۋىلدىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى, قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىندا بولىپ تۇر. اۋىلدار ءبىر ەمەس, مايكوبە, تالدىكول, سارىكول اتالاتىن ءۇش كەنىشتىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان. كومىرى قازىلىپ الىنعان شۇڭقىرلار اشىق كۇيى قالىپتى. يەسىز قالعان شوپتىكول كەنىشىندە پايدا بولاتىن ەندوگەندىك ورتتەردەن, كومىر تاسىمالدايتىن ۇلكەن جۇكتى كولىكتەردىڭ قوزعالىسىنان اۋادا كۇل مەن ءتۇتىننىڭ شوعىرلانۋى جايلى مالىمەتتەر بار. بۇل جايىندا وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ ەكولوگيا جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى تۇراقتى كوميسسياسى دا ءجيى ماسەلە قوزعاپ, شوپتىكول اۋىل تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋلەرىندە الدەنەشە رەت ايتىلدى. قۇلاق اسار ەشكىم جوق. اۋىل اقساقالى كارلدىڭ ايتۋىنشا, يەسىز قالعان كەنىشتىڭ ۇيىندىلەرى كىرپىش شىعارۋعا تاپتىرماس شيكىزات كورىنەدى. قازىرگى كەنىشتەردىڭ وزىنەن جاز ايىندا شاڭ بۇرقىراپ, قالىڭ تۇتىننەن ەشتەڭە كورىنبەيدى ەكەن. ءۇشىنشى ماسەلە, اۋىلدار سۋسىز وتىر. تاسىمالمەن جەتكىزىلەدى. كەنىش باسقارماسىنىڭ اسەم عيماراتىندا دا سۋ جوق ەكەن.
«سەرپىلىس» اتتى كوممۋنالدىق كاسىپورىننىڭ متز-82 تراكتورى حالىققا سۋ جەتكىزىپ بەرۋگە ۇلگەرە المايدى. باقشا ءوسىرۋ دەگەندى قويدىق. مال باسى ازايدى. كبم تاۋلىگىنە 700 ليتر سۋ بەرەدى, اۋىل ءۇشىن بۇل سۋ جەتكىلىكسىز. ەكولوگيالىق جاعداي تۋرالى, سۋ قۇبىرى تارتىلسا دەگەن ءوتىنىشتى ايتا-ايتا قاجىدىق, دەيدى كارل اقساقال. اۋىلدىقتار كەنىش باسشىلىعىنىڭ بيىلعى جىلى اۋىلدىڭ جانىنداعى 14-ءشى سكۆاجينانىڭ سۋ قورىن زەرتتەۋگە 12 ميلليون تەڭگە ءبولۋ, باسقا دا جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامانى ازىرلەۋ جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋدى قولعا الامىز دەگەن ۋادەسىنە ءۇمىت ارتىپ وتىر. دەپۋتاتتار جەر استى سۋلارىن زەرتتەۋ مەرزىمىن جانە جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاردى دايارلاۋ مەن كەلىسۋ ءراسىمىن, شوپتىكولدە سۋ تاپشى ەكەندىگىن جانە سۋدىڭ جوقتىعى تۇرعىندار دەنساۋلىعىنا زييان ەكەندىگىن ەسكەرتە وتىرىپ, وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى نۇرجان ءاشىمبەتوۆكە ءوتىنىش حات جولداپتى.
– جالپى, №14 سكۆاجينا كەنىشتىڭ قاراۋىندا, سوندىقتان اۋداندىق اكىمدىك كەنىشپەن بىرلەسىپ, اۋىلعا تارتىلاتىن سۋ قۇبىرىنىڭ جوبالاۋ قۇجاتتارىن جاساۋلارى قاجەت, – دەدى نۇرلان اشىمبەتوۆ ارنايى بارىپ سويلەسكەنىمىزدە.
پرەزيدەنت وتكەن جىلى شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىندە كاسىپكەرلەر الىپ-ساتۋمەن ەمەس, كەن ورىندارىن دامىتۋمەن جانە قارجىلاندىرۋمەن اينالىسۋى تيىستىگىن ايتقان بولاتىن. جاڭا يندۋستريالىق باعدارلاما اياسىندا مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت الدىنا جاڭا مىندەتتەر قويعانى بەلگىلى, سونىڭ ىشىندە جەر قويناۋىن پايدالانۋ سالاسى دا بار. سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ مينەرالدى-شيكىزات بازاسىنىڭ قايتا تولتىرىلۋىنا, گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋعا, تابيعي بايلىقتاردى ورىندى پايدالانۋعا, سالاعا قاجەتتى مامانداردى دايارلاۋ ماسەلەلەرىنە نازار اۋدارىلۋى قاجەت ەكەنى ايتىلدى. بۇل سوزدەر باياناۋىل اۋىلدارى ماڭايىنداعى كومىر ءوندىرۋشى كاسىپورىنداردى ويلاندىرۋى ءتيىس.
اۋاعا شىعارىلاتىن زياندى قوسپالارعا شەكتەۋ جاسالىپ, ەكولوگيالىق تالاپ قويىلسا, اۋىلدى تۇنشىقتىرىپ وتىرعان جاعداي باسقاشا بولار ەدى.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان».
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى.
