2009 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسى 29 تامىز – يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنىن يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى قازاقستان باستاماسىمەن قابىلداعانى بەلگىلى. سودان بەرى بۇل ماڭىزدى داتا الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىندە اتالىپ ءوتىلدى.
ءيا, بۇگىندە ەلىمىزدى كۇللى الەم يادرولىق قارۋدان سانالى تۇردە باس تارتقان بەيبىتسۇيگىش مەملەكەت رەتىندە مويىندايدى. قازاقستاننىڭ قارۋسىزدانۋ, ونى تاراتپاۋ جانە يادرولىق قارۋسىزدانۋ سالاسىنداعى جاھاندىق كوشباسشىلىعى جىلدان-جىلعا نىعايىپ كەلەدى.
ءسال شەگىنىس جاساپ, وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك, ەلباسىنىڭ 1991 جىلعى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويعاننان بەرى ەلىمىزدىڭ ادامزاتتى يادرولىق قارۋدان ازات ەتۋ جانە جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ ءتارتىبىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان ساياساتى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇيەلى تۇردە جالعاسىپ كەلەدى. 1991 جىلى بەلارۋس, قازاقستان, رەسەي, ۋكراينا باسشىلارى ستراتەگيالىق يادرولىق كۇشتەرگە قاتىستى الماتى دەكلاراتسياسىندا بۇرىنعى كسرو-نىڭ يادرولىق ارسەنالىنىڭ قىزمەتىنە ورتاق باقىلاۋ ورناتۋدىڭ تەتىكتەرىن ايقىنداسا, 1992 جىلى اتالعان ەلدەر, اقش وكىلدەرى ءتورت مەملەكەتتىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان ستراتەگيالىق يادرولىق كۇشتەرگە قولدانىلاتىن شابۋىل قارۋىن قىسقارتۋ مەن شەكتەۋ تۋرالى شارتتىڭ ەرەجەلەرىن ىسكە اسىرۋعا ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىك اياسىن ناقتىلايتىن بەسجاقتى حاتتاماعا قول قويدى.
ال 1993 جىلعى 13 جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى كەڭەسى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ شارتىن (ياقتش) بەكىتسە, 1994 جىلعى 5 جەلتوقساندا ەقىۇ-نىڭ بۋداپەشت سامميتىندە يادرولىق قارۋسىز مەملەكەتتەر رەتىندە ياقتش-عا قوسىلۋىنا بايلانىستى قازاقستان, بەلارۋس جانە ۋكرايناعا قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىن بەرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا رەسەي, اقش جانە ۇلىبريتانيا قول قويدى. 2006 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ورتالىق ازيانى يادروسىز ايماق دەپ جاريالاعان سەمەي كەلىسىمىنە قول قويىلدى.
2009 جىلى قازاقستاننىڭ 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى رەتىندە اتاپ ءوتۋ جونىندەگى ۇسىنىسى بۇۇ تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, 2015 جىلى حيروسيما جانە ناگاساكيدى اتوم قارۋىمەن بومبالاۋدىڭ 70 جىلدىعىنا وراي تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستاماسىمەن بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋدىڭ جالپىعا ورتاق دەكلاراتسياسى تۋرالى قارار قابىلداندى.
ەلباسى وسىدان 7 جىل بۇرىن نۇر-سۇلتان قالاسىندا وتكەن «يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋدان – يادرولىق قارۋسىز الەمگە» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا سويلەگەن سوزىندە سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ بىرىنشىدەن, شىنايى ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىككە قاراي جاسالعان شەشۋشى قادام بولعانىن, ەكىنشىدەن, 29 تامىز كۇللى ورتالىق ازياعا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق مارتەبەسىن بەرۋدىڭ باستالعان كۇنى بولىپ سانالاتىنىن, ۇشىنشىدەن, سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋىنا بايلانىستى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدىڭ جانە قارۋسىزدانۋدىڭ جاھاندىق ۇدەرىسىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالعانىن اتاپ ءوتىپ: «1991 جىلدىڭ 29 تامىزىنا دەيىن يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا نەگىزىنەن شەكتەۋ شارالارى قولدانىلىپ كەلدى. قازاقستان ءبىرىنشى بولىپ يادرولىق سىناقتارعا تولىق جانە ءسوزسىز تىيىم سالۋ اكتىسىن, وسىعان وراي «اقىرەت كۇنىنىڭ» قارۋىن جەتىلدىرۋدى توقتاتۋدى جۇزەگە اسىردى. سەمەي پوليگونى جابىلعاننان كەيىن نەۆاداداعى, جاڭا جەردەگى, لوب-نورداعى جانە مۋرۋروداعى اسا ءىرى پوليگوندار ءۇنسىز قالدى. سوندىقتان دا 29 تامىز بۇكىل الەم ءۇشىن يادرولىق اقىرزاماننىڭ قاۋپىن كەيىنگە ىسىرعان بەلدەۋ بولىپ تابىلادى. جىلدار جانە ونجىلدىقتار وتكەن سايىن وسى كۇننىڭ ەرەكشە ماڭىزدىلىعىن بارلىق الەمدىك قوعامداستىقتىڭ سەزىنۋى ارتا بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن» دەگەن بولاتىن.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءساۋىر ايىندا شىعىس قازاقستانعا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەندە سەمەي سىناق پوليگونى ەلباسىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ءبىرجولا جابىلعانىن, بۇل وقيعانى الەم جۇرتشىلىعى تەڭدەسسىز ەرلىك دەپ باعالاعانىنا ايرىقشا توقتالىپ: «ەلباسى – جاھاندىق يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىستىڭ كوشباسشىسى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ۇلى شەشىمى حالقىمىزدىڭ جادىندا ماڭگى ساقتالادى», دەگەن-ءدى. سونىمەن قاتار پرەزيدەنت پوليگون زاردابىن تارتقان ازاماتتارعا جاسالاتىن جەڭىلدىك لايىقتى دەڭگەيدە بولۋى قاجەت ەكەنىنە باسا ءمان بەرىپ, «سەمەي پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتىڭ تاۋقىمەتىن تارتقان تۇرعىنداردى قورعاۋ جانە وڭالتۋعا ارنالعان بۇعان دەيىنگى شارالاردىڭ تيىمدىلىگى» جونىندە ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ جاتقانىن جەتكىزىپ: «پوليگوننىڭ سالدارىنان ءتۇرلى دەرتكە شالدىققان ازاماتتاردى ءتيىستى دەڭگەيدە ەمدەۋمەن قاتار, ولارعا وڭالتۋ قىزمەتىن كورسەتۋ مۇمكىندىكتەرىن دە قاراستىرۋ قاجەت» دەپ قاداپ تاپسىرعان-دى.
ء«بىزدى قۋانتاتىنى, قازىرگى پرەزيدەنتىمىز يادرولىق قارۋسىزدانۋ سالاسىندا ەلباسىنىڭ جولىن ابىرويمەن جالعاستىرىپ كەلەدى. بۇلاي بولاتىن ءجونى دە بار. ويتكەنى ول كىسى نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن بىرگە سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ جۇمىستارىنىڭ باسى-قاسىندا بولعان, كوزىمەن كورگەن ادامداردىڭ ءبىرى. دەمەك سەمەي سىناق پوليگونى, ونىڭ زارداپتارىن جويۋ ماسەلەسى ءاردايىم نازارىندا. كوكتەمدە سەمەيگە كەلگەن ساپارىندا دا وسى ماسەلەگە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, پوليگون ايماعىنداعى تۇرعىنداردى الەۋمەتتىك ساۋىقتىرۋدى نازاردان تىس قالدىرماۋدى تاپسىردى. وسى رەتتە مەنىڭ ايتار ۇسىنىسىم, كورشى رەسەي فەدەراتسياسىندا «سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنان زارداپ شەككەن ازاماتتارعا الەۋمەتتىك كەپىلدىك تۋرالى» زاڭ بار. سول زاڭنىڭ 10-نان استام تارماعىندا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنان زارداپ شەككەن تۇرعىندارعا كوممۋنالدىق قىزمەتتەر ءۇشىن 50 پايىز كولەمىندە كومپەنساتسيا بەرۋ, جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا قاجەت جەر تەلىمىنە كەزەكسىز تۇرۋ جانە زەينەتكەرلىككە 10 جىل ەرتە شىعۋ سەكىلدى جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان. بىزدە مۇنداي زاڭ 1992 جىلى شىققانى بەلگىلى. بىراق زاڭدا جەڭىلدىكتەردىڭ كوبى قىسقارتىلعان. ال قازىر اتالعان زاڭنىڭ بىرنەشە تارماعى مۇلدە جۇمىس ىستەمەيدى دەۋگە بولادى. وسى ماسەلەلەر نازارعا الىنسا دەيمىز», دەيدى «نەۆادا-سەمەي» انتيادرولىق حالىقارالىق قوزعالىسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى سۇلتان كارتوەۆ.
شىعىس قازاقستان وبلىسى
