بۇل قايراقتى اۋىلدىق وكرۋگى تالدىق اۋىلىنىڭ باتىسىندا 25 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان نۇرسەيىت تامى ەدى. تام باسىنا قويىلعان بەلگى تاقتايشادا جازىلعان ءماتىننىڭ جالپى مازمۇنى بىلاي: «نۇرسەيىت شامامەن 1750-1850 جىلدارى ءومىر سۇرگەن. نۇرسەيىتتىڭ دۇنيەدە 11 ۇلى, 1 قىزى بولعان. وزىنەن بۇرىن قىزى دۇنيە سالعان سوڭ تام قۇرىلىسىنا قاراقالپاق جەرىنەن الدىرعان ساۋلەتشى قۇرىلىسشىلار توبىنا باسشىلىق جاساپ, جۇمىسىن اياقتاعان».
نۇرسەيىت تامى 3-4 شاقىرىمنان كوز شالاتىنداي بيىككە ورناتىلعان. اينالاسىندا باسقا مازارلاردىڭ ءىزى بىلىنبەيدى. ەسەسىنە قۇرىلىسقا قاجەتتى توپىراق پەن سازدى سول جەردەن پايدالاندىعا ساياتىن تامدى اينالا بىرنەشە شۇڭقىر-ويىق جاتىر. نۇرسەيىت تامى ءتورت قىرلى قابىرعاسىنان ءورىلىپ شىققان توبەسى كۇمبەزدەنىپ بىتكەن. تام قۇرىلىسى سازنەگىزدى ماتەريالدان سالىنىپ سىرتى كۇيگەن كىرپىشپەن ورىلگەن. تامنىڭ سىرتقى كۇمبەزى مەن ءىشى تولىقتاي اكتاس ارالاسقان توپىراقپەن قالىڭ ەتىپ سىلانعان. تام الدىنا جالعاسا سالىنعان قوسالقى قۇرىلىس ادامدى ەڭكەيگەن قالىپتا ىشىنە جەتەكتەيدى (1-سۋرەت). قۇرىلىستىڭ جوعارى بولىگىندە ءتورت باعىتقا اشىلعان تەرەزەلەرى بار (وڭتۇستىك, سولتۇستىك, باتىس, شىعىس). تامدا ەكى ادام جەرلەنگەن. مايىتتەگى ۇيىلگەن توپىراق ءۇستى سازكىرپىشتى قورشاۋ جابىن جارتىدان جوعارى كومكەرىلگەن. ا.بيسەمباەۆتىڭ باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىنە جاساعان زەرتتەۋلەرىندە مۇنداي جەرلەۋ ادىستەرىنىڭ كەزدەسەتىندىگىن ايتادى. «نايبولەە ياركيم مومەنتوم سوچەتانيا يسلامسكيح پريزناكوۆ ۆ ودنوم پوگرەبەني موجنو بىلو بى سچيتات پريسۋتستۆيە ۆ پوگرەبالنوم كومپلەكسە ۆىكلادكي ناد موگيلوي ي كيرپيچنوي وگرادى...» (ا.ا.بيسەمباەۆ, «ارحەولوگيچەسكيە پامياتنيكي كوچەۆنيكوۆ زاپادنوگو كازاحستانا» (VIII-XVIII ۆ.ۆ) – ورال, 2003, - 187 ب.).
نۇرسەيىت تامىندا ءوزى تەكتەس وزگە تامدارمەن سالىستىرعاندا كۇمبەزىنىڭ ىشكى بولىگىندەگى اشەكەي ورنەكتەرىندە ۇلتتىق بولمىسپەن مۇلدە قابىسپايتىن ساۋلەت ءتۇرىن بىردەن بايقايسىز. سەبەبى ادەتتەگىدەي كەز كەلگەن قازاق مايىتىندە كەزدەسەتىن جارتى اي بەينەسىن بۇل جەردەن كورە المادىق. ءبىر قاراعاندا, ەللينيزم ىزدەرى كوزگە ۇرىپ تۇرعان سەكىلدى. دەگەنمەن, بايىپپەن زەردەلەسەك كۇمبەز استى ادىپتەلگەن بەينەلەر الەمدىك دىندەردىڭ قوسپاسىنان قۇرمالاسىپ ورنەكتەلگەن. «ورتالىق ازيانىڭ باتىس بولىگىندە يسلام كانوندارىنىڭ ىقپالىنان كوركەمونەر ۇلگىلەرىندە انترومورفتى جانە زوومورفتى سيۋجەتتەردى بەينەلەۋگە شەك قويىلدى. ال ورتالىق ازيا مەن وڭتۇستىك ءسىبىردىڭ كەيبىر جەرىندە قونىستانعان تۇركى تىلدەس كوشپەلى حالىقتار مادەنيەتىنە حريستياندىقتىڭ نەستورياندىق باعىتى, بۋدديزم جانە مانەحەيلىك دىندەردىڭ جۇعىندىلارى كوركەم بەزەندىرۋ ستيلدەرىنەن ءوز ورنىن تاپتى» دەپ جازادى حۋديانوۆ ءوز ەڭبەگىندە. (ارحەولوگيا ستەپنوي ەۆرازي. يسكۋسستۆو كوچەۆنيكوۆ يۋجنوي سيبيري ي تسەنترالنوي ازي. حۋدياكوۆ, 1998, – موسكۆا, 79 ب). كورىپ وتىرعانىمىزداي, كوشپەندىلەر ءومىر سالتى, تاريحي-مادەني قۇندىلىقتارى ءتۇرلى مادەني ورتالاردىڭ, الەمدىك دىندەردىڭ ىقپالىمەن سان قىرلى وزگەرىستەرگە ۇشىراپ وتىردى. ونىڭ ىشىندە كوركەمونەردە جاڭاشا ەستەتيكالىق كەلبەتىن قالىپتاستىرا بىلگەن.
قۇرىلىستىڭ ىشكى قابىرعاسىن ادام جانىنىڭ ءۇش ءتۇرلى الەمدەگى ترانسى قۇرساق, ءدۇنيا جانە اسپان الەمىن سيپاتتاپ بەرىپ تۇرعانداي كولدەنەڭ جاتقان ءۇش تولقىندى سىزىقتار ءبولىپ جاتىر. مازاردىڭ ىشكى بولىگىندە ورتا بەلىنە اينالا سالىنعان جارتى شەڭبەردىڭ بارلىعى دەرلىك جوعارى بەتى مەن فيگۋرانى ۆەرتيكالدى ءبولىپ تۇرعان كەسىندى يرەلەك تولقىن تەكتەس. تەك قۇرىلىستىڭ سولتۇستىك بولىگىندەگى فيگۋرانىڭ ۆەرتيكالدى كەسىندىلەرىنىڭ اراسىن ەكى باعىتتى نۇسقايتىن ايىرىم بەلگىسىنە ۇقسايتىن سيمۆولدار ءبولىپ تۇر. ولاردىڭ سانى ۇشەۋ.
سۋرەتتە كورىپ تۇرعانىمىزداي جارتى شەڭبەر سالىنباعان ورىنعا ساماۋرىن, قۇمىرا, ەكى بوكال بەينەلەنگەن (2-سۋرەت). ودان ءسال جوعارى كيت مۇسىنىنە كەلەتىن فيگۋرانى كورەمىز.
جارتى شەڭبەر اراسىن ۇلكەن تولقىندار ءبولىپ تۇرعانداي. تولقىن باستارىندا قۇمىراعا كەلەتىن فيگۋرانىڭ تومەنگى بولىگىنە ءبىر-ءبىرىن قيىپ وتەتىن سىزىقتار تۇسكەن. ەگەر كارتيناعا وبەكتيۆتى جان ءبىتىرىپ ەلەستەتىپ كورسەك قۇددى جان-جاقتان كومكەرگەن تولقىندار اراسىمەن قالقىپ بارا جاتقان كەمە دەرسىز. بىراق شىن مانىسىندە ساۋلەتشىنىڭ تۇپكى نيەتى نە بولدى ەكەن؟
ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا قابىرعاداعى بەينەلەر پايعامبارلار تاريحىنان سىر شەرتەدى. ءدىن تاريحىندا مۇسا پايعامباردىڭ ەۆرەي حالقىن پەرعاۋىن اسكەرىنەن قۇتقارۋ ءۇشىن قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن ءنىل وزەنىن ەكىگە ايىرىپ ورتاسىنان ەزگىگە ۇشىراعان ەۆرەي حالقىن الىپ شىعاتىندىعى جايلى قيسسا كەڭ تاراعان. دوعال فورما وزەننىڭ تابانى دا جارتى شەڭبەردىڭ ۇستىڭگى بولىگىندەگى يرەك سىزىقتار – سۋ تولقىنى. ەندى وسى تۇسپالمەن ءىز سالاتىن بولساق, وندا ءۇش جەردە كەزىگەتىن كيت ءتارىزدى بەينە. كيتتىڭ ىشىندە ءۇش كۇنىن وتكىزگەن ءجۇنىس پايعامباردىڭ قيسساسىن جىرلاپ تۇرعانداي.
قۇرىلىستىڭ ورتا بەلىنەن جوعارى كۇمبەزىندە ءۇش بولەك بەدەرلەنگەن ۇلكەن شەڭبەرلەردى بايقايسىز (3-سۋرەت). شەڭبەر ساقينالارىنىڭ سانى – 7. سىرت شەڭبەردە كۇن شاپاعى كەستەلەنگەن. ورتاسىندا بەس قىرلى جۇلدىز بەينەسى بار. ءدال وسى كارتينانى قالعان ساقينالى شەڭبەرلەردەن دە كورەسىز. ءبىر شەڭبەردىڭ قالعاندارىنان ەرەكشەلىگى وندا بەس شەكتى جۇلدىزدىڭ ورنىنا التى شەكتى گەكساگرامما نەمەسە ءداۋىت پايعامباردىڭ جۇلدىزى كورىنىس تاپقان.
ەگەر كارتينانىڭ سوزبە-ءسوز ءتارجىماسىن جاسار بولساق, كۇن جۇيەسىندەگى جۇلدىزدار دەگەن ءماتىن شىعار ەدى. سوڭعى ورتا عاسىردا كۇن جۇيەسى جەتى پلانەتادان تۇرادى دەگەن اكسيوما تۇراقتى بەكىگەن ەدى. بۇل جونىندە قازاقتاردىڭ اسپان الەمى تۋرالى تۇسىنىگىندە دە 7 قات كوك دەگەن تىركەستى ءجيى ەستۋگە بولادى. ال شەڭبەردىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان بەس شەكتى جۇلدىز اياق-قولى جان-جاققا سوزىلعان ادام ءمۇسىنىن ەسكە سالادى. كەزىندە لەوناردو دا ۆينچي سۋرەتىن سالعان «ۆەترۋۆيان ادامى» بەس شەكتى جۇلدىز فورماسى ءدال وسى. ال ۆەترۋۆي انتيكا داۋىرىندەگى ساۋلەتشى بولاتىن. ءال-ءفارابيدىڭ ەڭبەكتەرىندە دە ادام مەن اسپان الەمى اراسىنان بايلانىس ىزدەۋ ورىن العان. وسى تەوريا بويىنشا ساقينالى شەڭبەرلەر ورتاسىندا ورنالاسقان بەس شەكتى جۇلدىزدا ادام بەينەلەنگەن دەپ الساق, وندا ۇلكەن اسپان الەمى ماكروكوسم مەن كىشى الەم ادام ميكروكوسم اراسىنداعى بايلانىس دەپ اتاي الامىز. ءۇشىنشى ساقينالى شەڭبەرلەر ورتاسىنداعى گەكساگرامما, ياعني التى شەكتى جۇلدىز كوپتەگەن مادەنيەتتەردە كەزدەسەدى. بىراق بۇل جەردەگى وبەكتيۆتى كارتينا مازمۇنى جەرلەۋ ءراسىمى بولعاندىقتان ءدىن فيلوسوفياسىنا ەڭ جاقىنى ءداۋىت جۇلدىزى نەمەسە ءداۋىت قالقانىنا توقتالامىز. سونداي-اق مۇنداي توقتامعا كەلۋىمىزدىڭ باستى سەبەبى ساۋلەتشىنىڭ قاراقالپاق جەرىنەن شاقىرتىلۋى. تاريحتا «بۇحارلىق ەۆرەيلەردىڭ» قازىرگى وزبەكستان جەرىندە اۋا جايىلعاندىعى بەلگىلى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – ساۋلەتشىنىڭ ءوزى ەۆرەي بولعاندىعى نەمەسە يۋدايزم مادەنيەتىنە قۇلاي قۇشتار بولعان ادام ەكەندىگى. كۇمبەزدىڭ ۇشار باسىندا تاعى ەكى جەردە كىشىرەك شەڭبەر ورنالاسقان. ونىڭ ىشىندەگى ساقينالار سانى 4-ەۋ. جالپى, بەس جەرگە ورنالاسقان ساقينالى شەڭبەرلەر فارابيتانۋشى عالىم اقجان ماشانيشە ايتقاندا, دۇنيەنىڭ بەس تەتىگى, سۋبستانتسياسى, ستيحياسى – جەر, سۋ, وت, اۋا جانە بەسىنشىسى وسىلاردى باسقاراتىن, يەلىك ەتەتىن ەفير نەمەسە كەڭىستىك سانىمەن پارا-پار.
ءبىر بويىنا بىرنەشە قۇبىلىستى سىيعىزعان تام جەل, سۋ اسەرىنەن قيراپ ءتۇسۋ الدىندا تۇر. كۇمبەزىنىڭ ۇشار باسىنىڭ جيەكتەرى سەتىنەپ, قابىرعاسىندا تىگىنەن ۇلكەن جارىقشاق پايدا بولعان. قازاق دالاسىندا كەزىگە بەرمەيتىن مادەنيەت ۇلگىسىن كەلەر ۇرپاق ءۇشىن ساقتاپ قالۋ قاجەت-اق.
نۇرعيسا كوشەروۆ,
ساياساتتانۋشى
اقتوبە وبلىسى
