كۇن جامانى كەتەر…
سەيسەنبى, 5 اقپان 2013 7:38
وبلىستا «اۋدانداردا جىلقى قىرىلىپ جاتىر» دەگەن ءسوز تارادى. كەيبىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى «جاپپاي قىرىلۋدا» دەگەن مالىمەتتەر دە بەردى. قاڭتاردا جاڭبىر جاۋدىرعان توسىن تابيعات سوڭىنان سارى ايازىمەن جەردى مۇزداي قاتىرىپ تاستادى. جىلقى مالى بۇل جاعدايدا تەبىندەي المايتىنى بەلگىلى. قىس قاتال بيىل. ارينە, شارۋا قوجالىقتارىنا دا, قورالارىندا مال ۇستايتىن اۋىلدىقتارعا دا وڭاي ەمەس قازىر. ال مال باسى از تۇرعىندار جىلقىسىن قوراعا كىرگىزىپ العان. وبلىستا 2-3 مىڭعا دەيىن جىلقى باعاتىن شارۋا قوجالىقتارى بار.
سەيسەنبى, 5 اقپان 2013 7:38
وبلىستا «اۋدانداردا جىلقى قىرىلىپ جاتىر» دەگەن ءسوز تارادى. كەيبىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى «جاپپاي قىرىلۋدا» دەگەن مالىمەتتەر دە بەردى. قاڭتاردا جاڭبىر جاۋدىرعان توسىن تابيعات سوڭىنان سارى ايازىمەن جەردى مۇزداي قاتىرىپ تاستادى. جىلقى مالى بۇل جاعدايدا تەبىندەي المايتىنى بەلگىلى. قىس قاتال بيىل. ارينە, شارۋا قوجالىقتارىنا دا, قورالارىندا مال ۇستايتىن اۋىلدىقتارعا دا وڭاي ەمەس قازىر. ال مال باسى از تۇرعىندار جىلقىسىن قوراعا كىرگىزىپ العان. وبلىستا 2-3 مىڭعا دەيىن جىلقى باعاتىن شارۋا قوجالىقتارى بار.
ءبىز بىلتىر ەرتىس اۋدانى بۇلانباي اۋىلىندا تۇراتىن 2 مىڭ جىلقى باعاتىن جىلقىشى امانتاي مۋسين تۋرالى جازعانبىز. قازىر امان-ەسەن. جىلقى باعۋدا وزىندىك «تەحنولوگياسى» دا بار. ال, جالپى, كۇزگى جيىن-تەرىن كەزىندە وڭىردە 1 جارىم جىلدىق مال ءشوبى ازىرلەنگەن بولاتىن. سوندا ەندى كەيبىر شارۋا قوجالىقتارىندا جىلقى قىرىلاتىنداي قانداي جاعداي بولدى؟
وسى ورايدا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى نۇرجان اشىمبەتوۆ بىلاي دەيدى:
– جاعداي باقىلاۋدا. جەمشوپ جەتكىلىكتى. كورشى اۋدانداردان دا اكەلىنۋدە. جول شىعىنىنا بايلانىستى باعاسى ءوسىپ كەتكەنى راس. بۋمالى ءشوپتىڭ ءبىر ورامى 800-1200 تەڭگە شاماسىندا. ارزانداتىلعان كەبەكتىڭ كەلىسى 21 تەڭگەدەن بوساتىلۋدا. ءاربىر اۋىلدىق اۋماققا اي سايىن 8-10 توننادان كەبەك جىبەرىلەدى. ال نارىقتا ءبىر كەلىسى 35 تەڭگەگە جەتكەن. سونداي-اق, ەكىباستۇز قالاسى مەن باياناۋىل اۋداندارىنان وزگە وڭىرلەرگە كومىر تاسىمالدايتىن كولىكتەر قايتار جولدا جەم-ءشوپ تيەپ كەلۋدە. بۇل دا كومەك.
ال وبلىستاعى ۋسپەن, شارباقتى, جەلەزين اۋداندارى شارۋالارىنىڭ جاعدايى جاقسى. كەيبىر شارۋا قوجالىقتارى مالدارىن امالسىزدان جاعدايى جاقسىراق جايىلىمدارعا قاراي ايداۋدى قولعا الىپتى. ماسەلەن, لەبياجىلىكتەر جىلقىلارىن ماي اۋدانىنىڭ اقشيمان اۋىلىنا, ەكىباستۇزدىڭ اۋىلدارى باياناۋىلدىڭ تاۋلى جەرلەرىنە, ەرتىستىكتەر اقمولا وبلىسىنا قاراي ايداعان كورىنەدى. جالپى, وبلىستا بىلتىر جەلتوقسان ايىندا 258 جىلقى مالى ءولدى. بۇل كورسەتكىش بۇكىل مال باسىنىڭ 0,3 پايىزىن قۇرايدى. قوجالىق يەلەرى قولداعى ت ۇلىگىنىڭ ءبىرازىن ساتىپ, ودان تۇسكەن قارجىعا قوراعا بايلاناتىن جىلقىعا جەمشوپ تە الۋلارىنا بولادى. ەكىنشىدەن, قارى قالىڭ ەمەس اۋداندار بار. جىلقى جاپپاي قىرىلىپ جاتىر دەگەن اقپار تاراتقان «تۇرار» جانە «ابىلاي حان» اتالاتىن شارۋاشىلىقتارعا مەملەكەت تاراپىنان بىلتىر ارقايسىسىنا 5 ميلليون تەڭگەدەن سۋبسيديا دا بەرىلدى.
ن.اشىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, كۇزدە جارمەڭكە وتكىزىلىپ, شارۋالارعا ءشوپتى كوبىرەك الۋعا ۇسىنىس جاسالىپتى. ۇساق شارۋاشىلىقتار مالدىڭ ءشوبىن قىس بويى ساتىپ الادى ەكەن. ياعني, قىس جايلى بولسا, ارتىق قاراجات جۇمساعىلارى كەلمەيتىنى بايقالادى. ءبىر جاعىنان ءشوپتى جاقىنعا اكەلۋدە ورتتەن دە قورقاتىنى راس. ەندى, مىنە, بيىل قىس باسقاشا توسىن مىنەز كورسەتىپ قالدى. قالىڭ قاردان شابىندىقتاعى قوردان ءشوپ جەتكىزۋ قيىنعا سوقتى. ەكىنشىدەن, تابىندا جۇرگەن جىلقىلاردىڭ قوجايىنى دا از ەمەس. قىستىڭ سۋىعىن سىلتاۋ ەتىپ, «مال ءولدى» دەپ ونىڭ يەلەرىن الداپ سوعۋى دا مۇمكىن. ال ولگەن مالدىڭ اربىرىنە اكت تولتىرىلادى. ءسويتىپ, الاياقتاردىڭ جولى بولىپ كەتۋى دە ىقتيمال. جىلقىشىنىڭ سوزىنە سەنىپ, مالىنىڭ جەمتىگىن دە كورمەۋى مۇمكىن.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى: «مۇنداي ماسەلەنىڭ دە بارى راس. بۇگىن لەبياجى اۋدانىنداعى «التاي» شق باسشىسى ساتبەك مۋكينمەن حابارلاستىم. «جىلقى قىرىلىپ جاتىر دەي المايمىن. وزىمدە 800 باس جىلقى بولسا, ونىڭ ۇشەۋى ءولدى. ول جەمشوپتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن ەمەس. مال بولعان سوڭ, ارا-تۇرا شىعىن بولماي تۇرمايدى. جىلقى تەبىندەي الاتىنداي جەر ىزدەپ, قىستان شىعۋ امالدارىن قاراستىرىپ جاتىرمىز», دەدى.
وسى ارالىقتا ءبىزدىڭ ءتىلشىلەر قوسىنىنا اقتوعاي اۋدانى, شۇعا اۋىلىنان ارداگەر ۇستاز ەلەۋسىز راقىمجانوۆا حابارلاستى. «بيىلعى قىستىڭ قاتالدىعى, اسىرەسە, شالعايداعى اۋىلدار ءۇشىن قيىن بولىپ تۇر.حالىققا بولىسىڭدار, ەلدىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن تىڭداڭدار, كومەكتەسىڭدەر دەپ ەلباسىنىڭ كۇندەلىكتى ايتىپ جاتقانىن تەلەديدار ارقىلى تىڭداپ, گازەتتەن وقىپ وتىرمىز. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اكىمدەرگە ايتار نازى كوپ. ءبىزدىڭ باسقامىس, قاراقوعا, شۇعا اۋىلدارى قالىڭ قاردىڭ ورتاسىندا قالدى. اۋىلدان اتتاپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. قاراقوعا اۋىلى بولسا سۋسىز وتىر. قالىڭ قارلى قىس ءتۇسكەنگە دەيىن بۇل اۋىل سۋدى 18 شاقىرىم جەردەگى شىدەرتى, 10 شاقىرىم جەردەگى شۇعا اۋىلدارىنان تاسىپ اكەلىپ ءجۇردى. قازىر ەكى اۋىلدىڭ اراسىندا جول جوق, قاردىڭ سۋىن ەرىتىپ ءىشىپ كۇن كورۋدە. مال دا قورادا. كۇزدە جيناعان جەمشوپ كوكتەمگە دەيىن جەتسە ەكەن دەپ وتىرعان جايىمىز بار. جاز بويى جيناعان وتىن, كومىردى دە كورشىلەر ءبىر-بىرىنەن سۇراپ تىرشىلىك ەتىپ جاتىر. شۇعا, شىدەرتى, قاراقوعا اۋىلدارى ازىق-ت ۇلىكتى, مالدىڭ جەمشوبىن, كومىردى ەكىباستۇز قالاسىنان تاسيدى. ءدارىگەرگە قارالۋ ءۇشىن دە كومىرلى قالاعا بارامىز. بىزدەر اكىمدەرگە رەنىشتىمىز, قىزىم», دەدى ول.
ءبىز اقتوعاي اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى جانات تاشەنوۆكە حابارلاستىق.
– اۋداندا 13 اۋىلدىق اۋماققا قارايتىن 34 اۋىل بار. بۇل اۋىلدار قىرداعى جانە ەرتىس وزەنى جاعالاۋىنداعى, ياعني جيەكتەگى اۋىلدار دەپ ەكىگە ءبولىنەدى. جالپى, قىر جاقتاعى اۋىلدارمەن بايلانىس قىس كەزىندە قاتتى قيىندىق تۋدىرادى. قالىڭ قار ەمەس, ءجاي سىرعىما جاۋسا دا اۋىلداردىڭ جولدارىن جاۋىپ تاستايدى. قىر جاقتا ورنالاسقان شولاقسور, جالاۋلى, جولبولدى اۋىلدارى اۋدان ورتالىعىنان 164 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. پاۆلودار-اقتوعاي-شولاقسور جولى وبلىستىق ماڭىزى بار جول سانالادى. وبلىستىق اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسى كۇردەلى ءجوندەۋدى قاجەت ەتەتىن بۇل جولدىڭ قىسقى جاعدايىن جاقسى بىلەدى. شولاقسور اۋىلىندا 500-دەي ادام تۇرادى. بيىلعى قىستىڭ ولاردى ابىگەرگە سالىپ وتىرعانى راس. بىراق شالعايداعى اۋىلدار تۇگەلدەي اۋداندىق اكىمدىكتىڭ باقىلاۋىندا. كۇن-ءتۇن دەمەي, كۇندەلىكتى بارىپ-كەلىپ ءجۇرمىز. اۋداندىق اكىمدىك قىزمەتكەرلەرى اۋا رايىنىڭ قولايسىز جاعدايىنا وراي كۇنى-ءتۇنى كەزەكشىلىكتە. اۋدان اكىمى جۇماگەلدى قوجانوۆ شالعايداعى اۋىلدارعا بارىپ, تۇرعىندارمەن كەزدەسىپ قايتتى. تابيعاتتىڭ توسىن جاعدايىنا تاپ بولعان اۋىلدارعا قولدان كەلگەن كومەك جاسالۋدا, – دەدى ول.
راسىندا دا, قالىڭ قارلى بوراندا قاراقوعا اۋىلى 10-12 كۇندەي سۋسىز قالىپ قويسا, العاشقى مۇمكىندىك تۋىسىمەن-اق, 3 توننا سۋ جەتكىزىلىپتى. ازىق-ت ۇلىك, ۇن ونىمدەرى جەڭىلدەتىلگەن باعامەن بەرىلۋدە ەكەن. مالعا ءشوپ جولدار اشىلا سالىسىمەن جەتكىزىلىپ جاتسا كەرەك. اۋىل, اۋدان ورتالىعى ءدارىگەرلەرى دە كەزەكشىلىكتە كورىنەدى. اۋىلدارعا جولداردى قاردان تازالاۋعا تراكتورلار بولىنگەن. شۇعا اۋىلىندا سۋ الاتىن كبم جۇمىس جاسايدى. وسىعان قاراعاندا, بارلىق جاعداي باقىلاۋدا سياقتى.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان».
پاۆلودار وبلىسى.
