كەيبىرەۋلەر: «اباي وتە كۇشتى اقىن, اباي قازاقتىڭ جازبا ادەبيەتىنىڭ اتاسى», – دەيدى. بۇل, مۇمكىن, راس تا شىعار, وعان ءبىزدىڭ تالاسىمىز جوق. ءبىز بۇل جەردە ابايدىڭ اقىندىعى, قازاق ادەبيەتىندەگى ورنى تۋرالى سويلەگەلى وتىرعانىمىز جوق. ءبىز مۇندا تەك ابايدىڭ ءپالساپاسىن عانا تەكسەرىپ, سوعان قىسقاشا سىن بەرمەكشىمىز. ويتكەنى قازاقتىڭ بۇرىنعى زيالىلارىنىڭ دا, جاڭا ءوسىپ كەلە جاتقان زيالىلارىنىڭ دا اراسىندا ابايدىڭ جولىن قۋىپ جۇرگەندەر, ابايدى زاتشىل اقىن دەپ تۇسىنەتىندەر از ەمەس, كوپ بولماسا. ءبىز سولارعا, قازاقستاننىڭ جاڭا ءوسىپ كەلە جاتقان جاس جۇرتشىلىعىنا اباي ءپالساپاسىنىڭ مازمۇنىن, باعىتىن ءتۇسىندىرۋدى وزىمىزگە مىندەت كوردىك. بۇل ماسەلە قازىرگى ادەبيەت اڭگىمەلەرىنىڭ نەگىزگى ماسەلەسىنىڭ ءبىرى بولعاندىقتان بۇل تۋرالى از عانا ايتىپ وتكەنىمىز ارتىق بولماس دەپ ويلادىق.
ابايدىڭ ءپالساپاسى تۋرالى سويلەۋدەن بۇرىن ابايدى ءبىرسىپىرا جۇرتتىڭ قالاي تۇسىنەتىنى تۋرالى ازىراق توقتالىپ وتەيىك. كەيبىرەۋلەر: «اباي «سامورودنىي» سارى التىن عوي, ابايدى قۇداي ارتتا قالعان قاراڭعى قازاق جۇرتىنا بەرە سالعان عوي, ونداي ادام بولا بەرمەيدى عوي», – دەيدى. ءسويتىپ, ابايدى ارمان قىلادى. بىزدىڭشە, بۇل ءتىپتى قاتە ءتۇسىنۋ. ويتكەنى اباي تەك قۇداي بەرە سالعان ادام ەمەس, ول – ءوز زامانىنىڭ جەمىسى. سوندىقتان ونىڭ شىعارمالارىن ءوز زامانىمەن, زاماننىڭ جاي-كۇيىمەن بايلانىستىرىپ تەكسەرۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ تەكسەرۋىمىزشە, اباي ءوز ءومىرىنىڭ ءبىرىنشى داۋىرىندەگى شىعارمالارىندا قازاقتىڭ رۋ جۇرتشىلىعىنىڭ جاي-كۇيىن سۋرەتتەيدى, سونىڭ جىرىن جىرلايدى. بۇزىلىپ بارا جاتقانىنا قايعىرادى. ەكىنشى داۋىرىندە جاڭا ءوسىپ كەلە جاتقان كاپيتالشىلدىق ءداۋىرىن سۋرەتتەيدى. ءبىزدىڭ بۇل پىكىرىمىزگە ابايشىلدار قارسى بولادى. ولار: «ادەبيەت ادەبيەت ءۇشىن عوي, سولاي بولعاندىقتان اباي شىعارمالارىنىڭ قوعام تۇرمىسىمەن نەندەي بايلانىسى بولۋى ءتيىس», – دەيدى. ءبىز ولارعا مۇنىڭ دۇرىس ەمەس, ويتكەنى ادەبيەت, ءپالساپا نە اسپاننان اياعى سالبىراپ تۇسكەن, نە جەردەن ەكى قۇلاعى ەربيىپ شىققان نارسە ەمەس. سول سياقتى ادەبيەت جاراتىلىسىنا جوق نارسەنىڭ قاسيەتى دە ەمەس, قايتا قاسيەت دەگەننىڭ ءوزى جاراتىلىستا بار نارسەنىڭ كەلبەتى. ادەبيەت – قوعام تۇرمىسىنىڭ جەمىسى. قوعام قۇرىلىسىنا قاراي بەلگىلى ادەبيەت بولادى. قوعام تۇرمىسىندا قانداي كورىنىس بولسا, ءبارى دە ءاربىر ادامنىڭ تىرشىلىك ءۇشىن كۇرەسىنىڭ جەمىسى.
اباي جانە ونىڭ ءداۋىرى
اباي 1843-جىلى تۋعان. ابايدىڭ اتا-بابالارى باسىنان بيلىك كەتپەگەن بەلگىلى رۋ باستىقتارى بولعان. العاشقى كەزدە اباي دا باباسىنىڭ جولىن قۋىپ, قازاقتىڭ اتاقتى ءبيى بولعان. قازاق دالاسى ورىس پاتشاسىنا قاراعان سوڭ, قازاقتىڭ رۋ جۇرتشىلىعىنا ازداپ وزگەرىس كىردى. رۋ ىشىندە تاپ جىگى تۋا باستادى. بۇل ابايدىڭ بيلىك-رۋ باسىلىعىنا اسەر ەتتى. سوندىقتان اباي العاشقى كەزدە, اۋەلگى شىعارمالارىندا اتقامىنەرلەردى, قۋلاردى قارعاعان بولىپ, جاڭا تۇرمىسقا, قازاقتىڭ رۋ جۇرتشىلىعىنا از-ازداپ كىرە باستاعان جاڭالىقتارعا قارسى كۇرەستى. قازاقتىڭ رۋ جۇرتشىلىعىن بۇزدىرماي سول كۇيىندە قالدىرۋعا تىرىستى. اباي, اباي سياقتى رۋ باستىقتارى قانشا قارسى تۇرعانمەن ولار تاريح زاڭىنا, قوعامنىڭ وركەندەۋ زاڭىنا توتەپ بەرمەدى. تاريح زاڭىنا باعىندى, رۋباسىلىقتان باس تارتتى.
ءسويتىپ, جاڭا داۋىرگە, جاڭا جۇرتشىلىققا بەيىمدەلەدى. سول جاڭا جۇرتشىلىقتى كۇشەيتۋگە تىرىسادى. بۇعان ءبىزدىڭ قولىمىزداعى ماتەريالداردىڭ ءبارى دە دالەل بولا الادى.
اباي كەيىنگى جازعان ولەڭدەرىندە قازاق اراسىنداعى رۋ تالاسىن جويۋ, قازاق رۋلارىن بىرلەستىرۋگە تىرىسادى. قازاق حالقىن ونەر-ءبىلىم وقۋعا, مادەنيەتكە شاقىرادى. ونەر-ءبىلىم ۇيرەنسەڭ عانا ەل بولاسىڭ دەيدى. بۇل ابايدىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزىندە قازاقتىڭ جاڭا ءوسىپ كەلە جاتقان بايلارىنىڭ جىرىن جىرلاعانىن كورسەتەدى. قازاقتىڭ قازىرگى ۇلتشىل زيالىلارىنىڭ ابايدى زاتشىل اقىن دەپ ءتۇسىنۋى دە وسىدان بولۋ كەرەك.
ەگەردە ءبىز اباي داۋىرىندەگى تاريحي وزگەرىستەردى تالداپ تەكسەرسەك, مىنالاردى كورەمىز: ورىس پاتشاسىنا باعىنعانشا قازاق ەلىنىڭ ءبارى دە مالشارۋاشىلىعىمەن تىرشىلىك ەتەدى.
قازاق ەلى ءوز شارۋاشىلىعىمەن ءوزى بولادى, ساۋدا-ساتتىق بولمايدى. ال, ورىس پاتشاسىنا باعىنعاننان كەيىن ساۋدا كاپيتالى پايدا بولادى. ول ءوزىنىڭ بۇرىنعى جۇرتشىلىق, شارۋاشىلىق قۇرىلىستارىن وزگەرتەدى. بۇل, اسىرەسە, 19- عاسىردىڭ ورتاسىنان بەرى قاراي (ابايدىڭ داۋىرىندە) كۇشەيەدى. جەكە مەنشىك, ايىرباس كۇشەيەدى, اقشا شىعادى, تاۋار كوبەيەدى. ماركس ايتقانداي بايلىق ءبىر جەرگە, كەدەيشىلىك ەكىنشى جەرگە توپتالادى. باي, ساۋداگەر, جالداپ شىعادى. جاڭا جۇرتشىلىق, جاڭا قوعامنىڭ جوقشىلارى جاڭا باستىقتار: اتقامىنەرلەر, بولىستار شىعادى. وسىمەن قاتار رۋ باستىقتارى دا قاراپ جاتپايدى. ولار دا ەشنارسەدەن يمەنبەي, جاڭا جۇرتشىلىققا, جاڭا ەل اعالارىنا قارسى كۇرەستى كۇشەيتە بەرەدى. بۇل جاي جاعداي ابايدىڭ العاشقى كەزدە جازعان ولەڭدەرىنەن ءتىپتى ايقىن كورىنەدى. اباي 1886 جىلى جازعان ءبىر ولەڭىندە قازاقتىڭ بۇرىنعى تۇرمىسىن, رۋ جۇرتشىلىعىن ماقتاپ, جاڭا ءوسىپ كەلە جاتقان جۇرتشىلىقتى جامانداپ, بىلاي جازادى:
«باي الادى كەزىندە كوپ بەرەم دەپ,
جەتپەي تۇرعان جەرىڭدى تەك بەرەم دەپ.
بي مەن بولىس الادى كۇشىن ساتىپ,
مەن قازاقتان كەگىڭدى اپ بەرەم دەپ.
جارلى الادى قىزمەتپەن وتكەرەم دەپ,
ەلۋباسى شار سالىپ اپ بەرەم دەپ.
جالاڭ اياق, جات مىنەز جاۋ الادى,
بەرمەي جۇرسەڭ مەن سەنى جەك كورەم دەپ.
دوس الادى بەرمەسەڭ بۇلت بەرەم دەپ,
جاۋىڭا قوسىلۋعا سەرت بەرەم دەپ.
نە قىلىپ وڭايلىقپەن ىرىق بەرەم دەپ,
ءجۇز قاراعا ەكى ءجۇز الارمان بار,
باس قاتار باس-اياعىن تەكسەرەم دەپ».
مىنە, ابايدىڭ بۇل ولەڭى قازاق دالاسىندا 1886 جىلداردا-اق ساۋدا كاپيتالىنىڭ شىققانىن, قازاق اۋىلدارىندا رۋ جۇرتشىلىعىنىڭ قايماعى بۇزىلا باستاعانىن كورسەتەدى. اباي قازاقتىڭ رۋىنىڭ تۇقىمى, رۋ باستىعى بولعاندىقتان ول جاڭا جۇرتشىلىق, جاڭا تارتىپكە بىردەن بەرىلىپ كەتىپ, بىردەن سونىڭ جىرىن جىرلاۋى مۇمكىن ەمەس. سونىڭ ءۇشىن دە اباي العاشقى كەزدە جاڭا جۇرتشىلىق, جاڭا تۇرمىستى جامانداپ جازدى. ابايدىڭ ولەڭدەرىنە قاراپ, ونىڭ ءداۋىرىن بىلە الامىز. ابايدىڭ ءداۋىرى – قازاقتىڭ رۋ جۇرتشىلىعى بۇزىلىپ, قازاق دالاسىنا ساۋدا-ساتتىق كىرە باستاعان ءداۋىر; ابايدىڭ ءداۋىرى – قازاق دالاسىندا ساۋدا كاپيتالى كۇشەيگەن ءداۋىر; ابايدىڭ ءداۋىرى – قازاقتىڭ ۇلت شارۋاشىلىعى, ۇلت بايلارى تۋعان ءداۋىر. ابايدىڭ داۋىرىندەگى قازاقتىڭ تۇرمىسى ابايدىڭ ولەڭدەرىندە تولىق سۋرەتتەلگەن. بىراق زاتشىلدىق كوزقاراسپەن سۋرەتتەلمەي, يدەياليستىك كوزقاراسپەن سۋرەتتەلگەن.
ابايدىڭ ءپالساپاسى
ابايدىڭ داۋىرىمەن تانىسىپ وتكەن سوڭ, ءپالساپانىڭ مازمۇنىن تەكسەرۋ, وعان سىن بەرۋ قيىن ەمەس. ابايدىڭ ءپالساپاسىن تەكسەرۋ, سىناۋدان بۇرىن ءپالساپا دەگەننىڭ ءوزى نە, سوعان ازىراق توقتالىپ وتەيىك. ءپالساپا – بارلىق عىلىمداردىڭ جالپى زاڭىن تەكسەرەتىن عىلىم. باسقا سوزبەن ايتقاندا ءپالساپا دۇنيەدەگى بار نارسەلەردىڭ جالپى زاڭىن تەكسەرەتىن عىلىم. ادام بالاسىنا وسى دۇنيەدەگى بار نارسەلەردىڭ جالپى زاڭىن تەكسەرگەن سوڭ عانا دۇنيەگە كوزقاراس, دۇنيە تۋرالى پىكىر پايدا بولادى. سولاي بولعاندىقتان ءبىر داۋىردە جاساعان كىسىلەردىڭ سول داۋىرگە ءبارىنىڭ كوزقاراسى ءبىر بولا الا ما؟ ارينە, بولا المايدى. ويتكەنى اركىمنىڭ تۇرمىسىنا قاراي وزىنشە دۇنيەگە كوزقاراسى بولادى. كاپيتالشىلدىق قوعامدا ءار تاپتىڭ, ءاربىر ادامنىڭ تۇرمىسى ءارتۇرلى بولادى. سولاي بولعاندىقتان ءاربىر ادامنىڭ, ءاربىر تاپتىڭ دۇنيەگە كوزقاراسى دا ءارتۇرلى بولادى. ادام بالاسىنىڭ ءبارىنىڭ تۇرمىسى كوممۋنيزم قوعامى ورناعان سوڭ عانا بىردەي بولادى.
ابايدىڭ ءپالساپاسىنىڭ مازمۇنىن ءتۇسىنۋ, تەكسەرۋ ءۇشىن ابايدىڭ ءوزىن سويلەتەيىك. اباي ءبىر ولەڭىندە بىلاي دەيدى:
«ادام ءاپىل دۇنيەنى دەر مەنىكى,
مەنىكى دەپ جۇرگەننىڭ ءبارى ونىكى.
ءتان قالىپ, مال دا قالىپ, جان كەتكەندە
سونى ويلا بولادى نە سەنىكى»
«اسەمپاز بولما ارنەگە
ونەرپاز بولساڭ ارقالان.
سەن دە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە
كەتىگىن تاپ تا بار قالان»
مىنە, اباي بۇل ولەڭدەرىندە دۇنيە ءبىر, دۇنيەدەگى نارسەنىڭ ءبارى ساباقتاس, بايلانىستى دەپ وتىر. بۇل, ارينە, دۇنيەگە زاتشىلدىق كوزقاراس. بىراق اباي باسقا ولەڭدەرىندە دۇنيەگە بۇل كوزقاراسىن وزگەرتەدى. ول «اللانىڭ ءوزى دە راس, ءسوزى دە راس», «اللا وزگەرمەس ادامزات كۇندە وزگەرەر», زامانا, شارۋا, مىنەز كۇندە وزگەرەدى, كۇللى ماقلۇق وزگەرەر, اللا وزگەرمەس دەيدى. اللانى تەكسەرىپ, ءبىلىپ بولمايدى. اللا ءاربىر ادامنىڭ وي-پىكىرىندە, جۇرەگىندە بولادى دەيدى. ءسويتىپ دۇنيەگە ءدىن كوزىمەن قارايدى (ابايشىلدار اباي ءدىنشىل بولماعان دەيتىن ەدى, ول دۇرىس ەمەس ەكەن). شىنىندا, اباي ناماز وقىپ, ورازا ۇستاماعانىمەن, دىنگە, اللانىڭ بارلىعىنا سەنىمى كۇشتى بولعان. اباي ولە-ولگەنشە اللاعا سەنىمىن جويماعان.
ابايشا تۇسىنگەندە اللا مەنىڭ وي-پىكىرىمدە, جۇرەگىمدە جۇرەدى ەكەن, ولاي بولسا ول مەنىڭ نەم بولادى؟ ارينە, مەنىڭ سۆويستۆوم بولادى. وندا مەن نە بولامىن؟ مەن – دۇنيەدەگى ءبىر-بىرىمەن ساباقتاس نارسەلەردىڭ ءبىر بولەگى. ابايشا ايتقاندا دۇنيەنىڭ ءبىر كىرپىشى بولامىن. كىرپىش دۇنيە نەدەن قۇرالادى؟ ول, ارينە, زاتتان قۇرالادى. ولاي بولسا, مەن زاتپىن, اللا سول زاتتىڭ سۆويستۆوسى. ەندەشە, ول سۆويستۆو ادام بالاسىنا قاي ۋاقىتتا, قالاي پايدا بولادى؟
ەگەردە ءبىز دۇنيە-جاراتىلىس ادامعا اسەر ەتەدى, ادام دۇنيەگە اسەر ەتەدى دەپ تۇسىنسەك, بۇل سۇراۋعا جاۋاپ بەرۋ قيىن ەمەس.
شىنىندا, دۇنيە ادامعا, ادام دۇنيەگە ۇنەمى اسەر ەتىپ تۇرادى. وسى ەكەۋىنىڭ ءبىر-بىرىنە ۇنەمى اسەر ەتۋى ارقاسىندا قيمىل پايدا بولادى. بۇل قيمىل ءارتۇرلى حايۋانداردا ءارتۇرلى بولادى. ال, ادام بالاسىنىڭ ميىنىڭ ويلاۋ جولدارىن كەڭەيتەدى, ويىن وسىرەدى. بۇل جونىندە «مي بولماسا, وي دا بولمايدى» دەپ فەرباح ءتىپتى دۇرىس ايتقان. ولاي بولسا, وي – ادام بالاسى ميىنىن سۆويستۆوسى. مەنىڭ وي-پىكىر سانامدا اللا بولاتىن بولسا, سانا دەپ نەنى ايتامىز؟ سانا دەپ الگى ادامنىڭ دۇنيەگە, دۇنيەنىڭ ادامعا اسەر ەرتۋى ارقاسىندا پايدا بولعان قيمىلدىڭ ناتيجەسىن ايتامىز. ەگەر تۇرمىس سانانى بيلەيتىن بولسا, اللا نە بولىپ شىعادى؟ ول ۋاقىتتا اللا مەنى جاراتپاعان, مەن اللانى جاراتقان, دۇنيەنى اللا جاراتپاعان, دۇنيە اللانى جاراتقان بولىپ شىعادى.
قورىتىپ ايتقاندا, ابايدىڭ ءپالساپاسىنىڭ ءبىر جەرى ەكىنشى جەرىنە قارسى. اباي تابيعاتتىڭ قۇبىلىستارىن, ونىڭ زاڭىن تۇسىنبەگەن. سونان كەيىن اللاعا سەنگەن. سولاي بولعاندىقتان قازاقتىڭ جاس جۇرتشىلىعى اباي ءپالساپاسىنان ۇلگى الماي-اق قويۋ كەرەك.
ابايدىڭ دۇنيەتانۋ ءادىسى
ابايدىڭ دۇنيەتانۋ ءادىسى قانداي؟ ءبىز مۇمكىن ابايدىڭ دۇنيەتانۋ ادىسىنەن ۇلگى بولارلىق بىردەڭە تابارمىز؟
ونىڭ ءۇشىن ابايدىڭ ءوزىن سويلەتەيىك. اباي ءبىر ولەڭىندە «دۇنيە دە ءوزى, مال دا ءوزى, عىلىمعا كوڭىل بولسەڭىز» دەيدى. مۇمكىن مۇندا «عىلىم دا, بايلىق تا دۇنيەدەن تابىلادى» دەيىن دەگەن شىعار. بىراق قالاي ايتسا دا بۇل ولەڭ اباي ءادىسىنىڭ قانداي ەكەنىن اشىق كورسەتەدى. اباي دۇنيەتانۋ ءادىسىنىڭ نەگىزىنە عىلىمدى الادى, دۇنيەنى تانۋ ءۇشىن بارلىق عىلىمدى ۇيرەنۋ كەرەك دەيدى. ءسويتىپ جۇرتقا:
«عىلىم تاپپاي ماقتانبا,
ورىن تاپپاي باپتانبا,
قۇمارلانىپ شاتتانبا,
ويناپ بوسقا كۇلۋگە».
«عالىم بولماي نەمەنە,
بالالىقتى قيساڭىز.
بولماساڭ دا ۇقساپ باق,
ءبىر عالىمدى كورسەڭىز.
ونداي بولماق قايدا دەپ,
ايتپا عىلىم سۇيسەڭىز.» دەپ ۇگىت ايتادى. ونەر-عىلىم ۇيرەنۋ ءۇشىن ادام بالاسىنا:
«ادامزاتقا نە كەرەك؟
سۇيمەك, سەزبەك, كيىنبەك,
ارەكەت قىلماق, جۇگىرمەك,
اقىلمەن ويلاپ سويلەمەك» كەرەك دەيدى. بۇل – جاڭالىق ەمەس. بۇل بۇرىننان ايتىلىپ, دالەلمەن كورسەتىلگەن نارسە. اباي بۇل پىكىرىن ءتۇسىندىرۋ رەتىندە:
«اقىل سەنبەي سەنبەڭىز,
ءبىر ىسكە كەز كەلسەڭىز» دەيدى. اباي «شىندىق ءسۇيۋ, سەزۋ, اقىلمەن ويلاپ سويلەۋدە» دەپ تۇسىنەدى.
ابايدىڭ بۇل پىكىرىنىڭ ءبىرسىپىراسىنىڭ دۇرىس ەكەنىنە تالاسىمىز جوق. ادام بالاسىنىڭ دۇنيەگە اسەر ەتەتىنى, ونىڭ ادام سەزىمىنىڭ وسۋىنە جاردەم ەتەتىنى انىق. بىراق اڭگىمە مۇنىمەن بىتپەيدى. بۇل اڭگىمەنىڭ تەك ءبىر جاعى, ءبىر ءبولىمى عانا. ءبىز مۇنىمەن قاتار دۇنيەدە بار نارسەلەردى دە تەكسەرۋىمىز كەرەك. دۇنيەتانۋ ءۇشىن ونى تەكسەرمەي بولمايدى. ەگەردە دۇنيەدەگى نارسەنىڭ ءبارى ءبىر-بىرىمەن ساباقتاس بولاتىن, ءبىرى بولماسا, ءبىرى كۇن كورە المايتىن بولسا, دۇنيە دەگەننىڭ ءوزى دۇنيەدەگى بار نارسەلەر قارسىلىعىنىڭ جيىنتىعى بولاتىن بولسا, ءبىز ادام بالاسى دۇنيەنىڭ ءبىر بولشەگى دەپ ايتا الامىز. ولاي بولسا, ادام بالاسى سەزىمىنىڭ وسۋىنە جالعىز ادام بالاسىنىڭ ءوزىنىڭ قيمىلى عانا سەبەپ بولمايدى. وعان دۇنيەدەگى قيمىلدىڭ ءبارى دە سەبەپ بولادى. ادام بالاسىنىڭ دۇنيەتانۋ پىكىرى تەك ادامنىڭ دۇنيەگە, دۇنيەنىڭ ادامعا اسەر ەتۋىنەن عانا تۋمايدى. ويتكەنى ولار ءبىر-بىرىنە ۇنەمى اسەر ەتىپ تۇرادى. ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە اسەر ەتۋى ءومىرى تاۋسىلمايدى, ۇنەمى وزگەرىپ تۇرادى. سوندىقتان ادام بالاسى پىكىرىنىڭ دە ۇنەمى وزگەرىپ تۇراتىنى ءسوزسىز.
ولاي بولسا, ابايدىڭ «شىندىق – ءسۇيۋ, سەزۋ, اقىلمەن ويلاپ سويلەۋدە» دەگەن پىكىرى دۇرىس بولا ما؟ بۇل جوندە ماركسشىلدەردىڭ پىكىرى دۇرىس. ولار شىندىق كۇڭگىرت بولمايدى, اشىق, ايقىن بولادى دەيدى. ءسويتىپ, شىندىق اقىلمەن ويلاپ سويلەۋدە ەمەس, شىندىق دۇنيەدە بار زاتتاردا. بىراق ول شىندىقتى جۇزەگە شىعارۋ ءۇشىن ادام بالاسىنىڭ تاجىريبەسى بولۋ كەرەك. ول تاجىريبە ابدەن ەكشەلگەن, تارتىپكە سالىنعان بولۋ كەرەك. سونان كەيىن عانا ول ادامنىڭ دۇنيەگە, دۇنيەنىڭ ادامعا ەتكەن اسەرىنىڭ ناتيجەسى بولىپ شىعادى. سوندا عانا ول ۋاقىتىنا قاراي دۇنيەدەگى بار نارسەلەرگە سايكەس بولا الادى. لەنين: «بار نارسە ءوزىنىڭ ۋاقىتىندا عىلىم. ءبىر كەزدە عىلىم بولعان نارسە, ۋاقىتى وتكەن سوڭ عىلىم قالادى. ءبىر كەزدە عىلىم سانالماي جۇرگەن نارسە, ۋاقىتى كەلىپ عىلىم بولادى», – دەيدى. بۇل پىكىردى گەگەل دە ءتىپتى اشىق ايتقان. ول: «نە نارسە بار بولسا, ول ويعا سيارلىق; نە نارسە ويعا سيارلىق بولسا, ول دۇنيەدە بار بولادى. بىراق ۋاقىتىنىڭ وزگەرۋىمەن بار نارسە, اقىلعا سيارلىق نارسە جوققا اينالادى, اقىلعا سيمايتىن بولادى دا جوق نارسە, اقىلعا سيمايتىن نارسە بارعا اينالادى, اقىلعا سياتىن بولادى», – دەيدى.
مىنە, مۇنان اباي ءپالساپاسىنىڭ دۇنيەدەگى كورىنىستەردىڭ ءبارىن ءبىر تەكسەرمەي, ولاردى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىرىپ, قارسىلاستىرىپ تەكسەرمەي, تەك ۇستەن, ارقايسىسىن جەكە الىپ تەكسەرەتىنى كورىنەدى.
سوندىقتان ابايدىڭ دۇنيەتانۋ ادىسىنەن ۇلگى الۋدىڭ كەرەگى جوق. ويتكەنى ابايدىڭ دۇنيەتانۋ ءادىسى ءبىزدىڭ ادىسىمىزگە ۇيلەسپەيدى. ونىڭ دۇنيەتانۋ ءادىسى – جورۋشىلدىق, قياليلىق. ءبىزدىڭ دۇنيەتانۋ ءادىسىمىز – زاتشىلدىق ديالەكتيكا. قازاقستاننىڭ جاس جۇرتشىلىعى سونى ۇيرەنۋ, بۇل جونىندە ابايدان ۇلگى الماي, ماركس, پلەحانوۆ, لەنيندەردەن ۇلگى الۋ كەرەك.
ابايدىڭ قوعامعا كوزقاراسى
ەندى ابايدىڭ قوعامعا كوزقاراسى تۋرالى ازىراق سويلەپ وتەيىك. اباي 19- عاسىردىڭ اياق كەزىندە رۋ جۇرتشىلىعىن جاقتايدى, سونى كۇشەيتۋگە تىرىسادى, ءوزىنىڭ رۋباسىلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن كۇرەسەدى. بىراق وعان ەشكىم قوسىلمايدى, ەشكىم جاردەم بەرمەيدى. ەلدە وزىنە دوس, جاردەمشى تابا المايدى. سونان سوڭ اباي:
«كوڭىلىم قايتتى دوستان دا, دۇشپاننان دا
الداماعان كىم قالدى ءتىرى جاندا؟
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
پايدا ءۇشىن بىرەۋ جولداس بۇگىن تاڭدا,
ول تۇرماس باستان جىعا قيسايعاندا», - دەيدى. جۇرتتان كۇدەر ءۇزىپ, ونى ءنول قىلىپ كورسەتەدى. قوعام ءنول دەيدى.
«ەدينيتسا جاقسىسى
ەرگەن ەلى بەينە ءنول.
ەدينيتسا ءنولسىز-اق,
ءوز باسىندىق بولار سول.
ەدينيتسا كەتكەندە
نە بولادى وڭكەي ءنول» دەيدى. ءسويتىپ, بارلىق كۇش-قۇدىرەت ەدينيتسادا, ەدينيتسا بولماسا, وڭكەي ءنول ەشقايدا بارا المايدى دەيدى.
ارينە, بۇل دۇرىس ەمەس, ويتكەنى ابايسىز-اق قازاق ەلى ەل بولىپ جاساپ كەلەدى. ءبىرسىپىرا ءداۋىردى باسىنان كەشىردى.
اباي كوپشىلىكتى ءوزىنىڭ دەگەنىنە جۇرگىزە الماي, كوپشىلىك ونى ءوزىنىڭ دەگەنىنە جۇرگىزدى. كوپشىلىكتىڭ جولى, باعىتى دۇرىس بولدى. سوندىقتان اباي كوپشىلىكتىڭ تۇرمىسىنا ىڭعايلاستى, سولاردىڭ ىعىنا ەردى. ءبىر ءوزى ەشقايدا كەتە المادى, ەشنارسە ىستەي المادى. بۇعان ابايدىڭ قازاقتىڭ رۋشىلدىق, جۇرتشىلدىعىن ساقتاپ قالا الماعانى دالەل بولا الادى. سوندىقتان قوعام اباي ايتقانداي ءنولدىڭ جيناعى ەمەس, ادامنىڭ, ەدينيتسانىڭ جيناعى. قوعام جەكە-جەكە ادامنان قۇرىلادى. بىراق مۇنداي بىرلەسۋ قوعام حايۋانداردا دا بولادى عوي. ادام قوعامنىڭ ونان ايىرماسى بولۋ كەرەك قوي. ادام بالاسىنىڭ قوعامى حايۋاندار قوعامىنان ءبىر-بىرىنە اسەر ەتۋىنەن عانا ايرىلادى. جەكە كىسىلەردىڭ تاريحتاعى ورنى, ماڭىزىنا ءبىز ابايشا ەمەس, وزىمىزشە باعا بەرەمىز. ادام ءوز ورتالىعىنىڭ جەمىسى بولعاندىقتان ول قوعامعا ءبىرسىپىرا اسەر ەتەدى دەيسىز. اباي دا كەيىنىرەك جاڭا جاعدايعا ۇيرەنىپ العان سوڭ, قازاق ەلىنە بىرلەس, وقۋ-ءبىلىم ۇيرەن, بىرلەسسەڭ, شارۋاشىلىعىڭدى وركەندەتسەڭ, ەل بولاسىڭ دەدى. ءسويتىپ, سول كەزدەگى جاڭا ءوسىپ كەلە جاتقان ساۋدا كاپيتالىنىڭ جىرىن جىرلايدى. قازاق زيالىلارىنىڭ قازىرگى ۇستاپ جۇرگەن پىكىرىن (بۇعان تاڭدانۋعا بولمايدى) ارمان قىلدى. سوندىقتان ولار ابايدى, ونىڭ ءپالساپاسىن ماقتايدى. ابايدى زاتشىل اقىن دەپ تۇسىندىرەدى.
قورىتىندى پىكىر
مىنە, جوعارىدا سويلەگەندەرگە قاراپ, ءبىز ابايدىڭ ءپالساپاسىن ءار نارسەنى ءبىر كوكسەيتىن, ءتۇرلى باعىتتان قۇرالعان بايشىل, قۇدايشىل ءپالساپا دەپ ايتا الامىز. بۇل ءپالساپا وسى كۇنگە شەيىن قازاقتىڭ قالىڭ ەڭبەكشىلەرى مەن زيالىلاردىڭ اراسىندا كەڭ ورىن الىپ كەلدى. كىتاپ, داپتەرلەرگە جازىلىپ, باياندامالار مىسال رەتىندە سويلەنىپ كەلدى. بۇعان ەشكىم مۇنىڭ قالاي دەمەدى, قارسى بولعان جوق. بۇل مۇنان 5-6 جىل بۇرىن بولسا, ول ۇيات, ول ۇلكەن كۇنا بولماس ەدى. ويتكەنى ول ۋاقىتتا ەڭبەكشىلەر ۇستەمدىگى جاڭادان ورناپ, ەندى نىعايىپ كەلە جاتىر ەدى. ەندى وكتيابر توڭكەرىسى 11 جاسقا شىعىپ, قازاقستان حالقىنىڭ تۇرمىسىندا وزگەرىس بولىپ وتىرعان كەزدە بۇل – ۇلكەن ۇيات, ۇلكەن كۇنا. سوندىقتان قازاقستانداعى پارتيا ۇيىمىنىڭ سالت-سانا مايدانىنداعى مىندەتىنىڭ ءبىرى ابايشىلدىقتى جويۋ بولۋ كەرەك. ونىڭ ءۇشىن پارتيا, كەڭەس جۇرتشىلىعىنىڭ مادەنيەت مايدانىنداعى كۇشىنىڭ ءبارىن جيناپ الىپ, ابايدىڭ ءپالساپاسىنا, ابايدىڭ جولىن قۋىپ جۇرگەندەرگە قارسى كۇرەس اشۋ, ونى تەزدەتۋ كەرەك.
ءىلياس قابىل ۇلى
