داريادان قاۋىپ بار ما؟
جۇما, 25 قاڭتار 2013 7:11
قاڭتاردىڭ قىرىق قۇبىلعان كۇنىندە سارىاعاشتا قىزىل سۋ ارناسىنان اسىپ كەتتى. ادەتتە كوكتەمگە قاراي اسپانعا اتىلاتىن سۋدىڭ قىستىڭ كوزى قىراۋدا بۇلاي ابىگەرگە سالاتىنىن كىم بىلگەن؟! اقمەشىت اتىرابى دا وڭتۇستىكتەگى كورشىسىنە قاراپ ەلەڭدەپ وتىر. سەبەپ تە جوق ەمەس. سىرباز سىردىڭ بويىن ساعالاعاننان كەيىن سەكەمدەنبەۋگە بولمايدى. سوندىقتان بۇگىنگى ءسوزدى سۋدىڭ ارناسىنا قاراي ارناعاندى ءجون ساناپ, ءمان-جايدى بىلمەك بولدىق.
جۇما, 25 قاڭتار 2013 7:11
قاڭتاردىڭ قىرىق قۇبىلعان كۇنىندە سارىاعاشتا قىزىل سۋ ارناسىنان اسىپ كەتتى. ادەتتە كوكتەمگە قاراي اسپانعا اتىلاتىن سۋدىڭ قىستىڭ كوزى قىراۋدا بۇلاي ابىگەرگە سالاتىنىن كىم بىلگەن؟! اقمەشىت اتىرابى دا وڭتۇستىكتەگى كورشىسىنە قاراپ ەلەڭدەپ وتىر. سەبەپ تە جوق ەمەس. سىرباز سىردىڭ بويىن ساعالاعاننان كەيىن سەكەمدەنبەۋگە بولمايدى. سوندىقتان بۇگىنگى ءسوزدى سۋدىڭ ارناسىنا قاراي ارناعاندى ءجون ساناپ, ءمان-جايدى بىلمەك بولدىق.
ءبىر كەزدەگى سەيحۇننىڭ باسىم ءبولىگى قىزىلوردا وبلىسىنان وتەدى. ايماقتىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنان باستالىپ سولتۇستىك-باتىسىنا دەيىن سىلاڭداپ اعىپ جاتقان داريانىڭ جالپى ۇزىندىعى 1276 شاقىرىم. ال داريانىڭ بويىنان تۇرعىزىلعان قورعانىس بوگەتتەرىنىڭ بارلىق كولەمى 519,4 شاقىرىم. ەگەر وسى دەرەكتى اۋداندارعا بولەر بولساق, وندا: جاڭاقورعاندا – 45, شيەلىدە – 71,6, سىرداريادا – 76,7, جالاعاشتا – 62,0, قارماقشىدا – 60,4, قازالى اۋدانىندا – 115,7 جانە قىزىلوردا قالاسىندا 88 شاقىرىم بولىپ شىعادى. ال داريا جاعالاۋىنا جاقىن اۋماقتاعى ىقتيمال سۋ باسۋ ايماعى 1,07 مىڭ شارشى شاقىرىم ەكەن. وندا وبلىستىڭ 51 ەلدى مەكەنى ورىن تەپكەن. وسى تۇرعىن-جايلاردا 199,175 مىڭ ادام ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. سونىمەن قاتار, 10 اۆتوجول, 11 تەمىر جول ۋچاسكەلەرى, 10 اۆتوجول جانە 16 تەمىر جول كوپىرى, 800 شاقىرىمعا سوزىلعان ەلەكتر قۋاتىن بەرۋ جەلىلەرى, 25 شاقىرىمدىق بايلانىس جەلىسى تاعى بار. وسىنىڭ ءبارى قاۋىپتى ايماققا جاتادى. بيىل قار جىلداعىدان قالىڭ ءتۇستى. ونىڭ ۇستىنە كۇننىڭ رايى دا ءبىر سۋىپ, ءبىر جىلىپ تۇر. كەي كەزدەرى ماڭدايدان شىم-شىم تەر شىعاتىنداي جىلىمىق بولادى. ال ماڭدايدى تەرلەتكەن جىلۋ, مۇزدى ەرىتپەيتىنىنە كىم كەپىل؟ وي وسىلاي ءورىس العاندا «اپات ايتىپ كەلمەيدى» دەۋگە بولمايتىنداي. ويتكەنى, سۋ تاسىسا سالدارىنىڭ قانداي بولماعىن جوعارىدا ءبىز ايتقان سانداردان-اق بىلە بەرىڭىز.
«اتتىڭ سىرى يەسىنە ءمالىم» دەيدى قازاق. سوندىقتان وبلىستا جىل سايىن داريانىڭ جاعدايى ءجىتى نازاردا بولادى. مىسالى, 2010-2011 جىلداردىڭ قىسقى-كوكتەمگى مەزگىلىندە وبلىس كولەمىندەگى سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا سىرداريا وزەنىنىڭ قورعانىس بوگەتتەرى مەن گيدروتەحنيكالىق قوندىرعىلاردىڭ جاعدايىنا تەكسەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن بولاتىن. تەكسەرۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جالپى ۇزىندىعى 88,7 شاقىرىمدى قۇرايتىن 60 اسا قاۋىپتى ۋچاسكە انىقتالدى. سولايشا, ونىڭ الدىن الۋ شارالارى قولعا الىندى. وسىعان وراي, داريا جاعالاۋىن كۇشەيتۋ, جوندەۋ ءجانە قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزۋ ءۇشىن 613,815 تەڭگە ءبولىندى. بۇل قارجىعا 63,55 شاقىرىمدىق 43 ۋچاسكەدە جۇمىستار اتقارىلدى. سونداي-اق, 2011 جىلى ۇكىمەتتىڭ رەزەرۆىنەن قوسىمشا 289,146 ميلليون تەڭگە جانە بەرىلدى. وعان 17 ۋچاسكەدە قورعانىس بوگەتتەرى, 7 گيدروتەحنيكالىق قوندىرعىلار جوندەلدى. مۇنان بولەك بىلتىرعى قاڭتاردا داريا ماسەلەسىنە وراي ارنايى القا ءماجىلىسىنىڭ بولعانى ەستە. وندا وبلىستاعى بىرنەشە مەكەمەنىڭ وكىلدەرىنەن قۇرىلعان جۇمىس توبى سەڭ ءجۇرۋ كەزەڭىندە سىرداريادان مول سۋدى وتكىزۋ قابىلەتتىلىگىن انىقتاعان, قورعانىس بوگەتتەرىنىڭ جاعدايىنا زەرتتەۋ جۇمىستارى قارالدى. جۇمىس توبى 19 اسا قاۋىپتى دەگەن ۋچاسكەلەردى انىقتاپتى. ماسەلە بار. ونىڭ الدىن الۋ كەرەك. وسى ماقساتتا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 103,0 ميلليون تەڭگە كولەمىندە قارجى ءبولىنىپ, جالپى ۇزىندىعى 32 شاقىرىمدى قۇرايتىن قورعانىس بوگەتتەرىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جاسالدى. بۇدان بولەك, وبلىستىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 82,171 ميلليون تەڭگەگە دارياداعى سۋدىڭ دەنگەيىن ءتۇسىرۋ ماقساتىندا وزەننەن باستاۋ الىپ جاتقان كانالدار ارقىلى بوگەتتەردى جىعىپ, ارتىق سۋدى كولدەر جۇيەسىنە جانە وي جەرلەرگە جەتەلەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ايتا كەتەرلىگى, بۇل ءادىس وبلىس بويىنشا ءبىرىنشى رەت قولدانىلدى. كۇدىكسىز دۇنيە بولمايدى عوي. «بۇل قالاي؟» دەگەن ساۋالدىڭ بولعانى انىق. دەي تۇرعانمەن, سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋدا وسى ءتاسىل جاقسى ناتيجە بەردى. وعان قوسا وبلىستاعى كولدەر جۇيەسىن تولتىرىپ الۋعا مۇمكىندىك جاسالدى. وسىنىڭ ارقاسىندا كەيبىر ەلدى مەكەندەردىڭ شارۋاشىلىعىن تۇزەۋگە سەپتىگىن تيگىزدى. ماسەلەن, شيەلى اۋدانىندا ۇزىندىعى شامامەن 40 شاقىرىمعا جەتەتىن كولدەر جۇيەسى سۋعا تولدى. سول سەبەپتى كوكتىڭ كوپ شىعىپ, شارۋالارعا ءبىرشاما شىر بىتكەنى جاسىرىن ەمەس. الداعى سۋ تاسقىنى كەزىندە دە بۇل ءادىستى قولدانۋ كەرەك.
مۇنىڭ ءبارىن نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ وسىنداي اۋقىمدى قارجى مەن قاجىرلى جۇمىستىڭ ارقاسىندا بىلتىر داريادان قاۋىپ بولمادى. ەل-جۇرت سىرعا قاراپ الاڭداماي, قامسىز تىرشىلىك كەشە بەردى. بۇل بولىنگەن قارجىنىڭ بەكەر بولماعانىن بىلدىرسە كەرەك.
ەندى بيىلعى جاعدايعا كەلەيىك. قولىمىزدا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جۇمىلدىرۋ دايىندىعى, ازاماتتىق قورعانىس, اپاتتار مەن ءدۇلەي ءزىلزالالاردىڭ الدىن الۋدى جانە جويۋدى ۇيىمداستىرۋ باسقارماسىنىڭ دەرەكتەرى تۇر. مالىمەت 17 قاڭتار كۇنى جاسالعان. سول بويىنشا سويلەيىك. شاردارا سۋ قويماسىنان سىرداريا وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسىنا سەكۋندىنا 500 تەكشە مەتر سۋ كولەمى جىبەرىلىپ جاتىر ەكەن. ەگەر بىلتىرعىمەن سالىستىرار بولساق, بيىل سۋدىڭ كولەمى از. وتكەن جىلى وسى ۋاقىتتا سەكۋندىنا 1000 تەكشە مەتر سۋ اققان ەكەن. ال قويماداعى جيناقتالعان سۋدىڭ كولەمى بىلتىر 4149 تەكشە شاقىرىم بولسا, بيىل 2448 تەكشە شاقىرىم. ياكي بىلتىرعىدان 1701 تەكشە شاقىرىمعا از دەگەن ءسوز. بۇل تەك شاردارا قويماسى بويىنشا عانا. كوكسارايداعى جاعداي قانداي دەڭىز. ايتايىق. كوكساراي سۋ رەتتەگىشىندە جينالعان سۋ كولەمى 1562 تەكشە شاقىرىم كورىنەدى. بىلتىر بۇل 1245 تەكشە شاقىرىم بولعان. سوندا بىلتىرعىدان 317 تەكشە شاقىرىمعا ارتىق ەكەنىن بايقايمىز. دەگەنمەن, ماماندار بۇدان قاۋىپتەنۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن ايتىپ وتىر. جەلتوقساننىڭ ورتاسىنا قاراي سىرداريادا تولىقتاي مۇز قاتتى. بۇگىندە ونىڭ قالىڭدىعى سولتۇستىك اۋدانداردا 50-60 سانتيمەترگە, وڭتۇستىك اۋدانداردا 20-30 سانتيمەترگە جەتىپ وتىر.
«قىس قامىڭدى جازدا ويلا» دەگەندەي, بىلتىر قاراشا ايىندا الداعى قىس پەن كوكتەمدە دارياعا كەلەتىن مول سۋدى قاۋىپسىز وتكىزۋگە دايىندىق جۇمىستارى قارالدى. وبلىستىق اكىمدىكتە. سول جەردە دايىندىق جۇمىستارىن جاساۋ ءۇشىن بارلىق اۋداندار جانە قىزىلوردا قالاسىنىڭ اكىمدەرىنە, جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا ءتيىستى تاپسىرمالار بەرىلدى. وسى ماقساتتا جەتى اۋدان مەن قالادا الداعى سۋ تاسقىنىنا دايىندىق جۇمىستارىن قامتاماسىز ەتەتىن ارنايى شتابتار قۇرىلدى. ىقتيمال سۋ تاسقىنىنا دايىندىق دەنگەيىن انىقتاۋ ءۇشىن قىزىلوردا قالاسى مەن اۋدانداردىڭ قارجىلاي ءمۇمكىندىگىنە جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتالۋىنا مونيتورينگ جاسالدى. بارلىق جەردە سۋ تاسقىنىنا قارسى جۇمىستارعا پايدالانىلاتىن قاپتار, پاشىن جانە قارابۋرا قورلارى جاساقتالعان بولىپ شىقتى. قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسى 68 ۋچاسكەگە ءبولىنىپ, وعان 115 جاۋاپتى مەكەمەلەر بەكىتىلگەن. جاۋاپتى مەكەمەلەردە 238 ارنايى تەحنيكا, جۇك تاسىمالداۋعا ارنالعان 337 تەحنيكا بار. سۋ تاسقىنى قاۋپى تونگەن جاعدايدا وسى مەكەمەلەردەن بارلىعى 2548 ادام جۇمىسقا شىعۋعا تاس-ءتۇيىن دايىن وتىر. سونداي-اق, قازىرگى ۋاقىتتا قاۋىپتى ايماقتاردان سۋ تاسقىنى كەزەڭىندە حالىقتى كوشىرۋگە ارنالعان 75 ەۆاكۋاتسيالىق جيناقتاۋ جانە 84 قابىلداۋ پۋنكتتەرىن دايىندىققا كەلتىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ جاتىر. بۇدان بولەك «قازسۋشار» رمك-ءنىڭ قىزىلوردا فيليالىمەن بىرلەسىپ سىرداريا وزەنىمەن كەلەتىن مول سۋدى كانالدارعا قابىلداۋدىڭ جوبالارى دا ازىرلەنىپ قويدى.
– وبلىستا توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جانە جويۋ ءجونىندەگى وبلىستىق كوميسسياسى جۇمىس ىستەيدى. وسى كوميسسيانىڭ شەشىمىنە سايكەس قۇزىرلى ورگاندار وكىلدەرىنەن ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلىپ سىرداريا وزەنى بويىنداعى قاۋىپتى ۋچاسكەلەرگە مونيتورينگ جۇرگىزىلدى. زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسى وبلىس بويىنشا 49 قاۋىپتى ۋچاسكە بار ەكەنىن ايتىپ وتىر. وسى ورايدا, ايماقتاعى اسا قاۋىپتى سانالاتىن 23 ۋچاسكەدە شۇعىل قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستار قايتا رەتتەلىپ جاتىر, – دەيدى وبلىستىق جۇمىلدىرۋ دايىندىعى, ازاماتتىق قورعانىس, اۆاريالار مەن دۇلەي ءزىلزالالاردىڭ الدىن الۋدى جانە جويۋدى ۇيىمداستىرۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى مارات بايىمبەتوۆ.
قاۋىپ قاشاندا بار. كۇن جىلىنىپ, توڭ ءجىبىپ, كوكتەمنىڭ سوڭعى كۇندەرىنە اياق ىلىكتىرگەنگە دەيىن بەيقام بولۋعا بولمايدى. «ساقتانساڭ – ساقتايمىن» دەگەن عوي. سول سەبەپتى وبلىستا ىقتيمال تاسقىننىڭ الدىن الۋ شارالارى جۇيەلى جۇمىس ىستەپ جاتىر. ال ول ءوز ناتيجەسىن بەرۋى كەرەك.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا وبلىسى.
