«ەكى قولعا ءبىر كۇرەك» بۇگىنگىنىڭ ماتەلى مە؟
سارسەنبى, 23 قاڭتار 2013 7:34
شىن مانىندە جۇمىس تابا الماي, ناپاقاسىن قايدان ايىرۋدى بىلمەي ايەلى ەرگە, ەرى جەرگە قاراپ داعدارعاندار بار شىعار, بىراق اڭگىمە مۇلدە باسقا «جۇمىسسىزدىق» حاقىندا. جۇمىسسىزدىق شاپانىنىڭ شالعايى كەڭ, ونىڭ جاپسارىنا جالقاۋلار دا, مانساپقورلار دا مىڭداپ سىيىپ كەتە الادى. ءبىر قىزىعى, ونى جامىلعان كەيبىرەۋلەردىڭ قايتا شەشۋگە اسا ق ۇلىقتى بولماۋى…
سارسەنبى, 23 قاڭتار 2013 7:34
شىن مانىندە جۇمىس تابا الماي, ناپاقاسىن قايدان ايىرۋدى بىلمەي ايەلى ەرگە, ەرى جەرگە قاراپ داعدارعاندار بار شىعار, بىراق اڭگىمە مۇلدە باسقا «جۇمىسسىزدىق» حاقىندا. جۇمىسسىزدىق شاپانىنىڭ شالعايى كەڭ, ونىڭ جاپسارىنا جالقاۋلار دا, مانساپقورلار دا مىڭداپ سىيىپ كەتە الادى. ءبىر قىزىعى, ونى جامىلعان كەيبىرەۋلەردىڭ قايتا شەشۋگە اسا ق ۇلىقتى بولماۋى…
قازاق ەڭبەكتى جوعارى باعالاعان. قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرۋ ەڭ ۇنامسىز ادەت. ىسسىزدىك – جوقشىلىقتىڭ باستاۋى, ماسىلدىققا اپاراتىن جول. ال ماسىلدىڭ, ءتىپتى ەڭ جاقىن تۋىسى ءۇشىن دە قادىرى قانداي بولاتىندىعى بەلگىلى… سوندىقتان, دەنى ساۋ, اقىل-ەسى دۇرىس ادامنىڭ كاسىپ ەتىپ, وتباسىن اسىراۋى – مىندەتتى پارىز. بۇل پارىز تاۋەلسىزدىگىن العان جاس مەملەكەتىمىزدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋ ءۇشىن ەسەلەنە ءتۇسىپ, ازاماتتاردىڭ تەر توگە ەڭبەك ەتۋى ءتيىس بولاتىن. ءبىز قازىر قاندايمىز؟
مەملەكەتتىك قىزمەت ورىندارى مەن بيۋدجەتتىك سالادا قىزمەت ەتەتىندەردى ايتپاعاندا, ءبىراز تۇرعىندار نارىقتىق قاتىناستارعا قادام باسقالى جەكە كاسىبىن اشىپ, ءوز قازانىن ءوزى قايناتۋدى ءجون سانادى. ەلىمىزدە ولارعا قولداۋ مەن قامقورلىق باستى نازارعا الىندى. وزگە تۇرعىندار ءوندىرىس ورىندارىنا قاراي اعىلدى. شەكسىز دۇنيە بولعان با, مۇمكىندىگىنە قاراي قاجەتتى ورىنداردى ماماندارمەن, جۇمىسشىلارمەن تولىقتىرعان سوڭ, ولار دا ەسىگىن جاپتى. قالعان تۇرعىندارعا قايتپەك كەرەك؟ العاشىندا جۇمىسسىز قالىپ ساندالعان ارىستاي ازاماتتار بىرتە-بىرتە سالبوكسە تىرلىككە ەتى ۇيرەندى. «جۇتقان – جۇتاماستىڭ» كەرىمەن ايەل, بالا-شاعانىڭ اربا سۇيرەپ, شەكىلدەۋىك ساتۋىمەن الدىنا كەلگەن شاي-سۋدى قاناعات ەتىپ, ءوز بەتىنشە تىرلىك ەتۋگە تاۋەكەل ەتپەدى, الدە ءتىپتى قاجەتسىنگەن دە جوق. ءبىزدىڭ ەلدەگى جۇمىسسىزدىق ءجايى سوناۋ جىلدارى وسىلاي باستالعان ەدى…
جۇمىسسىزدىقتىڭ جاڭا «تۇرلەرى»
بۇگىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ الدىڭعى جىلدارىنداعى قالت-قۇلت كۇي ارتتا قالىپ, اياققا تۇردىق. بۇرىنعى «لاجسىز جالقاۋلىق» قازىر جالقاۋلىق دەرتىنە جالعاستى. قازىرگى قازاق مالىن بىرەۋگە باقتىرىپ, ەگىن ەگۋ مەن كولىگىن جۇرگىزۋدى, قوراسىن تازالاپ, قۇرىلىس سالۋدى وزگەنىڭ قولىمەن جۇزەگە اسىرادى. ءتىپتى, قازاقتىڭ قىز-كەلىنشەكتەرى ءۇيىن تازالاپ, بالاسىن باعىپ, كىر-قوڭىن جۋىپ, كورپەسىن تىگەتىن جالدامالى ۇستاپ وتىر. جانە جالدانىپ جۇمىس جاسايتىنداردىڭ كوبى ءبىزدىڭ ەلدىڭ ازاماتتارى ەمەس ەكەندىگىن ەسكەرسەك, بۇل ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق احۋال دەڭگەيىنىڭ رەيتينگىن كورسەتىپ بەرەدى, ەكىنشىدەن, جالقاۋلىق دەرتىنىڭ اسقىنعاندىعىن بىلدىرەدى. وسىلايشا جۇمىسسىزدىقتىڭ فريكتسيوندى, قۇرىلىمدىق, تسيكلدىق, ماۋسىمدىق تۇرلەرىنە جاڭاشا تۇرلەر قوسىلدى. ونىڭ ءبىر ءتۇرى – بويكۇيەزدىككە بويىن بيلەتىپ, ەڭبەك ەتۋگە مويىنى جار بەرمەي, جاتىپ ىشەرگە اينالىپ شىعا كەلگەن جالقاۋلىق بولسا, ەكىنشى سەبەبى – جۇمىستى تاڭداپ جاساۋعا ۇمتىلعان جالعان بەدەلدە, ياعني مانساپقورلىقتا. بۇلاردىڭ وزىندىك «مەنى» تىم جوعارى, جۇمىس تاڭداپ, ۇسىنىلعان جۇمىس تۇرلەرىنە مەنسىنبەي قارايدى. وعان وزگە ەلدىڭ ازاماتتارى كەپ اتقارىپ جۇرگەن مال باعۋ, ەگىن ەگۋ, قۇرىلىس جۇمىستارى قول ەمەس, ونى «تومەنگى سورتتىڭ ادامدارى جاسايدى». مەنىڭ تانىسىم بار, اكە تاڭداۋىمەن سول كەزەڭدە اقتاۋدا ورنالاسقان رەسپۋبليكاداعى تەڭىزگە قاتىستى جالعىز جوعارى وقۋ ورنىن اياقتادى. تەڭىزدە جۇمىس جاساۋعا قىزىعۋشىلىعىم جوق دەپ, ءتاپ-ءتاۋىر جۇمىستان شىقتى. ديپلوم جايىنا قالدى. كۇزەتشى بولدى, وعان تۇراقتامادى. «نەگە؟» دەيمىن مەن, «ماعان پرەستيجنىي جۇمىس كەرەك» دەيدى ول. ارادا 7 جىل ءوتتى. ول ءالى بوس, جاۋابى بۇرىنعىشا. ءۇي-ءىشى دە كۇدەرىن ۇزگەن, سىباي-سالتاڭ ءجۇرىستىڭ جىگىتى اتاندى. مۇندايلاردىڭ ءار قالادان كەزدەسەتىنىنە سەنىمدىمىن. ديپلومىن الىپ جۇمىس تاپپاي سەندەلگەن جاستاردى ايتپاعاندا, جالقاۋلار مەن مانساپقورلار جۇمىسسىزدار قاتارىن تولىقتىرا تۇسۋدە.
ءۇشىنشى توپ – ماماندىق تاڭداۋدا اياعىن شالىس باسقان جاستار. مۇنىڭ ءبىر ۇشى بالا ءۇشىن ماماندىقتى اتا-انا تاڭداۋىندا جاتسا كەرەك, جوعارىدا ايتىلعان تەڭىزشى جىگىتتىڭ دە ماماندىعىنان تەرىس اينالۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – ول ماماندىق ءوزىنىڭ ەمەس, اكەسىنىڭ قالاۋى بولاتىن. راس, اكە ءوزى جەتە الماعان ارمانعا بالاسىنىڭ جەتكەنىن كوكسەگەن بولار, بىراق بالا ونى قالامادى. سالدارى – جۇمىسسىزدىق… ءبىر قىزىعى, بۇل ءۇش توپتىڭ وكىلدەرى «ەكى قولعا ءبىر كۇرەك» تابۋعا قۇشتار ەمەس, ءتىپتى بۇل ماتەلدى تالعاجۋ ەتەر تۇك تاپپاي داعدارعانداردىڭ جان دالباسا تىرلىگىنىڭ ءتامسىلى سانايدى.
ماڭعىستاۋداعى جۇمىسپەن قامتۋ قاي دەڭگەيدە؟
«ماڭعىستاۋ – تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋدى اسا قاجەت ەتەتىن ايماقتار قاتارىندا». «نۇر وتان» حدپ ماڭعىستاۋ وبلىستىق فيليالىنىڭ قوعامدىق تىڭداۋىندا وسىلاي دەگەن ماڭعىستاۋ وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ باستىعى گ.قالمۇراتوۆا وبلىستا سوڭعى جىلدارى وتاندىق ءونىم وندىرەتىن كاسىپورىنداردى قولداي وتىرىپ, ازاماتتاردى جاڭا كاسىپتەردى مەڭگەرۋگە جۇمىلدىرۋ باعىتىندا ءبىرقاتار سەرپىندى قادامدار جاسالعاندىعىن اتاپ ءوتتى. 2012 جىلى وننان استام جوبا تولىق قۋاتىندا پايدالانۋعا بەرىلىپ, 3600 ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. 2010 جىلى جۇمىس سۇراپ تىركەلگەندەر سانى ون مىڭنان اسسا, 2012 جىلى 16 مىڭنان اسىپ ءتۇسىپتى. اتالمىش باعدارلامانىڭ ورىندالۋ بارىسىن بايانداۋ ءۇشىن ونىڭ باعىتتارىنا جەكە-جەكە توقتالعان باسقارما باستىعى جۇمىس ىزدەۋشىلەردىڭ كوبى ەڭبەكاقىسى جوعارى, جەڭىلدەۋ جۇمىستاردى قاجەتسىنەتىنىن, ونداي جۇمىستىڭ تابىلا بەرمەيتىندىگىن جانە جۇمىسپەن قامتۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىس بەرۋشى ەمەس ەكەندىگىن, كاسىپورىنداردىڭ مامانداردى وزدەرى تاڭداپ الاتىندىعىن, جۇمىسپەن قامتۋ ورىندارىنىڭ تەك ەكى اراداعى دانەكەر ەكەندىگىن باسا ايتتى. باسقارما باستىعىنىڭ بۇلاي قاداپ ايتۋىنىڭ ءمانى بار, وسى باسقوسۋدا «نۇر وتان» حدپ وبلىستىق فيليالى وكىلدەرى «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسىنىڭ ءتيىمدى جۇزەگە اسىرىلۋى وڭىرىمىزدەگى تۇراقتىلىق پەن قوعام ءومىرىنىڭ قالىپتى تىنىستاۋىنا ىقپال ەتەتىندىگى انىق بولا تۇرا, باعدارلامانىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ وبلىسىمىزدا ءوز دەڭگەيىندە جۇمىس جاساي الماي وتىرعاندىعىن سىنعا الدى.
– ءبىز «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسىنا بايلانىستى وتكىزگەن قوعامدىق تىڭداۋلاردا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى بەرىلەتىن نەسيەگە ءوز كاسىپكەرلىگىن قۇرۋ مەن دامىتۋدىڭ ۇتىمدى جولدارىن كورسەتۋ, قايتا دايارلاۋ كۋرستارىندا وقىتىپ, قاجەتتى ماماندىقتاردى يگەرتىپ, جۇمىسقا ورنالاسۋىنا ىقپال ەتۋ سەكىلدى ءماسەلەلەر ءوز دارەجەسىندە جۇزەگە اسىرىلمايتىندىعىنا كوز جەتكىزىپ وتىرمىز, دەگەن «نۇر وتان» حدپ وبلىستىق فيليالى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى م.ءجۇنباسوۆ وقۋ بىتىرگەن جاستاردىڭ 30%-ى جۇمىس تابا الماي ءجۇرگەندىگىن, 2010-2011 وقۋ جىلىندا وبلىستا ارناۋلى جانە جوعارى وقۋ ورىندارىن ءبىتىرگەن 11926 جاس ماماننىڭ 6246-ى عانا جۇمىسقا ورنالاسقاندىعىن ايتا كەلىپ, «مۇنىڭ باستى سەبەبى – كاسىبي باعداردىڭ دۇرىس تاڭدالماۋى, ەڭبەك رىنوگى سۇرانىسىن ەسكەرمەۋ جانە قولجەتىمدى باسپانا مەن جاتاقحانالاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى», دەدى.
باسقوسۋعا قاتىسۋشى تۇرعىندار – ق.ايتجانوۆا, كوپ بالالى انا ب.كارىباەۆا, 6 ايدان بەرى مەكەمەلەردى جاعالاپ جۇمىس تاپپاي سەندەلگەن 25 جاستاعى جىگىت ا.بايبوزوۆتار جۇمىس تابۋدىڭ وتە قيىندىعىن, جۇمىسپەن قامتۋ, شاعىن كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋ تالاپتارىنا قولداۋ-كومەك, كەڭەس بولماعاندىعىن جەتكىزدى.
كىمدىكى دۇرىس؟
ءوز جىرتىعىمىزدى ءوزىمىز قاشان جامايمىز؟
كومىرسۋتەگى شيكىزاتىنىڭ مول قورىنا يە, كولىك, ءوندىرىس, قۇرىلىس سالاسىندا جانە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق احۋالىندا العا باسقان ماڭعىستاۋ – قازاق بالاسىنىڭ ەمەس, وزگە رەسپۋبليكالار وكىلدەرىنىڭ ءناپاقا تابار نۇكتەسىنە اينالدى. جەرگىلىكتى قازاقتار جولاۋشىلار تاسىمالىندا كولىك ءجۇرگىزىپ, جولاقى جيناۋ, كوگالداندىرۋ, كولىك جۋ, ت.ب. جۇمىستاردى قولاي كورمەيدى. بۇل جۇمىستار كوبىنە ورالمان اعايىندار جانە جۇمىس ىزدەپ كەلۋشىلەر قولىمەن اتقارىلادى. بۇل احۋال ءبىزدى اپاتقا ۇرىندىرماي ما؟ وزگە ەلدەرگە بارىپ جۇمىس جاساماق تۇرماق, ءوز جۇمىسىن وزگەگە جاساتىپ, ءشوپ باسىن سىندىرماي كولەڭكەدە شىرت تۇكىرىپ جاتاتىن جالقاۋلىق, ىلعي بەدەلدى جۇمىسقا ۇمتىلۋشىلىق نەمەسە بەلگىلى ءبىر ماماندىق ماڭىنا توپتاسا جيىلىپ, تالاسا جۇمىس ىزدەۋ قايدا اپارىپ تىرەيدى؟ تۇپتەپ كەلگەندە, ءبىر جۇمىسقا كوپ ۇمىتكەردىڭ تالاسۋى – جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلىققا جول اشپاي ما؟ اسىرەسە, جاستار مال باعۋ, ءشوپ شابۋ, كولىك جۇرگىزۋ سەكىلدى جۇمىستاردان نەگە سىرتوراي؟ سونىمەن, جۇمىس جوق پا, الدە كوپشىلىك تاڭداپ اۋرە مە؟
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
ماڭعىستاۋ وبلىسى.
